زیبایی در محتوا یا ظاهر زیبا؟/ سمانه دلپاک
تولید کتابهای فانتزی، کتابهایی با قطع و طراحی گوناگون، کتابهای پارچهای و قابل شستوشو، کتابهای حمام در حوزه کودک و نوجوان، کتابهای سهبعدی و... به فراخور ذوق و سلیقه کودکان در همه جای دنیا تولید میشوند و کودکان و نوجوانان هم علاقه خاصی به آنها دارند. کتابهای سهبعدی یا پاپآپ در این بین جذابیت ویژهای برای کودکان و حتی بزرگسالان دارند؛ کتابهایی با تلفیق هنر دست و صنعت چاپ توأم با روحیه خلاق تولیدکننده کتاب که پیوسته نیازمند دانش طراحی، برش و تاشدگی کاغذ است. مراحل تولید سخت این کتابها از طراحی، اجرا و صحافی و چاپ به این دلیل است که طراحی ساختاری ثابتی برای کتابها و تولید ماشینی آنها وجود ندارد. در چین و تایلند به عنوان بزرگترین تولیدکنندگان کتابهای پاپآپ هم روش تولید کتابهای برجسته شبیه ایران است. کوچکترین جابهجایی در زوایای برش، اتصال و تاشدگی ممکن است نتیجه کار را با مشکل روبهرو کند. بسته به وضعیت تولید و دستهبندی آنها در صف کتابهای فانتزی و کارهای دستی، این کتابها قیمت بالایی دارند و البته شمار تولیدکنندگان آنها رو به افزایش است. نکتهای که در مقابل این رشد اهمیت دارد این است که زیبایی ظاهری کتاب با محتوای مناسب و زیبا همراه باشد. با حسن ستارزاده درباره اهمیت جذب تصویری مخاطبان، هزینهها و بازتاب زیباسازی و طراحی کتابهای کودک و نوجوان و مسائل تولید کتابهای پاپآپ گفتوگو کردهایم. حسن ستارزاده متولد 1341 تهران، مدیرمسؤول نشر خانه ادبیات کودک است. خانه ادبیات کودک نخستین ناشری است که تولید کتابهای پاپآپ را در ایران رایج کرده و هدف آن از تهیه و تولید اینگونه کتابها ترغیب بچهها به کتاب و کتابخوانی در سن پایین است. ستارزاده معتقد است بازی با تصاویر در کتابهای پاپآپ جذابیت بالایی برای مخاطب کودک و نوجوان دارد و هرچند ابتدا مخاطب جذب ظاهر آن میشود، اما محتوای کتاب باید بهگونهای باشد که جذابیت را تثبیت کند.
درباره کتابهای پاپآپ و طراحی آنها نخستین چیزی که به نظر میرسد این است که آیا جذابیت محتوایی این کتابها با جذابیت تصویری آنها در تقابل است؟
من درباره کارهای خودمان اگر بخواهم بگویم باید به این نکته اشاره کنم که کتابهای خانه ادبیات کودک تألیفی اند و طراحی آنها هم توسط خود ما انجام میشود. از کارها و طرحهای خارجی هم استفاده کردهایم اما به طور جدی تلاش کردهایم کتابهای پاپآپ را متناسب با فرهنگ ایرانی تهیه و طراحی کنیم و داستانها و طراحی داستانها با افسانههای ایرانی همگون باشند. عمده تولید این کتابها به روش دستی است. در درجه نخست، کار فکر زیادی میخواهد. متاسفانه دستگاهی که برشهای این نوع کتابها را انجام دهند نداریم و 90 درصد تولید این کتابها کار دست است. بعد از چاپ کتاب هم نیروی انسانی تکمیلکننده کتابهای پاپآپ است. پاپآپ جذابیت بیشتری به کتابها میدهد. داستان، صحافی و تصاویر دست به دست هم در جذب کودکان تأثیر میگذارند.
سختی تولید، طراحی و موادی که در تهیه این کتابها به کار میروند به طور قطع بر قیمت کتاب میافزایند. این دشواری چه تاثیری بر فروش این کتابها گذاشته است؟
به نسبت زحمتی که تهیه، تولید و طراحی این کتابها برای ناشر دارد، قیمت این کتابها بالا نیست. هر کاری که در آن علاقه وجود داشته باشد، انجامشدنی است. ما هدفمان این بوده که بچهها را به کتاب علاقهمند کنیم که موفق هم شدهایم و همین که از نظر معنوی هزینههایمان جبران شود برایمان کافی است. در شروع کار، فروش کتابهای فانتزی خیلی سخت بود. قیمت کتابها در سال 1378 برای هر جلد 900 تومان در نظر گرفته شده بود در حالی که حداکثر هزینه یک کتاب معمولی 100 تومان بود. خانوادهها در رویارویی با قیمت کتابهای پاپآپ تمایلی به تهیه آنها نداشتند اما با همین روند تولیدات کتابها را ادامه دادیم و در نهایت توانستیم کتابها را با قیمتهای مورد نظر به فروش برسانیم.
هدف ما از تولید کتابهای فانتزی شکستن قالبهای تعریف شده در تهیه و تولید کتاب کودک بود و اکنون پس از سالها تجربه در این کار به مقصود رسیدهایم. نشر خانه ادبیات 35 عنوان کتاب پاپآپ دارد و کم و بیش ناشران دیگر هم به تولید این قبیل کتابها روی آوردهاند و خوشبختانه تعداد آنها رو به افزایش است.
