به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست معرفی و بررسی کتاب  تاریخ انگاره شیعی زیارت  سه شنبه (دوم شهریورماه 1400) با حضور حامد خانی (مؤلف کتاب، عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد اسلامی گرگان و دانش آموخته دانشگاه امام صادق (ع))، مجید معارف (عضو هیئت علمی دانشگاه تهران) و سعید طاووسی مسرور (عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی) برگزار و از طریق آپارات خانه کتاب و ادبیات ایران پخش شد.

 

پدیده  زیارت ؛ آیین مهم در جهان تشیع

در ابتدای این نشست، حامد خانی در خصوص انگیزه و هدف خود برای نگارش کتاب  تاریخ انگاره شیعی زیارت  اظهار کرد: زمانی که دانشجوی کارشناسی ارشد رشته علوم قرآن و حدیث بودم به دلیل علقه به مسئله ادعیه و زیارات از یک طرف و از سویی دیگر آشنایی با مردم شناسی و مطالعات جنبی در این زمینه عملا به این سمت کشانده شدم تا مطالعه درباره آیین های زیارتی و ادعیه عالم تشیع را جدی بگیرم و بسیار علاقه مند شدم آن را همچون حوزه تخصصی دنبال کنم. پس از پایان تحصیلات به دائره المعارف بزرگ اسلامی معرفی و در آنجا به عنوان مؤلف با آن ها همکاری کردم و از همان آغاز کار نگارش مدخل های مرتبط با مطالعات مردم شناسانه علوم قرآن و حدیث به من واگذار شد. مجموع این عوامل سبب شد به پدیده زیارت به عنوان آیین مهم در جهان تشیع علاقه مند شده و روی مطالعه آن تمرکز کنم.

 

وی افزود: من درکنار مطالعه درباره آیین های زیارتی شیعه و ادعیه شیعه به مطالعات حدیثی نیز علاقه مند بودم و این ها در کنار هم انگیزه ام را برای توجه به  کامِلُ الزّیارات  ابن قولویه افزایش داد. من به این نتیجه رسیدم که اگر ما بخواهیم تاریخ زیارات شیعی را چنان که واقعاً بوده است بشناسیم و تحولات آیین های زیارتی و درک از زیارت در جهان تشیع را نیک بکاوییم نیازمند این هستیم که آثار کهن جهان اسلام را بازسازی کنیم. این در حالی است که ظاهرا قدیمی ترین اثری که درباره زیارت در اختیار ما است و باقی مانده کتاب  کامِلُ الزّیارات  ابن قولویه است. خب همانطور که از نام آن مشخص بوده اثری است که در زمانی پدید آمده که می خواستند انگاره تثبیت شده زیارت را با آدابی که برای آن تدوین شده و شکل نهایی خود را پیداکرده در آن اثر ارائه کنند.

 

او با اشاره به این که اگر کسی  کامِلُ الزّیارات  را بخواند متوجه می شود که تحولات در فرهنگ اسلامی و شیعی پس از این اثر جزئی به نظر می رسد، مطرح کرد: گویی هر اتفاقی که قرار بود رخ دهد تا پیش از این اثر ابن قولویه افتاده است و اگر ما بخواهیم بدانیم چه تحولاتی پشت سر گذاشته شده تا آیین های شیعی زیارت شکل گرفتند باید جواب سوال خود را در قبل از آثار ابن قولویه جستجو کنیم که خب این آثار از بین رفته اند. زمانی که  کامِلُ الزّیارات  را مرور کردم به نظرم رسید که این اثر بر کتاب  المزار  سعد بن عبدالله اشعری مبتنی شده است. من در مقاله ای که در این زمینه نوشتم ذکر کردم که در حقیقت کتاب  المزار  از بین نرفته است بلکه صرفا در قالبی منسجم تر از خود جای گرفته است و حجم قابل توجهی از آن در  کامِلُ الزّیارات  ابن قولویه وجود دارد و حدود 16 روایت از  المزار  در کتاب ابن قولویه وجود ندارد که می توان آن را پیدا کرد.

  

مولف کتاب  تاریخ انگاره شیعی زیارت  همچنین مطرح کرد: بنابراین روایات  کامِلُ الزّیارات  را در دست داریم که من از این موضوع در مقاله خود دفاع کردم. موضوع دیگر باقی می ماند و آن این که این روایات با چه ساختاری در کنار یکدیگر قرار گرفتند و سعی کردم بر اساس برخی آثار همچون  کافی  کلینی ترتیب مباحث و مطالب کتاب  المزار  اشعری را حدس زده و بازسازی کنم. در مرحله بعد سعی کردم ببینم از این بازسازی درباره تاریخ انگاره شیعی زیارت به طور خاص چه نتایجی می توانیم دریافت کنیم و به نحو عام چنین مطالعه ای می تواند چه بصیرتی درباره پدیده زیارت بر بصیرت های ما بیفزاید. همچنین اگر به پدیده زیارت نگاه کنیم میراث شیعیان چه دستاوردی می تواند برای ما داشته باشد؛ چه نکات و ابهام هایی در مطالعه زیارت به عنوان یک رفتار دینی بسیار مهم وجود دارد که در مطالعات کنونی آشکار و واضح نشده است و اگر ما زیارات شیعی را مطالعه کنیم احتمالاً بتوانیم پاسخی برای آن سوالات داشته باشیم.

