نگاهی به چند زمینه تولید آثار پژوهشی / عباس حاجیهاشمی
نقطه آغاز دین مبین اسلام با یادگیری و آموزش همراه بوده و در دوران نخستین گسترش آن هم آموزش یکی از مهمترین روشهای ترویج اسلام بوده است. یادگیری قرآن و آموزههای دینی، یکی از شروط اولیه ایمان اسلامی است و ایمان قلبی، بدون علم و یقین به اعمال و افکار اسلامی هرگز میسر نمیشود. از زمان بعثت پیامبر اسلام تاکنون، فعالیتهای آموزشی زیادی در قالبهای گوناگون در سراسر جهان درباره اسلام صورت گرفته است. مسلمانان امروز هم همچنان به تلاش در این زمینه میپردازند. موسسات آموزشی، کتابهای آموزشی اسلامی و فراهم کردن فرصتهایی برای پژوهشهای اسلامی، همگی از جمله روشهایی هستند که دید جهانیان را نسبت به خداباوری و یکتاپرستی و نشانههای آن باز میکنند. در این شماره به معرفی موسسه مطالعات اسلامی و کتابخانه مطالعات اسلامی دانشگاه مکگیل، کتابی از مجموعه »مطالعات تطبیقی اسلام» با عنوان «قرآن: جدیدترین ترجمه تفسیری» و نشریه «باستانشناسی اسلامی» میپردازیم. همچنان که در دیگر شمارهها و نگاه به تعدادی از تازهترین محصولات فرهنگی مربوط به جهان اسلام و درباره مسلمانان یادآور شدهایم، این کار فقط با انگیزه اطلاعرسانی صورت میگیرد و قضاوت نهایی درباره محتوای این آثار در مراحل دقیقتر بررسی آنها امکانپذیر است. کتابخانهای به زبانهای اروپایی و اسلامی موسسه مطالعات اسلامی به همراه کتابخانه مطالعات اسلامی (ISL) دانشگاه مکگیل در سال 1952 تأسیس شدند و از سال 1983 ساختمان کاری آنها در پردیس اصلی دانشگاه موریس مونترئال واقع شدند. این موسسه تا یکم ژوئن سال 2001 یک واحد آموزشی از دانشکده مطالعات تحصیلی و پژوهشی بود و در حال حاضر بخشی از دانشکده هنر است و تمرکز اصلی فعالیتهای آن، مطالعات نظاممند در زمینه تمدن اسلامی حول محور تاریخ و جغرافیای آن است. موسسه مطالعات اسلامی در برنامه علمی و تحصیلی خود، به ریشهها و مبدأ اسلام و ظهور تمدن آن و نیروهای شکلدهنده این تمدن و دگرگونیهای آن میپردازد و نشان داده است که اعتقادات اسلامی عامل زنده نگه داشتن آنهاست. فعالیتهای این موسسه به نیروها و قوههای محرکه کنونی جهان اسلام هم میپردازند. چراکه مسلمانان امروز در جستوجوی راهی برای برقراری ارتباط میراث گذشته اسلام با دنیای امروز هستند. کلاسها، سمینارها و موقعیتهای پژوهشی در زمینههای زبانهای اسلامی (مانند عربی، فارسی، ترکی و اردو و ...)، تاریخ اسلامی، نهادهای اجتماعی و اقتصادی اسلام، تفکر اسلامی و پیشرفتهای امروزی در مناطق گوناگون دنیای اسلام از جمله فعالیتهای این موسسه بهشمار میروند. فعالیتهای موسسه بهصورت تلاشی مشترک با هدف متحد کردن مسلمانان و غیرمسلمانان برای درک تمدن اسلامی پیش برده میشود. کارکنان بخش آموزش و دانشجویان موسسه شامل افراد مسلمان و غیر مسلمان از کشورهای گوناگونی چون کانادا، آمریکا، فرانسه، ترکیه، مصر، غنا، اندونزی، ایران، لبنان، پاکستان، هندوستان، هلند، سوریه، انگلستان و دیگر کشورها هستند. این محیط بینالمللی موسسه، فرصتی را برای تبادلات علمی حضوری میان دانشجویان و پژوهشگران و روشنفکران در سطوح گوناگون فراهم میکند. این موسسه، در طول سال تحصیلی از پژوهشگران برجستهای در رشتههای مطالعات اسلامی برای برگزاری کنفرانسهای عمومی