ورود-آثاری-تعاملی-به-حوزه-ادبیات-کودک-/-فروزنده-رحمانی

ورود آثاری تعاملی به حوزه ادبیات کودک / فروزنده رحمانی

وقتی کودک کتابی را ورق می‌زند و روی واژه‌ها و تصاویر دست می‌کشد در چشم‌برهم‌زدنی خودش را جای شخصیت‌های داستان می‌گذارد؛ با آنان می‌خندد و گریه می‌کند، پیروزی و شکست را تجربه می‌کند و پا به دنیاهای کشف نشده می‌گذارد. حالا فناوری دیجیتال امکانات تازه‌ای در اختیار کودک گذاشته تا نقش پررنگ‌تری در داستان‌ها داشته باشد. عرضه کتاب‌های تعاملی یا اینتراکتیو این فرصت را به مخاطب می‌دهد که به شکلی تازه پا به دنیای داستان بگذارد. ویژگی کتاب‌های تعاملی نشر چکه از ناشرانی است که اهمیت همگام شدن با دستاوردهای فناوری اطلاعات و ارائه محصولات به شکل دلخواه مخاطبان یعنی کودک و نوجوان را درک کرده است. به گفته حسین شیخ‌الاسلامی، مدیر بخش الکترونیک نشر چکه، این انتشارات از دو سال پیش تحقیقات درباره ارائه ادبیات با ابزار دیجیتال را آغاز کرده و اکنون سی کتاب کودک و نوجوان را در این قالب جدید آماده کرده است. شیخ‌الاسلامی درباره ویژگی کتاب‌های تعاملی می‌گوید: «کتاب‌های زنده یا living books یا interactive books با کتاب‌های الکترونیکی که تاکنون می‌شناخته‌ایم تفاوت دارند. در این کتاب‌ها ادبیات به شکل واقعا تعاملی و دوسویه ارائه می‌شود و مخاطب می‌تواند از طریق لمس یا کلیک بخشی از قصه را خودش به صورت کاملا تعاملی پیش ببرد. برای مثال در مجموعه‌ای که اکنون ارائه شده، کاربر می‌تواند خودش رنگ صفحه یا حرکات شخصیت‌ها و اتفاق‌های قصه را پیش ببرد. مثلا اگر قهرمان داستان به یک بچه گربه، شیر یا به کبوتری دانه می‌دهد، کودک می‌تواند خودش این کار را انجام دهد.» در نمایشگاه بین‌المللی کتاب تهران که اردیبهشت ماه امسال برگزار شد نخستین کتاب‌های این مجموعه در اختیار بازدیدکنندگان قرار گرفت و با استقبالی باورنکردنی از سوی مخاطبان مواجه شد که حتی برای ناشر هم قابل تصور نبود. درواقع آنها هم انتظار نداشته‌اند فضای ایران تا این اندازه آماده پذیرش چنین محصولاتی باشد. شیخ‌الاسلامی عقیده دارد بچه‌ها شیفته تبلت و موبایل هستند و اگر محتوای خوب به زبان فارسی به آنان ارائه شود، مشتاقانه از آن استقبال می‌کنند. وقتی آنها روزانه ۴۰ میلیون ساعت از چنین ابزاری استفاده می‌کنند، تولیدکنندگان باید به فکر محصولی باشند که هم برای آنها مفید باشد و هم نگرانی خانواده‌ها برطرف شود؛ اما تا پیش از اقدام نشر چکه، چنین چیزی تقریبا اتفاق نیفتاده بود. آنچه تاکنون شاهدش بوده‌ایم، این بوده که تولیدکنندگان یا سراغ بازی‌هایی رفته‌اند که کپی بازی‌های خارجی است یا صرفا کتاب الکترونیک و مشابه پی‌دی‌اف عرضه کرده‌اند. ارزان‌تر از نسخه‌های کاغذی نخستین کتاب‌های تعاملی یا کتاب زنده نشر چکه، مجموعه شش جلدی «قصه‌های مانیا» نوشته عذرا جوزدانی است و سحرحق گو، تصویرگری آن را انجام داده. این مجموعه که برای کودکان سه تا پنج سال نوشته شده در سه نسخه ویندوز، اندروید و آی‌او‌اس عرضه می‌شود. قیمت این کتاب‌ها با نسخه‌های کاغذی بسیار متفاوت است مثلا کتاب‌های مانیا با قیمت ۱۱۰۰ تومان در کافه بازار ارائه شده است. روشن است که قیمت این محصول از نسخه کاغذی بسیار مناسب‌تر است اما آیا یک کتاب تعاملی باید از کتاب‌های کاغذی ارزان‌تر باشد؟ هرچند در این نوع محصول، هزینه‌های انتشار و توزیع کمتر است اما هزینه‌های صداسازی اختصاصی و طراحی اوریجینال و ۵۰ برنامه‌نویس که نسخه موبایلی تهیه می‌کنند هم باید درنظر گرفته شود. درواقع این نوع کتاب‌ها نسبت به پی‌دی‌اف‌ها یا کتاب‌های الکترونیک ملزوماتی دارند که نباید فراموش شوند. شیخ‌الاسلامی ضمن اشاره به اینکه این محصول هفت سال پیش وارد ادبیات آمریکا و اروپا شده و میزان مطالعه کودکان را به بالای پنجاه درصد رسانده، ابراز امیدواری می‌کند که کودکان فارسی‌زبان در نقاط گوناگون دنیا بتوانند بدون صرف هزینه‌های اضافه، این کتاب‌ها را مطالعه کنند. نسخه‌های انگلیسی و عربی این کتاب‌ها هم آماده شده و به زودی در سایت گوگل‌پلی قرار می‌گیرند. او که خود هم از نویسندگان کودک و نوجوان است می‌گوید: «برای حرفه‌ای شدن باید ادبیات را وارد فضایی کرد که بچه‌ها دوست دارند. از طرفی خود نویسنده هم مجبور نیست یک یا دو سال صبر کند تا اثرش به فروش برسد. من از نویسندگان و تصویرگران دعوت می‌کنم به اتاق قصه نشر چکه بیایند تا با این امکانات جدید آشنا شوند. فرقی نمی‌کند بخواهند با این ناشر کار کنند یا نه. مهم این است که بتوانند خودشان را با شرایط جدید تطبیق دهند.» رعایت حقوق مادی و معنوی نویسنده نکته مهم در کتاب‌های تعاملی‌‌، همان‌طور که از نامش پیداست و آن را از انواع دیگر کتاب‌ها متمایز می‌کند، تعامل است؛ ارتباطی دوسویه میان اثر و مخاطب. اما نباید ارتباط دوسویه و تعامل میان نویسنده یا صاحب اثر و ناشر را فراموش کرد. درست است که نویسنده باید با شرایط جدید سازگار شده و فنون تولید اثر تعاملی را فراگیرد اما ناشر هم باید ایده و سلیقه او را در ارائه محصول نهایی درنظر بگیرد. عذرا جوزدانی، نویسنده و مترجم ضمن تاکید بر اهمیت هماهنگی کامل نویسنده و ناشر در کیفیت روند تولید محصول اینتراکتیو توضیح می‌دهد: «هر نویسنده‌ای درک می‌کند که وقتی قرار است کتابش اینتراکتیو شود، باید به جنبه‌های سرگرم‌کننده‌اش توجه بیشتری بشود؛ اما این مسأله نباید باعث شود ایده اولیه از مسیر اصلی‌‌اش خودش فاصله بگیرد. چه‌بسا رعایت حقوق مادی نویسنده و حضور او در مراحل تولید کتاب اینتراکتیو، نتیجه کار را بهتر کند و کتاب، خلاقانه‌تر و آبرومندانه‌تر تولید شود و البته ناشر هم حمایت نویسنده از کتاب اینتراکتیوشده‌اش را از دست ندهد.» جوزدانی، نویسنده مجموعه شش جلدی «مانیا» است که از سوی نشر چکه در قالب کتاب اینتراکتیو وارد بازار کتاب شده. این مجموعه که برنده جایزه کتاب فصل بوده مدت کوتاهی است به شکل جدید در اختیار مخاطبان قرار گرفته و هنوز نمی‌توان گفت کدام فرم