كتاب «فلسفه فضاي مجازي» نقد و بررسي شد
04/07/1397 14:58

کتاب «فلسفه فضای مجازی» در سرای اهل قلم موسسه خانه کتاب معرفی و بررسی شد.

به گزارش روابط عمومي موسسه خانه كتاب،  نشست نقد و بررسي كتاب «فلسفه فضاي مجازي» با حضور سيد سعيدرضا عاملي مولف كتاب، احسان شاه قاسمي و حميده مولايي سه‌شنبه (سوم مهرماه) در سراي اهل قلم موسسه خانه كتاب برگزار شد.


سيد سعيدرضا عاملي، رئيس دانشكده مطالعات جهان دانشگاه تهران در اين نشست با طرح اين سوال كه آيا ذات متفاوتي در فضاي مجازي در مقايسه با فضاي واقعي وجود دارد، گفت: اگر به اين سوال پاسخ مثبت دهيم بايد بگوييم دو فلسفه متفاوت داريم يكي معطوف به فضاي واقعي و ديگر معطوف به فضاي مجازي. اما بايد در نظر داشت كه همه اين عوالم در جهان هستي هستند و ما نمي‌توانيم فضاي مجازي را از كره زمين خارج كنيم اما از يك منظر اين دو عالم واقعي و مجازي از هم جدا هستند بدين معني كه ماهيت فضاي فيزيكي و مجازي با هم متفاوت است.
 
وي ادامه داد: جامعه فيزيكي يك پديده شي‌اي محسوس است و داراي فيزيك ما به ازاي عيني است ولي جامعه مجازي ماهيت عددي دارد و مي‌توان از آن با عنوان ذات ديجيتال ياد كرد. ذات ديجيتال هم صفر و يك است در حالي كه امر فيزيكي تغييراتي است كه معطوف به عينيت‌هاي فيزيكي است اما اينجا پديده ديجيتال است و به الگوريتم‌ها وابسته است. به طور مثال كتاب فيزيكي داراي عناصري مانند كاغذ، جوهر، زينك، فيلم و ... است اما وقتي ديجيتال مي‌شود مي‌توانيد درون آن تغييراتي را ايجاد كنيد.
 

عاملي با بيان اينكه فلسفه اسلامي برگرفته از فلسفه ارسطويي است كه موضوع فلسفه را وجود مي‌داند عنوان كرد: فلسفه اينجا قدرت بالايي دارد، چون هستي‌شناسي نگاه فلسفي را مي‌سازد و مي‌تواند باعث شود منطق اين محيط را درك كند. برخي فلسفه را دانش ذهني مي‌دانند به همين دليل آن را كاربردي ندانسته و مي‌گويند پيامد علمي ندارد در حالي كه اين گونه نيست و اگر كسي ماهيت هستي مجازي را درك كند و تمايز آن را با فيزيك بداند مي‌تواند يك نظام حكمراني جديد تعريف كند.
 

وي اضافه كرد: تيلور مي‌گويد وجود مجازي همه جا حاضر است و اين وجود باعث، «همه جا همسايه شدن» جهان شود و فرهنگ‌ها حركت كنند.
 

عاملي در بخش ديگري از سخنانش درباره پديده «كسي بودن» سخن گفت و افزود: در گذشته «كسي بودن» معنادار نبود چون هنجارهاي اجتماعي و نظام سياسي اجازه بروز به فرد نمي‌داد اما اكنون با شكل‌گيري فضاي مجازي مفهوم كسي بودن شكل گرفته است. كسي بودن در مقابل هيچ كس! در نظام‌هاي توتاليتر كسي بودن معنا ندارد چون اراده پادشاه و حكمران بر همه چيز مستولي دارد و جامعه هم هنجاري است اما هر چه پيشتر مي‌رويم توسعه ارتباطات از طريق فضاي مجازي موجب شده كسي شدن توسعه پيدا كند! اكنون هم كسي بودن به همه توسعه پيدا كرده است در حالي كه در گذشته چنين چيزي وجود نداشته و هنجارهاي اجتماعي يا ارزش‌هاي ديني آن را كنترل مي‌كرد.
 

