كتاب «فوكو و ادبيات داستاني: كتاب تجربه» بررسي شد
13/05/1397 7:44

به گزارش روابط عمومی موسسه خانه کتاب، نشست نقد و بررسی کتاب «فوکو و ادبیات داستانی: کتاب تجربه» نوشته تیموتی الیری و ترجمه فرهاد اکبرزاده، چهارشنبه 10 مرداد با حضور بهمن نامورمطلق، مجتبی گلستانی و مترجم کتاب در سرای اهل قلم برگزار شد.

بهمن نامورمطلق در اين نشست گفت: «فوكو و ادبيات داستاني: كتاب تجربه» كتاب مناسب و دقيقي است و ترجمه آن نشان از حساسيت جامعه ما به مباحث طرح شده در آن دارد. كتاب كه در سال 2009 منتشر شده اما به نظر من موضوع دارد كمي قديمي مي‌شود. مباحثي كه فوكو طرح كرده اكنون توسط ديگران به شدت تحول پيدا كرده‌اند و البته ما بايد در كنار اين ترجمه‌ها، تاليف هم داشته باشيم.

وي افزود: مسائلي كه نزد فوكو مطرح شده امروزه ديگر مسائل جامعه ما نيست. ما نتوانسته‌ايم مسائل خود را تئوريزه كنيم و به همين علت عقب مانده‌ايم. ما اگر قصد حل مسائل خودمان را داريم بايد خود به سراغ آنها برويم و اگر از سال‌ها پيش به بومي سازي رويكردهاي كساني چون فوكو مي‌پرداختيم شايد وضعيت امروز ما كمي بهتر بود. بنابراين در كنار اين ترجمه‌ها، بايد به تاليف هم بپردازيم و قدم نخست تاليف بومي كردن رويكردها و نظريه‌هاست.

نامورمطلق ادامه داد: واژه fiction در عنوان كتاب به «ادبيات داستاني» ترجمه شده كه به نظر معادل مناسبي نيست. نويسنده و مترجم در كتاب توضيح مي‌دهند كه بحث فراتر از ادبيات است، البته ما مشكل زبان را هم داريم و پيدا كردن معادل درستي براي fiction كار بسيار سختي است. به نظر من شايد اگر تنها از واژه «داستان» استفاده مي‌شد، بهتر بود. يعني عنوان كتاب را من اين طور بهتر درك مي‌كنم: «فوكو و داستان: كتاب تجربه».

وي با اشاره به فصول مختلف كتاب گفت: با مروري بر ساختار كتاب متوجه مي‌شويم كه نويسنده ايرلندي كتاب چندان به عنوان كتاب وفادار نمانده و در همه فصل‌ها به فوكو نمي‌پردازد. ضمن اينكه نويسندگاني را هم كه آثارشان تحليل مي‌كند، همه ايرلندي هستند. از اين بابت مشكل ايجاد مي كند كه ما انتظار داريم با ادبيات داستاني و نقد فوكو رو به رو شويم. هرچند كه همه اين نويسندگان بزرگ و مهم‌اند، اما دليلي نمي‌توان آن را به مثابه ادبيات كل جهان در نظر گرفت. فراموش نكنيم كه اين كتاب از معدود آثار پژوهشي است كه ما را با جهان نويسندگي ايرلند هم آشنا مي‌كند.

نامورمطلق بيان كرد: يك ويژگي مناسب اليري در پرسش كردن اوست. او مباحث را با طرح پرسش‌هاي زياد به پيش مي‌برد و اين سنت سقراطي را حفظ مي‌كند. پرسش‌هاي اليري در اين كتاب هم براي جامعه ايرلند و هم براي جامعه ما بسيار مهم هستند. چرا كه هر دو جامعه به دليل كنش‌ها و واكنش‌هاي خود با استعمار در حال «شدن» هستند و حال سوال اين است كه آيا ادبيات مي‌تواند اين جوامع را متحول كند؟ اليري اعتقاد دارد كه وضعيت فعلي جوامع «حادث» شده و شكننده است و توانايي تغيير در آن وجود دارد. اگر ما به شكنندگي اعتقاد داشته باشيم، مي‌توانيم به امكان بازسازي خويشتن هم برسيم.

نامورمطلق در بخش ديگري از سخنان خود به بيان مفهوم تجربه از نظر اليري اشاره كرد: در نظر اليري، كتاب تجربه نزد فوكو، كتابي است كه به ما كمك مي‌كند تا خود را از خودمان جدا كنيم تا جهت‌گيري خود را نسبت به جهان از نو مشخص كنيم و روش عمل‌مان را در جهان تغيير دهيم. داستان چيزي است كه موجب «شدن» و «گرديدن» مي‌شود؛ رخدادي است كه از ما چيز ديگري مي‌سازد.

