«فولكلور كودكان» بررسي شد
08/10/1397 12:32

نشست نقد و بررسی کتاب «فولکلور کودکان» به قلم جواد رسولی در سرای اهل قلم موسسه خانه کتاب برگزار شد.

به گزارش روابط عمومي موسسه خانه كتاب،  نشست نقد و بررسي كتاب «فولكلور كودكان» به قلم جواد رسولي از انتشارات مدرسه با حضور حسن ذوالفقاري، اسدالله شعباني، جواد رسولي و سيدعلي كاشفي خوانساري چهارشنبه (5 دي‌ماه 1397) در سراي اهل قلم موسسه خانه كتاب برگزار شد.
 

سيدعلي كاشفي خوانساري در اين نشست به ارائه توضيحاتي درباره كتاب پرداخت و گفت: اين كتاب مجموعه ۷ مقاله است كه هركدام به نوعي به مبحث فولكلور كودكان مي‌پردازند و هركدام از اين مقالات پيش‌تر در همايش‌ها و سمينارهاي تخصصي ارائه و منتشر شده‌اند.
 

اين نويسنده و منتقد ادبي در ادامه به پيشنه ادبيات كودك اشاره كرد و گفت: وقتي بحث ادبيات كودك مطرح مي‌شود اين پرسش مقدماتي ايجاد مي‌شود كه ريشه‌هاي ادبيات كودك و نوجوان كجاست؟ برخي ادبيات كودك را موضوعي جديد و مدرن مي‌دانند همانگونه كه مفهوم كلي‌تر و ابتدايي‌تر كودكي را مفهومي مدرن مي‌دانند و پاسخ به اين سوال كه آيا ادبيات كودك پيشينه‌اي دارد را سؤالي غيرضروري و بدون پاسخ مي‌دانند و سابقه ادبيات كودك را به پس از مدرنيسم مي‌دانند.
 

كاشفي خوانساري افزود: افراد ديگري هم هستند كه در ادبيات كودك رد پاها و نشانه‌هايي مربوط به كودكان و ادبيات رسمي و كلاسيك در جهان ازجمله در ادبيات كلاسيك فارسي يافته‌اند. ازجمله قديمي‌ترين تلاش‌هايي كه در اين حوزه شده مي‌توان به مقالات سيروس طاهباز و عباس يميني‌شريف اشاره كرد كه پيشينه ادبيات كودك و نوجوان را در ادبيات كلاسيك جست‌وجو كرده‌اند اما نگاه ديگري هم وجود دارد كه اين دو نگاه را رد نمي‌كند اما پذيرش بيشتري نسبت به آن وجود دارد و آن هم جست‌وجوي ريشه‌هاي ادبيات كودك و نوجوان در ادبيات فولكلور است. به گمانم شايد نخستين كتابي كه مبتني بر گردآوري يافته‌هاي شفاهي با تاكيد بر ادبيات كودك باشد، اين كتاب است.
 

ايجاد مرزي براي مطالعه بين فولكلور و ادبيات عامه بزرگسال و كودك
حسن‌ذوالفقاري، عضو هيات علمي دانشگاه تربيت مدرس، نيز اين كتاب را آغاز خوبي دانست براي اينكه بين فولكلور و ادبيات عامه بزرگسال و كودك مرزي براي مطالعه ايجاد شود و گفت: اين طور نيست كه ما فكر كنيم فولكلور مربوط به گذشته بوده و ديگر توليد نمي‌‌شود. بخشي از اين حوزه مربوط به توليدات بچه‌هاست و جواد رسولي در يكي از مقالات اين كتاب از فولكلور توليدي بچه‌هاي خراسان استفاده كرده و آن‌ها را بررسي كرده است.
 

اين نويسنده افزود: اگر بخواهيم از بالا نگاهي به حوزه ادبيات عامه داشته باشيم مي‌توانيم آن را به دو حوزه عمده بررسي و طبقه‌بندي در عناصر مادي و عناصر معنوي تقسيم كنيم. مثلا در حوزه عناصر مادي مسائلي مانند خوراك، پوشاك، معماري و ... مطرح است و در حوزه عناصر معنوي آيين‌ها، آداب و رسوم و ادبيات كودك شامل چيستان‌ها، متل‌ها، باورها و عناصر فراوان ديگر ديده مي‌شود. اما درمجموع خيلي كم توانسته‌ايم اين حوزه را مطالعه و بررسي كنيم و اين كتاب مي‌تواند نقطه آغازي باشد براي مطالعات دامنه‌دار بيشتري در آينده. در اين كتاب به فولكلور كودك توجه شده است به طوري‌كه گويي شاخه‌اي از مطالعات فولكلوريك درحال ايجاد است.
 

به گفته ذوالفقاري، ويژگي ديگر اين كتاب طبقه‌بندي و دسته‌بندي منظم مقالات است و همچنين تكيه كتاب كه عمدتا روي بازي‌هايي شامل بازي‌هاي كلامي و بازي‌هاي سرودها است.
 