وي با بيان اينكه نگاه فلسفي به فضاي مجازي قاعده‌ها را به ما مي‌آموزد، يادآور شد: فلسفه دانش كلي است و تلاش مي‌كند قواعد را در بيابد. اگر فضاي مجازي را ادامه ذهن بدانيم و آن را فرامكان، فرا زمان و... در نظر بگيريم از اين منظر مي‌توان براي آن قدمتي در نظر گرفت و اگر كسي بخواهد فلسفه ذهن را بنويسد در ادامه آن مي‌تواند از فلسفه فضاي مجازي سخن بگويد.
 

وي با تشريح فصول پنج گانه كتاب توضيح داد: در بخش مقدمه و فصل نخست موضوعات هستي‌شناسي و رويكردهاي موجود به موضوع كتاب از نگاه فلسفه قاره‌اي و ... مورد بررسي قرار مي‌گيرد. در فصل دوم عناصر پايه‌اي فلسفه فضاي مجازي مورد توجه قرار گرفته است. در اين فصل به اين موضوع پرداخته شده كه بايد به سراغ دانشي برويم كه زيرساخت فضاي مجازي را تشكيل داده است از جمله فلسفه هوش مصنوعي.
 

وي افزود: در فصل سوم نيز بحث هستي‌شناسي فضاي مجازي طرح شده است. در فصل‌هاي بعدي نيز به پارادايم دوفضايي شدن مي‌پردازيم و مبناي آن كه مي‌گويد ما فضاي مجازي را منهاي فضاي واقعي نمي‌توانيم فهم كنيم.
 

عاملي در بخش ديگري از سخنانش با بيان اينكه در كشور ما نگاه آسيب‌گرا موجب شده تا بيشتر به آسيب‌هاي فضاي مجازي پرداخته شود چراكه هميشه يك نگاه نگران كنترلي بر فرهنگ وجود دارد و معتقد است بايد به چالش‌هاي فضاي مجازي بيشتر توجه كرد. در حاليكه فضاي مجازي در ايران مي‌تواند به دليل ساختار الگوريتمي آن جلوي فساد را بگيرد.
 

به گفته اين استاد دانشگاه تهران، اين فضا مي‌تواند جلوي تخريب محيط زيست را بگيرد در حالي‌كه مزاياي آن ناديده گرفته شده است. اكنون كشوري مانند هلند شهر مجازي آمستردام را ايجاد كرده و حتي امروز از اين مباحث عبور كرده و به شهر سبز رسيده است.
 

وي با اشاره به اينكه البته ما در ايران به موفقيت‌هايي بزرگي در اين حوزه هم رسيديم گفت: به طور مثال ايران يكي از پيشروترين كشورها در ارائه خدمات الكترونيك بانك‌هاست يا در حوزه استفاده از كارت سوخت‌ به موفقيت‌هايي رسيديم. پروژه شبكه ملي اطلاعات نيز يكي از اقدامات بزرگ در اين حوزه مي توانست باشد كه متاسفانه از آن سوبرداشت شد و به غلط اينترنت ملي معرفي شد در حالي كه ماحصل اين پروژه مي‌توانست ماندگاري و ذخيره دادها و اطلاعات در فضاي مجازي باشد. به طور مثال در يكي از جنگ‌ها در اثر حمله اينترنتي تمام دستگاه‌هاي خدمات الكترونيك بانك‌ها غيرفعال شد در حالي كه با داشتن شبكه ملي اطلاعات اين داده‌هاي بانكي مي‌توانست حفظ شود.
 