در ادامه اين نشست، مجتبي گلستاني گفت: تعبير fiction در اين كتاب بسيار مهم است و مترجم اين واژه را به «ادبيات داستاني» برگردانده، اما در معناي مطلقش ادبيات داستاني نيست ودر زبان انگليسي در برابر واقعيت به كار مي رود. در فصل‌هاي مختلف كتاب هم نويسنده از شعر و نمايشنامه سخن گفته و آثار ساموئل بكت و ...را تحليل مي‌كند كه همه آنها در حوزه ادبيات داستاني قرار نمي‌گيرند.

وي ادامه داد: در ديدگاه نويسنده fiction انگاره خاصي از روايت است. بنابراين عنوان كتاب خوب است اما براي اينكه بتواند كتاب را به چاپ چندم برساند اما درمورد ادبيات داستاني به معناي تخصصي كه ميشناسيم  نيست. اهميت روايت در اين كتاب بسيار مهم است و اينكه ما به اين فهم برسيم كه هرچه در جهان مي‌بينيم برساخته است.

گلستاني ادامه داد: تفكرات فوكو در حوزه اخلاق بسيار مهم است.فوكو به عنوان يك فيلسوف پساساختارگرا در چهرچوب مسائل اخلاقي نمي گنجد او منتقد تمام آن چيزي است كه ما آن را به عنوان تاريخ متافيزيك مي‌شناسيم. اليري در اين كتاب اين بحث را پيگيري مي‌كند كه ادبيات چگونه مي‌تواند هم محدوديت‌هاي ما را در دل ساختارها برملا كند و هم براي فراتر رفتن از اين محدوديت‌ها به ياري ما بشتابد؟

گلستاني گفت: ساختارگراها و پساساختارگراها با سوبژكتيويته دكارتي مخالفند. ساختارگراها مانند هايدگر كه اصلي‌ترين ويژگي انسان را بودن يا واقع شدن در جهان مي‌دانست، اعتقاد داشتند كه انسان توانايي تغيير ساختارها را ندارد، اما گام بلندي كه پساساختارگراها برمي‌دارند اين است كه اعتقاد دارند انسان توان مقاومت دربرابر اين ساختارها را دارد و درك اين مساله به فهم فوكو كمك شاياني مي‌كند.

گلستاني همچنين به مفهوم «تجربه» نزد فوكو اشاره كرد و ادامه داد: فوكو در كنار بحث و اثبات اين نكته كه حقيقت يك برساخته تاريخي است، به اين معنا هم مي‌پردازد كه ما تحت سلطه ساختارها و گفتمان‌ها چگونه چيزي را تجربه مي‌كنيم و چگونه مي‌توانيم از آن چيز فراتر رويم. تيموتي اليري دقيقا روي اين نكته دست گذاشته و عنوان فرعي «كتاب تجربه» در اصل تحليل اين است كه سوژه چگونه مي‌تواند درون ساختارها مقاومت كند.

اين استاد فلسفه اخلاق در ادامه با اشاره به اين نكته كه فلسفه فوكو به ما اين امكان را مي‌دهد كه معناي تازه‌اي به جهان بدهيم، گفت: فوكو از مقاومت در ناحيه‌هاي خاص و در مواقع خاص حرف مي‌زند. مساله فوكو اين است كه ما چگونه مي‌توانيم در مقابل شيوه زيستي كه به ما تحميل شده و ما را به عنوان سوژه در خود مقيد مي‌كند، يك روايت ديگري از عالم را به عنوان روايت غالب خودمان بپرورانيم؟ اهميت fiction در اين نكته نهفته است كه ادبيات و روايت امكاني است كه مي‌توان بر مبناي آن جهان را تغيير داد و دوباره آن را ساخت.


فرهاد اكبرزاده نيز در اين نشست درباره نويسنده كتاب گفت: تيموتي اليري استاد فلسفه دانشگاه هنگ كنگ است كه تحقيقات وسيعي روي دستگاه فلسفي فوكو و به طور مشخص مساله اخلاق از نظر اين انديشمند داشته و سه كتاب درباره او نوشته است. اليري تمركزش بر فلسفه قاره‌اي است و در اين كتاب رابطه فوكو با ادبيات به مفهوم fiction را مي‌سنجد.

اكبرزاده ادامه داد: چيزي كه در اين كتاب جالب اسنت اين است كه نويسنده با پيش كشيدن مفاهيمي چون تجربه، پيچيدگي‌هاي يك فيلسوف معاصر را كه ما بيشتر او را به دليل طرح مفاهيم قدرت و سلسله پيوندش با دانش مي‌شناسيم، ساده كرده و رابطه‌اش با ادبيات را بيشتر عيان مي‌كند.

اكبرزاده ادامه داد: دست من براي ترجمه واژه fiction بسته بود و اين را در مقدمه كتاب توضيح داده‌ام. ما تمايز ميان ادبيات و fiction را ترجمه نكرده‌ايم.