دعوت به عمل میآورد. موسسه مطالعات اسلامی، در سالهای فعالیت خود خدماتی را برای جذب دانشجویان از بسیاری از کشورهای آفریقایی، آسیایی و خاورمیانه فراهم کرده و با حضور استادان گوناگون در این موسسه، منجر به توسعه روابط با دانشگاههای مسلمانان و اسلامی شده است. همچنین از زمان آغاز فعالیت تاکنون، کتابها و نشریات و پژوهشهای بسیاری از سوی این موسسه به چاپ رسیده است که پایاننامهها و رسالههای دانشجویان هم از جمله آنهاست. کتابخانه مطالعات اسلامی مکگیل از یک مجموعه کتاب بهنسبت کم حجم به یکی از مهمترین کتابخانههای این رشته تبدیل شدهاند که دارای بیش از 110 هزار جلد کتاب در زمینههای گوناگون از موضوعات اسلامی است. این کتابخانه، کتابخانهای با اهداف پژوهشی است که کاربرد اولیه آن برای دانشجویان موسسه مطالعات اسلامی است و دارای یک بخش مرکزی از کتابهای مرجع است. مجموعه کتابهای این کتابخانه برای دانشجویان فارغالتحصیل موسسه و افراد علاقهمند به مطالعات اسلامی هم قابل استفاده است و به سه گروه اصلی تقسیم میشوند: کتابهای چاپی، نسخههای خطی و اسناد صوتی و تصویری. تمامی اسناد موجود در این سه دسته به زبانهای اروپایی و همچنین زبانهای اسلامی هستند. از طرفی زبانهای انگلیسی، فرانسوی، آلمانی، هلندی، اسپانیایی، ایتالیایی، روسی و از طرف دیگر عربی، فارسی، ترکی، اردو و اندونزیایی، زبانهای موجود در این مجموعه هستند. شعبه کتابخانه مطالعات اسلامی در تهران (iistmu.ut.ac.ir) مجهز به برخی از مهمترین نسخههای خطی از دانشهای اسلامی در رشتههای گوناگون است و بیش از صد جلد از آثار برجسته روشنفکران و پژوهشگران ایرانی و اسلامی در آن به چشم میخورند که دارای معرفی و یا ترجمه به زبانهای خارجی هم هستند. در حال حاضر پروژهای میان موسسه مطالعات اسلامی و کتابخانه مطالعات اسلامی مکگیل برای دیجیتال کردن کتابهای شعبه تهران در حال انجام است. جدیدترین ترجمه تفسیری مجموعه «مطالعات تطبیقی اسلام» تألیف برانون ویلر و از انتشارات Equinox مجموعهای است که به همراه نشریه مطالعات تطبیقی اسلام در نیویورک منتشر شده و سردبیر آن ولید صالح از دانشگاه تورنتو است. مطالب موجود در این مجموعه، مفاهیمی چون مطالعات مذهبی امروز را با مطالعات اسلامی یکپارچه میسازند و فرصتی را برای پژوهشگران و متخصصان اسلامی فراهم آورده است تا اهمیت آثار پژوهشی خود را به متخصصان و روشنفکران دیگر رشتهها نشان دهند. در این نشریه، توجه به موضوعات اسلامی، آن هم در خارج از سرزمینهای اسلامی جالب به نظر میرسد و مقایسههای انجام شده هم که تأکید بر موقعیت و جایگاه اسلام در میان مردم سراسر جهان و واکنش آنها دارد، مسایلی شایان توجه هستند. «قرآن: جدیدترین ترجمه تفسیری» از مجموعه کتابهای مطالعات تطبیقی اسلام، اثری است به زبان انگلیسی و به قلم الف. ج. دروگ. این ترجمه تفسیری از قرآن مطابق با نیازهای دانشجویان رشتههای دینی در یک جلد تدوین شده و مطالعات تطبیقی در زمینه این کتاب آسمانی و کتابهای مقدس ادیان مسیحیت و یهودیت را امکانپذیر میکند. در این ترجمه از قرآن، مترجم تلاش کرده است که به متن اصلی این کتاب الهی وفادار بماند و در عین حال به خوانندگان این امکان را میدهد که به صورت روشن، آموزهها و حکمتهای قرآن را درک کنند. در کنار و حاشیه این