ارائه بیشتر مورد استقبال کودکان قرار خواهد گرفت با این حال جوزدانی می‌گوید: «فکر می‌کنم باید از کتاب اینتراکتیو به عنوان تلاشی برای ارتباط بیشتر بچه‌ها با کتاب حمایت کرد. آنچه هم که تاکنون اتفاق افتاده، تلاش نسبتاً خوبی است و باید به ناشر و کسانی که کتاب اینتراکتیو تولید می‌کنند، تبریک گفت.» در بسیاری از کشورهای دنیا بحث بر سر اینکه کتاب‌های الکترونیک یا کتاب‌های کاغذی چه جایگاهی دارند یا قرار است جایگزین یکدیگر شوند، قدیمی شده زیرا پذیرفته‌اند که هریک از این قالب‌ها ارزش و اهمیت خود را دارند و قرار نیست جای هم را بگیرند. به باور نویسنده داستان «آغوشت را باز کن» مساله مهم‌تر، محتوا و کیفیت اثر است که باید در سطح بالایی ارائه شود. اما متاسفانه در شرایط کنونی وجوه هنری و زیبایی‌شناسی از خلاقیت چندانی بهره‌مند نیستند. او که هیچ‌وقت از تصویرگری کتاب‌هایش راضی نبوده معتقد است: «ناشران باید نگاه سودجویانه کوتاه‌مدتشان را به نگاه سودجویانه درازمدت تغییر دهند؛ مثلا مسأله تصویرگری در تولید این نوع کتاب خیلی مهم است و اینکه ما از ابتدا برای اینتراکتیو شدن یک کتاب فکر کنیم، نه بعد از اینکه نسخه کاغذی‌اش منتشر شد، برای تصاویرش سرمایه‌گذاری خوبی بکنیم و با دقت تصویرگر را انتخاب کنیم تا مجبور نشویم کتاب را با‌‌ همان تصاویر بد اینتراکتیو کنیم.» نویسنده یعنی صاحب فکر و ایده اثر اشراف بیشتری بر موضوع دارد و اگر بداند کتابش قرار است به چه شکلی عرضه شود می‌تواند از خلاقیت و اندیشه‌اش برای ارائه کار به بهترین شکل بهره ببرد. به همین دلیل جوزدانی به ناشران توصیه می‌کند از ابتدا با نویسنده به توافق برسند. این موضوع در کتاب‌های اینتراکتیو اهمیت بیشتری دارد زیرا نویسنده می‌تواند عناصر مورد نیاز را در نظر گرفته و شیوه نگارش خود را تغییر دهد تا برای این نوع کتاب‌ها مناسب باشد و بر جذابیت‌هایش بیفزاید. مترجم مجموعه هشت جلدی کتاب‌های خرگوش درباره حقوق نویسندگان توضیح می‌دهد: «باید حقوق مادی و معنوی خالق اثر را رعایت کنیم. در ایران مرسوم است که نویسنده بعد از خلق اثر، به کلی از کارش کنار گذاشته می‌شود و بسیاری از نویسندگان به دلیل وضعیت بد نشر می‌پذیرند اثرشان را بفروشند و از حقوق مادی و معنوی آن چشم‌پوشی کنند. اما طبیعتا این مسأله بر نتیجه کار و کیفیت نشر کتاب تاثیر بدی دارد. ناشر در قرارداد از نویسنده تعهد می‌گیرد که در قبال تبدیل اثرش به انیمیشن، کتاب اینتراکتیو و... هیچ ادعایی نداشته باشد و نویسنده را از جریان تولید کتاب اینتراکتیو به کلی کنار می‌گذارد در صورتی که نویسنده صاحب ایده است و اتفاقا اوست که می‌تواند کمک کند کتاب به شکل بهتری تولید شود.» تولید و ارائه کتاب‌های تعاملی در آغاز راه است اما با نیازسنجی مخاطبان، تعامل خوب میان نویسنده، تصویرگر و ناشر می‌توان آثاری قابل قبول ارائه کرده و حقوق همه را رعایت کرد. اگر گام‌های نخست درست و محکم برداشته شوند، نتیجه کار به سود همه خواهد بود.