اين نويسنده پيشنهاد داد: باتوجه به اينكه اين مقالات در مجلات ديگر منتشر شده و قابل دسترسي است اما در چاپ بعدي بهتر است به شكل يكپارچه و منسجم به عنوان كتابي كه جنبه آموزشي داشته باشد، منتشر شود.
 

لالايي‌ها اندوه‌بارند و به بچه‌ها ضرر مي‌رسانند
اسدالله شعباني، نيز در اين نشست درباره كتاب «فولكلور كودكان» توضيح داد: اين كتاب در نگاه كلي تقسيم‌بندي و توزيع و تفكيك در انواع ترانه‌هاي كودكان است كه با واژه‌ها و نام‌هايي كه نويسنده براي آن‌ها تعيين كرده كاري پژوهشي را براي ما مشخص مي‌كند اما محدود است به محورهاي منظوم و گونه‌هايي كه با نام متن‌هاي منظوم آمده مي‌تواند نام‌هاي ديگري داشته باشد.
 

اين شاعر و نويسنده افزود: اين كتاب بااينكه سرآغازي است براي پژوهش‌هاي ديگر و نويسنده هم فروتنانه در مقدمه كار اشاره كرده كه كار دقيقي نبوده و آغازي است براي بررسي‌هاي بعدي، اما مساله اين است كه محتواي مقدمه در همه بخش‌هاي كتاب پخش شده است درحالي‌كه بهتر بود فقط در يك جا و در مقدمه چندوچون كار مطرح شود. اما درباره نوع طبقه‌بندي كتاب بايد گفت كه بيشتر طبقه‌بندي آن مبتني بر طبقه‌بندي موضوعي است و از نظر ريخت‌شناسي وارد نشده است. خيلي مهم نيست كه از نظر محتوا طبقه‌بندي كنيم مهم توجه به ويژگي ترانه بودنشان است كه كداميك از اين ترانه‌ها شعر كودك است و كداميك ترانه و كداميك بازي است. قابليت اجرايي اين ترانه‌ها هم موضوعي است كه در طبقه‌بندي مي‌تواند مورد توجه قرار گيرد. برخي از ترانه‌ها عمومي است و توليد كودكان نيست بعضي جملات و ترانه‌ها را بچه‌ها از زبان بزرگترها شنيده‌اند و در كوچه و بازار خوانده‌اند.
 

وي درباره لالايي‌ها نيز توضيح داد: لالايي‌ها به نظر من برگرفته از لالايي‌هايي است كه «له له» ها براي كودكان مي‌خواندند يا برگرفته از سرودهايي كه بچه‌ها خودشان توليد مي‌كنند. در ترانه‌هاي توليدي كودكان، جاذبه‌ كلامي وجود دارد كه آميخته با نوعي بازي است كه اين بازي جاذبه‌هاي جادويي دارد و اين جاذبه‌ها را در بازي‌هاي كلامي مي‌بينيم. اگر ما انسان را در همه سن‌ها موجودي يكسان ببينيم كه نيازهاي مشتركي دارد مي‌توانيم بگوييم همانطوري كه كودكان از آهنگ كلام و ريتم كلام لذت مي‌برند بزرگسالان هم به ريتم شعرها علاقه دارند اما دنياي‌شان متفاوت است.
 

به گفته شعباني لالايي‌ها اغلب مويه‌ها و ناله‌هاي مادران است كه غمگين‌كننده‌اند و اگر كودك آرام مي‌شود به‌دليل صداي مادر، آغوش مادر، تپش قلب و بوي مادر است، درواقع لالايي‌ها اندوه‌بارند و به بچه‌ها ضرر مي‌رسانند و ما بايد هوشمندانه از آن‌ها استفاده كنيم.
 

وي در ادامه به لزوم بازآفريني فولكلور تاكيد كرد و گفت: بايد فولكلورها را جمع‌آوري و براي كودكان بازآفريني كنيم. چون بسياري از اين متون ارزش آموزشي ندارند و بايد دگرگون و بازآفريني خلاق شوند و رونويسي و بازنويسي آن‌ها فايده‌اي ندارد.

نمايان كردن سهم كودكان در فرهنگ فولكلور و عامه
جواد رسولي، نويسنده كتاب نيز در پايان گفت: من به هدفي كه خواستم رسيدم و آن هم مطرح كردن فولكلور كودك به صورت نظري بود. بااينكه بسياري از اين ترانه‌ها از خراسان جمع‌آوري شده اما ادعا اين است كه در اين طبقه‌بندي همه ترانه‌ها با گويش‌هاي مختلف مي‌تواند جاي گيرد و به همين دليل نام خراسان را از مقالات برداشته‌ام.
 

به گفته اين نويسنده، يكي از مشكلات جمع‌آوري فرهنگ عامه اين است كه اغلب از روي منابع كتابخانه‌اي انجام مي‌شود درحاليكه اگر مي‌خواهيم پژوهشي اصيل باشد بايد پژوهش‌هاي ميداني انجام دهيم. تلاش اين كتاب اين است كه سهم كودكان را در فرهنگ فولكلور و عامه نمايان كند.