عاملي در پايان سخنانش گفت: اكنون نيز در شوراي عالي فضاي مجازي صحبت از استاندارد كردن داده‌هاي مجازي است بنابراين اگرچه كارهاي زيادي در ايران انجام شده اما هنوز راه نرفته بسيار است چون به طور مثال در هلند در سال 2003، نزديك به 50 درصد از بودجه سرمايه‌گذاري ملي به حوزه فناوري اطلاعات اختصاص يافته در حالي كه اين رقم در ايران به 75 صدم يك درصد هم نيز نرسيده است.


حميده مولايي نيز در بخش ديگري از اين نشست با بيان اينكه تاكنون كتابي با موضوع فلسفه فضاي مجازي نداشتيم بيان كرد: به موازات رشد و توسعه اينترنت، افزايش مطالعات مربوط به فضاي مجازي را داشتيم. بسياري از اين پژوهش‌ها به جنبه‌هاي مثبت و منفي فضاي مجازي مي‌پردازند اما عملا به ديدگاه و رويكردهايي كه پشت اين سخنان هستند پرداخته نمي‌شود و رويكردهاي نظري به فضاي مجازي كمتر وجود داشت.

وي ادامه داد: فصل نخست كتاب بسيار خوب رويكردهاي مربوط به فضاي مجازي را مطرح مي‌كند به طور مثال وقتي از رويكرد جبرگرايانه به فضاي مجازي سخن گفته مي‌شود هيچ گاه استدلال‌ها شرح داده نمي‌شود اما در اين كتاب اين توضيحات وجود دارد و به طور مثال زماني كه در كشورهاي عربي انقلاب‌هاي پياپي به وقوع پيوست همگان از نگاهي اغراق آميز به فضاي مجازي سخن گفتند و حتي اينكه در كشور مصر فيس بوك ناجي ملت شد اما هيچ گاه ديدگاه نظري پشت اين موضوع شرح داده نشده بود.
 

اين دكتراي ارتباطات و رسانه گفت: از سوي ديگر رويكرد ابزارگريانه كه فضاي مجازي را پديده‌اي خنثي مي‌داند و اختيار را به انسان مي‌دهد  شرح داده نشده بود. رويكرد ابزار گرايانه مي‌گويد كه فضاي مجازي كاركرد دولبه‌اي دارد و هم مثبت است و هم منفي! چون در اين رسانه همه چيز در مشت مخاطب است و مي‌تواند محتوا را موثر يا مخرب كند! بايد در نظر داشت كه مي‌توان فضاي مجازي را براي ايجاد وحدت و همدلي استفاده كرد به طور مثال براي نشان دادن حمايت از مردم بي گناه حمله تروريستي اخير هشتگ‌هايي براي حمايت از مردم ايجاد شد.
 

مولايي با اشاره به بعد مثبت ديگر فضاي مجازي توضيح داد: اين فضا امكان انتقال بخش‌هايي از زندگي را مي‌دهد و به همين دليل بخشي از زمان‌هايي كه بيهوده صرف مي‌شود در اين فضا ذخيره مي‌شود! اگر افراد از خدمات دولت الكترونيك استفاده كنند مي‌توانند از امكانات آن مانند كم شدن ترافيك و كاغذبازي بهره ببرند. بنابراين فضاي مجازي اين فرصت را داده تا زندگي مردم تسهيل شود.
 

وي با بيان اينكه فضاي مجازي سبك زندگي مردم را تحت تاثير قرار داده است و موجب پديده‌هايي چون اعتياد اينترنتي شده است عنوان كرد: امروزه صحبت از چالش‌هاي فضاي مجازي گوي سبقت را از مزاياي آن ربوده است چون ما به مخاطبان اين حوزه آموزش نداديم و تصور عام اين است كه مي‌توان هر محتوايي را ارائه و آن را كنترل كرد. در حالي كه اين گونه نيست و يكي از بهترين راهكارهايي كه در مواجه با اين فضا وجود دارد آموزش مجازي و سواد اينترنتي است. همچنين توجه به گروه‌هاي هدف در فضاي مجازي بايد مورد توجه قرار گيرد چون سالم سازي اين فضا بدون در نظر گرفتن نيازهاي گروه‌هاي هدف محقق نمي‌شود.


