به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست تخصصی  جایگاه نشر الکترونیک در توسعه کتاب های علمی و دانشگاهی  از سلسله نشست های تخصصی نخستین نمایشگاه مجازی کتاب تهران با حضور حسین ابراهیم آبادی (رئیس مرکز نشر دانشگاهی) و دکتر حبیب الله حبیبی فهیم (معاون توسعه و برنامه ریزی باغ کتاب تهران) برگزار شد.

 

تولید محتوا توسط کاربر در آموزش الکترونیکی

در ابتدای این نشست حسین ابراهیم آبادی، رئیس مرکز نشردانشگاهی در رابطه با جایگاه کتاب الکترونیک در فضای آموزشی کشور گفت: در فضای آموزشی و در زنجیره یادگیری یکی از ارکان مهم منبع آموزشی است. منبع آموزشی از این جهت دارای اهمیت است که اساس اشتراک دانش و روایی و اعتبار ارزیابی آموزش کتاب است.

 

وی ادامه داد: اینکه بگوییم منابع دیجیتالی از نشر چاپی پیشی گرفته اند، درست نیست. البته در سال های گذشته این اتفاق در حال وقوع بود، اما در دوره ای صنعت چاپ خود را بازتولید کرده و به عرصه رقابت بازگشت. سرانجام در دوران شیوع کرونا مجددا نشر الکترونیک از نشر سنتی پیشی گرفت.

 

ابراهیم آبادی با بیان این که کتاب رسانه است و هر رسانه ای کارکرد خاص خودش را دارد، گفت: آنچه در باب نشر الکترونیک و آموزش مطرح است این است که نشر الکترونیک می تواند آموزش را یک گام جلو ببرد؛ به این معنا که در این نوع نشر تعامل بین مدرس و یادگیرنده به عنوان رویکرد نوینی مطرح است.

 

وی ادامه داد: در نظریه های بافتی و موقعیتی، یادگیرنده در جریان یادگیری باید تولیدکننده باشد، این همان موضوعی است که در دوره های قبلی انتقال دانش مد نظر نبوده است. در نظریه های نوین که با ظهور فناوری اطلاعات گسترش پیدا کرده اند، یادگیرنده در جریان آموزش به تولید دانش می پردازد، این محتوا در فضای وب به گردش درآمده و مورد استفاده قرار می گیرد.

 

رئیس مرکز نشر دانشگاهی با اشاره به این که منابع آموزشی الکترونیکی کم حجم، تا حدودی منعطف هستند و توانایی تولید دانش جدید را دارند، تصریح کرد: در چنین فضایی کاربر برای برقراری ارتباط با دیگران باید محتوا تولید کند. چراکه، در حال حاضر، با پدیده ای نوین مواجهیم که منابع آموزشی را بسیار متکثر کرده است. کتاب های الکترونیکی کم حجم و کاربرمحور شده اند و این چالش را ایجاد کرده اند که محتوای نوین چگونه می تواند منبعی قابل اتکا باشد.

 

او با تاکید بر اینکه در حوزه رشد کمی کتاب های الکترونیکی بسیار پایین تر از سطح جهانی هستیم، گفت: صنعت نشر به طور عام و نشر دانشگاهی به طور خاص برای به حرکت درآمدن به چند عامل محرک نیاز دارد؛ نخستین عامل سرمایه گذاری است. در شرایطی که جهان روی نشر الکترونیک سرمایه گذاری می کند، با محدودیت سرمایه در کشور مواجه هستیم. بخشی از این محدودیت ها به زیرساخت ها و ابعاد فنی کار برمی گردد که رفع آن بر عهده دولت است.

 

رئیس مرکز نشر دانشگاهی اظهار کرد: دیگر این که، چه در حوزه عمومی و چه در حوزه دانشگاهی تغییر از وضعیتی به وضعیت دیگر نیازمند فعالیت نیروهای پیشران است. این در حالیست که در کشور بخش خصوصی فعال در این حوزه نداریم.