ترجمه، تفسیرها و یادداشتهایی هم به چشم میخورند. اینها به صورت راهنمایی برای درک مطالب اصلی و مراجع مرتبط با آنها نگاشته شدهاند و یادداشتها با توجه به عناوین و موضوعاتی که به صورت درشت در هر صفحه نوشته شده، در پایین صفحه گنجانده شدهاند و این یادداشتها مطالبی درباره جزییات زبانشناختی و تاریخی هستند که درک و فهم از متن قرآن را ارتقا میبخشند. همچنین مراجع و منابع بسیاری را در زمینه متون قرآنی به دست میدهند. این نسخه از ترجمه قرآن به همراه مقدمه، راهنما، فهرست مراجع و منابع برای مطالعات بیشتر و فهرست کاملی از مطالب موجود منتشر شده است. ترکیبی از متنها و نقل قولهای شفاهی در ادامه به معرفی یکی دیگر از نشریات مربوط به مطالعات و دانش اسلامی میپردازیم که در نوع خود یکی از جدیدترین زمینههای تحقیقی و پژوهشی را دربرمیگیرد. نشریه «باستانشناسی اسلامی» که سردبیر آن بتانی ج. واکر از دانشگاه بان است تا به امروز تنها نشریهای است که به رشته باستانشناسی در حوزه اسلامی و در سطح جهانی پرداخته است. این نشریه به صورت همزمان به صورت چاپی و همچنین الکترونیکی، سالانه در دو شماره منتشر میشود و آغاز فعالیت آن در سال جاری میلادی بوده است. سردبیر این نشریه میگوید که از موضوعات و مطالب جدید در زمینه فعالیت خود استقبال میکند. باستانشناسی اسلامی در بافت متنی این نشریه، نه به زمان و دورهای خاص و نه به ناحیه و منطقه جغرافیایی خاصی مربوط میشود، چرا که اسلام دینی جهانشمول است و مرکزیت جهان اسلام هم طی قرنهای گوناگون، تغییراتی داشته است. بدین ترتیب، باستانشناسی اسلامی دارای یک تعریف روششناختی واحد یا یک ساختار نظری واحد نیست. برای مثال، باستانشناسی اسلامی مانند باستانشناسی کتاب مقدس مسیحیان، فقط تأکید بر مطالعه و بررسی مکانها و مردمی ندارد که در کتابهای مقدس و مذهبی به آنها اشاره شده است. این واژه به مطالعه و بررسی باستانشناختی جوامع اسلامی، سیاستها و گروههای اسلامی در همه جا و هر زمانی نسبت داده میشود. این مطالعات را میتوان نوعی باستانشناسی تاریخی در نظر گرفت که در آن، میتوان مسایل تاریخی جوامع شناخته شده را به صورت ترکیبی از متنها و نقل قولهای شفاهی بررسی کرد. فعالیت این نشریه در زمانی در حال انجام است که توجه و نیاز پژوهشگران و افراد آگاه و علاقهمند به باستانشناسی در جوامع اسلامی بسیار افزایش یافته است. به ویژه در سالهای اخیر، تعداد همایشها و کارگاهها، چاپ آثار و برنامههای دانشگاهی در زمینه باستانشناسی اسلامی افزایش چشمگیری داشته است. دورههای باستانشناسی اسلامی به همراه مطالعات خاورمیانه و تاریخ هنر اسلامی در دانشگاههای آمریکای شمالی و اروپا برگزار میشوند و دانشگاههای این مناطق دارای گروه تخصصی باستانشناسی در خاورمیانه هستند. در واقع، توجه به این رشته و مطالعه درباره آن به سرعت در حال افزایش است و هیچ نشریه خاصی تا به حال به آن اختصاص داده نشده است. دامنه موضوعات نشریه گسترده است و نه تنها شامل گزارشهای سنگشناسی باستانی است، بلکه مطالعات رشتههای دیگر در رابطه با باستانشناسی اسلامی را هم در بر میگیرد؛ این مطالعات گوناگون شامل جغرافیای تاریخی، تاریخ هنر، تاریخ، سکهشناسی، قومنگاری و مطالعات محیطی است.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