کمی هم درباره فرایند تولید کتابهای پاپآپ بگویید.
تولید کتابهای پاپآپ به این صورت است که پس از نگارش و طراحی کتاب، روی تصاویر برجسته کتاب ایدهپردازی میشود، نقاط برش و چسب در اجرای تصاویر متحرک و برجسته مشخص میشوند، مدل آزمایشی تا مدل نهایی مرحله به مرحله تست میشود. نقاطی باید تیغ بخورند، نقاطی باید تا بشوند و نقاطی لازم است چسب بخورند. هر لایه به صفحه چسبانده میشود و بسته به میزان صفحات کتاب، تصاویر روی هر صفحه پیاده میشوند. کوچکترین اشکال در جابهجایی برشهای نقاط چسب و تا شدنها، نتیجه کار را مختل میکند.
در تولید این کتابها شناخت کاغذ و مقوا بسیار مهم است. برای تهیه این کتابها معمولاً از مقوای پشت طوسی استفاده میشود. شاید شرح مرحله به مرحله نتواند دشواریهای تولید پاپآپ را روشن کند اما از روی شمار اندک ناشرانی که به تولید این دسته کتاب مشغولند شاید بتوان به دشواری تولید آنها پی برد.
تولید کتابهای پاپآپ به تخصص نیاز دارد و کار پرزحمتی است؛ بنابراین هر ناشری با آن درگیر نمیشود. در تولید کتابهای پاپآپ بیش از اینکه ناشری از لحاظ مالی توانمند باشد باید در تولید این کتابها مهارت و علاقه داشته باشد.
یکی دیگر از جذابیتهای کتابهای کودک، قطع و شکل متفاوت آنهاست. درباره تأثیر قطع کتاب در جذب کودکان هم برایمان بگویید.
نشر ما از این عرصهها خارج شده است. کتاب کودک همیشه قطع خشتی داشت ولی ما کتابهایی با قطع بزرگ منتشر کردیم؛ کتابی که قطع آن دو برابر قطع کتابهای کودک بود. سعی کردیم برای متنوع کردن کارهای کودک قطعهای گوناگونی داشته باشیم. قطعهای شکلی کتابها را بعد از تولید کتابهای برجسته آغاز کردیم. کتابهای برشی بچهها خیلی پرمخاطب شدهاند. در نمایشگاه بینالمللی کتاب سال 1383 کتابی داشتیم که در ده روزه نمایشگاه به چاپ پنجم رسید. علت آن هم قطع بزرگ آن بود و برای مخاطبان خیلی جذابیت داشت. خیلی بااطمینان میتوانم بگویم که محتوای کتاب در خرید آن به اندازه قطع و زیبایی کتاب نقش نداشت. محتوای کتاب هم داستان بچهای بود که در قالب شعر، پاکیزه بودن را یاد میگرفت. در مجموعه صدجلدی هم داستانهای کوتاه و دوزبانه شاهنامه را در قطع ویژه، طوری که برای بچهها جذاب باشد تولید کردیم که با استقبال خوبی روبهرو شد، خوب جا افتاد و منبع خوبی برای شاهنامه شد. این راهی است که ما شروع کردهایم و باید بتوانیم آن را ادامه بدهیم. باید به شکلهای گوناگون بچهها را به کتاب خواندن سوق داد. کتابهای اسباببازی، پازل و... کتابهای موفقی بین بچهها بودند. کتابهای نوزاد، کتابهای پلاستیکی که قابل شستوشو بودند و آسیبهای احتمالی تماس نوزاد با کتاب را کاهش میدادند و تا چندین سال پیش در کتابفروشیها شناخته شده نبودند.
یکی از اشکالاتی که به این کتابها میتوان گرفت این است که برشهای زیادی دارند و ممکن است آسیبهای زیادی به پوست بچهها وارد کنند. این را قبول دارید؟
ما همواره سعی کردهایم به این نکات توجه داشته باشیم. در مراحل گوناگون کار را کنترل کنیم تا از حوادث و آسیبهای ناشی از تماس کودک با کتاب جلوگیری کنیم. برای گروه سنی کودک گوشههای کتاب را گرد میکنیم که به دستهای بچه آسیب نزند. تیزیهای ناشی از برش را در کتابهای پاپآپ رفع میکنیم. از آنجایی که کار به صورت دستی انجام میشود در همه مراحل امکان کنترل آن وجود دارد. نیروی انسانی باید این مهارت را داشته باشد که برای گروههای سنی گوناگون معایب و آسیبهای احتمالی، تیزی کاغذ و... را حذف کند.
طراحی این کتابها، بررسی نقاطی که باید برجسته باشند، تا خوردگیها، نقاط چسب به طور معمول باید توسط فردی دارای تخصص صورت بگیرد؟
ایدهپردازی و طراحی بخشهای برجسته به مهندسی احتیاج ندارد اما فرد علاقهمند میخواهد. بعد از طراحی چند نفر باید تصاویر را برجسته اجرا کنند. در موسسه ما، این مسؤولیت به عهده من است و تمام این کارها را دستی انجام میدهم. میتوان تصاویر و نقاط برجسته را با نرمافزار طراحی کرد اما چه دستی و چه نرمافزاری، ایده شخص اجراکننده ملاک است. 90 درصد کار خلق و ابتکار طراح است. طراحان علاقهمند به تولید این کتابها کماند.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