 

وی به مسائل جانبی از قبیل سرعت اینترنت، پهنای باند، دسترسی کاربران، تحریم ها و... در کشور اشاره کرده و گفت: به جز این موارد عدم وجود یک نهاد حرفه ای در این حوزه خلاء بزرگی است که به مشکلات دامن می زند. اساسا هرنوع محتوایی که بسترهای انتقال دانش محسوب می شود برای این که بتواند به جامعه منتقل شده و نیازهای موجود در آن را برطرف کند، فقط به تجهیزات فنی و نیروی انسانی کارآمد احتیاج ندارد. بلکه با بهره گیری از برنامه و سناریوهای هدفمند است که می تواند از متن به نسخه دیجیتال تغییر کند.

 

ابراهیم آبادی افزود: ازاین رو، به نهادی حرفه ای نیاز داریم که دائما در حال تغییر و آموختن باشد، متاسفانه جای چنین نهادی در صنعت نشر کشور خالی است. البته اخیرا برخی از استارت آپ ها فعالیت هایی کرده اند که جای امیدواری دارد. اما عملا نشر دانشگاهی و علمی کشور دچار عقب افتادگی است که امیدوارم جبران شود.

 

مطالعه کتاب تنها شکل خاصی از خواندن است 

در ادامه حبیب الله حبیبی فهیم با بیان این که سوژه ای به نام خواندن وجود دارد، گفت: اما مطالعه کتاب مساوی با این سوژه نیست. بلکه، مطالعه کتاب تنها شکل خاصی از خواندن است. تکنولوژی دیجیتال مفهوم خواندن را توسعه داده است؛ به این معنا که خواندن تنها از طریق مطالعه کتاب اتفاق نمی افتد و کتاب چاپی تنها یکی از ابزارهای خواندن است.

 

وی در ادامه اظهار کرد: تنوع روشی برای خواندن وجود دارد، اما چون ابزار به کتاب های چاپی و کاغذی محدود شده ذهن ها نیز نسبت به خواندن بسته شده است. این در حالیست که باید طرز فکر خود را گسترش دهیم. به ویژه در حوزه آموزش به جای این که مدام راجع به فرضیات یا قوانین فیزیک و موضوعات شیمی صحبت کنیم، می توانیم با بهره گیری از محتوایی بالفعل و حاضر، محتوای کتابی که آموزش آن یک سال زمان می برد را در مدت کوتاهی به یادگیرنده تفهیم کنیم.

 

او با تاکید بر این که باید ذهنمان را از خواندن به معنای مطالعه کتاب رها کنیم و به حوزه های دیگر گسترش دهیم، گفت: قطعا فضای دیجیتال به این امر کمک می کند. ضمن این که بر اساس نظریه های نوین رسانه محتوا را منتقل نمی کند، بلکه این فرم است که در نحوه انتقال پیام موثر است.  مک لوهان  معتقد است فرم بر ذهن مخاطب اثر می گذارد. در این نظریه حتی اثرگذاری کتاب، روزنامه و مجله که فرم یکسانی دارند هم متفاوت است. ضمن اینکه عده ای معتقدند که فرم کتاب حتی شکل آموزش و مدارس را هم تغیر داده و استدلال منطقی ما را به صورت خطی شکل داده است.

 

این پژوهشگر تصریح کرد: البته تامل و تفکر در مطالعه کتاب بیشتر از قرار گرفتن در برابر محتوای رادیو و تلویزیون است. حمله ای که به رسانه های نوین شده هم پیرامون این موضوع است که این رسانه ها تفکر انتزاعی را در مخاطب تضعیف می کنند. چراکه، مخاطب تلویزیون منفعل بوده و ذهن مخاطب کمتر پرورش پیدا می کند. این نگاه منفی از ابتدا نسبت به رسانه های نوین وجود داشته و تا به امروز هم ادامه پیدا کرده است.

 

وی عنوان کرد: توجه به این نکته حائز اهمیت است که وقتی از کتاب الکترونیک صحبت می کنیم منظورمان کتابی که از اساس به صورت الکترونیک تولید شده، نیست. بلکه این کتاب ها عموما فایل pdf کتب چاپی هستند. بنابراین در وهله نخست علت اصلی مخالفت با این فرم عدم شکل گیری تعمق کافی در مخاطب است به این معنا که وقتی در ابزارهایی مانند رایانه یا موبایل کتابی را می خوانید ممکن است هر لحظه از فضا خارج شده و به محتواهای دیگر دسترسی داشته باشید و این موضوع تمرکز کافی برای تعمق را از مخاطب می گیرد.