شاه قاسمي نيز در بخش ديگري از اين نشست گفت: ما نگاه فلسفي به امور نداريم و اگر هم داشته باشيم علاقه‌اي به توليد نداريم و تاسف اصلي اين است كه اگر علاقه‌اي به توليد داشته باشيم بيشتر درباره فلسفه فضاي مجازي كه از فلسفه غرب گرفته شده حرف مي‌زنيم و به ايران توجه نداريم در حالي كه خوب است از ايران حرف بزنيم. اين كتاب تلاش كرده كه درباره جامعه ايران حرف زند.
 
وي ادامه داد: در اين كتاب بيان شده فلسفه‌اي كه مطرح مي‌كنيم پاسخگوي نياز ما نيست. همين موضوع باعث مي‌شود از اين فاصله بگيريم. اين كتاب تلاش كرده كه يك فلسفه بومي ارائه كند. ما حتي اگر به فلسفه علاقه‌مند باشيم اغلب فلسفه تكنولوژي را دوست نداريم در حالي كه ما بايد فلسفه تكنولوژي را مطالعه كنيم. اينكه ما هنوز روي نقاط مثبت و منفي فضاي مجازي مشكل داريم نشان مي دهد ما در اين حوزه نقطه ضعف تئوريك داريم.

وي با تاكيد بر اينكه بدون داشتن نگاه فلسفي نمي‌توانيم اثرات فضاي مجازي را درك كنيم يادآور شد: كتاب از نردبان انتزاع استفاده مي‌كند چون فلسفه پر از نظام‌هاي لاينحل است و از آن طرف ما فضاي ميداني داريم كه گم شدن در آن بدون نگاه فلسفي مرگبار است. بنابراين نويسنده از نردبان انتزاع در كتاب بالا و پايين مي‌رود و اطلاعات ميداني را به فضاي انتزاعي مي‌برد و فلسفه پردازي مي‌كند.
 

اين دكتراي ارتباطات و رسانه گفت: يكي از مشكلات ما اين است كه پليس فتا در كشور با وجود اطلاعاتي كه از اين فضا دارد نگرش فلسفي ندارد و از سوي ديگر در دانشگاه‌ها داده و اطلاعات وجود ندارد و تنها نگرش فلسفي هست.
 

وي افزود: شايد به نظر بيايد كه هر كسي مي‌تواند درباره فضاي مجازي بنويسد اما تعداد كتاب‌ها در اين حوزه بسيار كم است و من حتي معادل اين اثر، را در زبان انگليسي پيدا نكردم.
 

شاه قاسمي با بيان اينكه چند مفهوم در كتاب شرح داده شده كه بسيار مهم است، گفت: ما از مزاياي فضاي مجازي كمتر استفاده مي‌كنيم و بيشتر به معايب و چالش‌هاي آن مي‌پردازيم به طور مثال يكي از راهكارهاي كاهش فساد اين است كه داد و ستدها در فضاي مجازي صورت گيرد چون احتمال فساد در فضاي واقعي بسيار زياد است.

وي با اشاره به مباحث مرتبط با قدرت در فضاي مجازي گفت: ما نمي‌توانيم فضاي مجازي را كنترل كنيم بلكه با آموزش و تنظيم اين فضا مي‌توان كارهايي كرد و در سياست‌ها نگاه فلسفي را به كار برد.
 
وي در پايان با اشاره به موضوع سرگرمي در فضاي مجازي كه در كتاب به آن پرداخته شده عنوان كرد: اما در كتاب به اين موضوع بيشتر از بعد فايده به آن نگاه شده در حالي كه مضرات آن در اين باره بيشتر است به ويژه در زندگي كودكان استفاده بيش از حد از اين فضا موجب شده تا خلاقيت و تخيل از كودكان گرفته شود. بايد بپذيريم فضاي مجازي و واقعي از هم جدا نيستند و بايد ملاحظات اين دو فضا را درك كرد.