 

حبیبی فهیم ادامه داد: علاوه بر این، وقتی کتاب چاپی را مطالعه می کنیم به دلیل وجود نور طبیعی چشم اذیت نمی شود. این همان چیزی است که پیرامون نقد کتاب الکترونیک مطرح می شود. اما باید متوجه این موضوع باشیم که فناوری خودش را با نیاز مخاطبانش تطبیق می دهد. درست مانند اختراع جوهر الکترونیک و استفاده از تکنولوژی هایی که از خود نور ساطع نمی کنند و نور محیط را به چشم ما بازمی گردانند. همچنین تکنولوژی کتابخانه های الکترونیک که فقط به کتابخوان ها متصل هستند و به سایت های دیگر دسترسی ندارند. بنابراین، اگر نیازها درست تعریف شوند تکنولوژی به آنها پاسخ می دهد.

 

ضعف در محتواهای آموزشی

حسین ابراهیم آبادی در ادامه این نشست ضمن اشاره به ضعف در محتواهای آموزشی گفت: یکی از متهمان اصلی خستگی، گریز از خواندن، تحمیل و کسالت باری نظام آموزشی، متن است. بدان معنا که کتاب های آموزشی از انعطاف لازم برخوردار نیستند، درست نگارش نشده اند و خسته کننده و کسالت بار هستند. نکته دیگر این که وقتی حفظیات را کناری بگذاریم و به سطوح بالاتر یادگیری مانند ارزیابی و استنباط نگاهی بیندازیم درمی یابیم کتاب در آموزش این مفاهیم به شدت ناکارآمد است.

 

وی افزود: متن قابل احترام است، تا جایی که به فهم انسان کمک کند اما وقتی متن مانع یادگیری و عامل گریز از خواندن می شود، جایی برای دفاع باقی نمی ماند. وقتی راجع به یادگیری و درک کردن صحبت می کنیم باید همه حواس را به کار بگیریم. در حالی که کتاب مهارت نوشتاری مخاطب را به شدت کاهش می دهد و فضای وب به گسترش این مهارت کمک می کند.

 

نسل جدید موضعی پیرامون این تغییر رویکرد ندارند

حبیبی فهیم نیز در رابطه با اهمیت این موضوع عنوان کرد: اگر مروری بر مقاومت هایی که در این راستا وجود دارد داشته باشیم، درمی یابیم بسیاری از متخصصان و دست اندرکارانی که معتقدند هیچ چیز جای کتاب چاپی را نمی گیرد، افرادی هستند که مربوط به دوره کتاب ها سنتی و چاپی هستند. اما نسل جدید موضعی پیرامون این ماجرا ندارند. چون نسل در حال گذار است و نسل جدید راحت این موضوع را می پذیرند. اما مقاومت ناشران و متخصصان قدیمی که زندگی شان بر مبنای چاپ شکل گرفته به این دلیل است که گمان می کنند فرصتی ندارند که به این حوزه ورود پیدا کنند. برای ناشرانی که حدود 60 سال در این زمینه فعالیت کردند این تغییر رویکرد منطقی و به صرفه نیست. اما با تغیر نسل به طور طبیعی این تکنولوژی ها جا می افتد.

 

وی اظهار کرد: همچنین، مباحث حقوقی از دیگر مواردی است که در این ماجرا مقاومت ایجاد می کند. مباحث مربوط به حق کپی رایت و... قوانین و استانداردهایی که پیرامون آن وجود دارد، کار را برای نشر الکترونیک سخت تر می کند. این در حالیست که امروزه در حوزه محتوای دیجیتال نرم افزارهای امنیتی و حفاظتی وجود دارند که این مشکلات را حل کرده اند.

 

 

سرمایه گذاری در فضای مبهم ممکن نیست

ابراهیم آبادی در رابطه با معضلاتی که بر سر راه سرویس ها و خدمات نشر الکترونیک وجود دارد، گفت: تحریم ها و سیاست خارجی بر اقتصاد و فرهنگ تاثیر گذاشته است. وقتی اقتصاد دچار مشکل می شود، دیگر امکان سرمایه گذاری وجود ندارد. کسی در چنین فضای مبهمی سرمایه گذاری نمی کند. البته فعالیت هایی به صورت موردی در حوزه نشر الکترونیک در کشور صورت گرفته اما کافی نیست. رسیدن به پلتفرم مناسب نیازمند وجود قابلیت های فنی است که بتواند هزینه کرده و فناوران بزرگ را گردهم آورد تا در بلند مدت به نقطه مطلوب برسد.

 

این پژوهشگر مطالعات فرهنگی ادامه داد: بنابراین، معضلی که در اقتصاد نشر وجود دارد، نبود امکانات برای تبادل دانش و تجربه فناوران، ناشران و تولیدکنندگان محتواست که کار را سخت کرده است. البته با همت پارک های علم و فناوری کشور، دانشگاه ها و موسسات خصوصی می توان به وقوع اتفاقات مثبت در این حوزه در آینده ای نزدیک امیدوار بود.

 

خودمان را در شکل چاپی کتاب محصور کرده ایم 

حبیبی فهیم نیز پیرامون لزوم توجه به نشر الکترونیک در حوزه دانشگاهی و پیامدهای آن گفت: اینکه عده ای معتقدند زبان فارسی در حال تضعیف شدن است، ابعاد گسترده ای دارد. تمدن رومی قدمت بیشتری از تمدن یونانی ها دارد، اما علی رغم پرورش فیلسوفان و خطیبان کارکشته هیچ ریاضیدانی در میان آنها پرورش نیافت، اما یونانی ها ریاضی دانان بزرگی بودند. مهمترین دلیل این موضوع سیستم شمارش اعداد رومی ها بود که محاسبه ریاضیات را سخت کرده و ریاضی را در همان نطفه خفه کرده بود.

 

وی افزود: اگر این مقوله را به حوزه کتاب تعمیم دهیم درمی یابیم آنقدر خودمان را در شکل چاپی کتاب محصور کرده ایم که تصوری نسبت به انواع مختلف خواندن نداریم و گرفتار خواندن کتاب در فرم چاپی آن شده ایم. در مورد زبان فارسی هم بحث های زمینه ای بسیاری وجود دارد که بسیار فراتر از نشر الکترونیک است. زبان فارسی در خطر است، چون هویت ایرانی در خطر است.

 

این پژوهشگر عنوان کرد: نشر دانشگاهی رشد نمی کند چون محتوای جذابی به مخاطبان ارائه نمی دهد و به تبع بازاری هم برای آن شکل نگرفته است، چون بخش سنتی از وضع موجود راضی است. ازاین رو، لازم است دولت حمایت کند و بخش خصوصی را به فعالیت و سرمایه گذاری در این حوزه ترغیب کرده و زیرساخت های مورد نیاز این بخش را سامان دهد.

 

 

لزوم تدوین برنامه راهبردی در حوزه نشر الکترونیک

رئیس مرکز نشر دانشگاهی هم با اشاره  به تجربه کشورهای پیشرو گفت: بسیاری از کشورهایی که امروز در این حوزه موفق هستند در دانشگاه های شان برای نشر الکترونیک برنامه راهبردی تدوین کرده اند. اما آموزش عالی و آموزش وپرورش در کشور ما برای روبه رو شدن با این تحول خودش را آماده نکرده بود. البته با شیوع کرونا آموزش الکترونیک به اجبار در کشور پیاده شده و نظام آموزشی ما را با چالش هایی مانند تبادل دانش، آزمون، نحوه ارزیابی و... مواجه کرده است.

 

حسین ابراهیم آبادی در پایان گفت: برای رسیدن به نقطه مطلوب باید در وهله نخست بتوانیم محتوا و دانشی که در فضای دیجیتال تولید می شود را سامان دهیم و امکان دسترسی عموم را به آن میسر کنیم. در گام دوم لازم است نشر الکترونیک دانشگاهی را قانع کنیم که با محتوا و حجم کم به سمت تولید منابع چندرسانه ای و تعاملی حرکت کنند. ضمن اینکه نهاد حرفه ای که وظیفه مشاوره، آموزش و پشتیبانی را بر عهده دارد باید در این حوزه شکل بگیرد. در کنار همه اینها دانشگاه ها، نهادها، ارگان ها و موسسات خصوصی و دولتی باید به صورت یکپارچه در کنار هم فعالیت کنند تا نشر الکترونیک در حوزه دانشگاهی سروسامانی بگیرد.

 

نخستین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از اول بهمن آغاز و تا ششم  بهمن ماه در سامانه tehranbookfair.ir ادامه خواهد داشت.