 

آشنایی با شخصیت تاثیرگذار شیعی در  تاریخ انگاره شیعی زیارت 

مجید معارف از دیگر سخنرانان این نشست با اشاره به این که  تاریخ انگاره شیعی زیارت  می تواند هم به عنوان یک کتاب معرفی شود و هم به عنوان یک گونه بازسازی شده درباره مزایای کتاب بیان کرد: از یک سو وجود لحن علمی و محققانه کتاب بر پایه معارف برون دینی که در این قسمت مولف دست به پدیدارشناسی زده و به چیستی زیارت پرداخته است و از سوی دیگر بر پایه معارف درون دینی است که با توجه به مراجعه مستقیم به کهن ترین متون اسلامی به طوری که نگاه درون دینی ایشان محققانه و بی طرفانه جلوه می کند نه تعصب آلود.

 

وی افزود: از دیگر مزایای این کتاب می توان به بهره گیری وسیع از منابع مرجع تخصصی به زبان های فارسی، عربی و انگلیسی اشاره کرد؛ یعنی این کتاب اثری پژوهشی است؛ مطالب کتاب ادعایی و شعارگونه نبوده و قابل دفاع است. بینا رشته ای بودن کتاب با سر زدن به فرهنگ ها، آیین ها و مذاهب مختلف و پی جویی از مفهوم و ماهیت پدیده زیارت نیز از دیگر ویژگی های آن به شمار می رود. ساختار سازی خوب و استوار کتاب نیز ازجمله مزایای آن محسوب می شود که مطالب آن در چهار سطح عام العام، عام، خاص و خاص الخاص آمده است.

 

او همچنین اظهار کرد: ویژگی دیگر این اثر آشنا کردن ما با یک شخصیت بزرگ حدیثی فقهی، سعد بن عبدالله اشعری که از عالمان بزرگ شیعه بوده و از شخصیت های تاثیرگذار شیعی است که متاسفانه بسیاری از آثار ایشان از بین رفته و تا اندازاه ی مهجور است، این شخصیت در کتاب  تاریخ نگار شیعی زیارت  بازبررسی می شود. همچنین آشنایی و شناخت گونه مزارنویسی در تالیفات عالمان مسلمان به ویژه شیعه نیز از مزایای کتاب محسوب می شود. درواقع کتاب  تاریخ انگاره شیعی زیارت  نحوه بازیابی یک اثر مفقود را با پی جویی ریشه های اولیه کتاب ازیک طرف و حضور بقایای کتاب در آثار دوره های بعد از طرف دیگر را آموزش می دهد.

 

مجید معارف با بیان این که کتاب  تاریخ انگاره شیعی زیارت  خاصیتی کارگاهی دارد و برای دانشجویان ارشد و دکتری سازنده است، در پایان سخنان گفت: ارائه کتابی ولو به شکل ناقص به عنوان  المزار  سعد بن عبدالله شعری با نزدیک به 300 حدیث از دیگر ویژگی های این اثر محسوب می شود. همچنین زبان و ادبیات فارسی به عنوان یک ارائه مناسب و شیرین در نگارش مولف مدنظر قرار گرفته و خواننده را دچار سخت خوانی نمی کند؛ نثر آن شیرین است اما فهم کتاب دقت و تامل می طلبد.

 

باید به مفهوم زیارت بیشتر توجه شود

سعید طاووسی مسرور در بخش بعدی نشست معرفی و بررسی کتاب  تاریخ انگاره شیعی زیارت  در خصوص مفهوم تاریخ انگاره عنوان کرد: در سده گذشته و نیمه دوم آن شاهد تحولاتی در حوزه تاریخ نگاری سنتی هستیم که متمرکز بر تاریخ نگاری سیاسی بود. از حدود دهه 1970 به بعد تاریخ اجتماعی نوین داریم که بعدا در اثر تحولات و تکامل آن مباحثی مثل تاریخ فرهنگی، تاریخ اندیشه و تاریخ انگاره را شاهدیم. تحولی که اینجا صورت گرفته این است که در تاریخ نگاری به امر واقع شده و رخ داده مثل حوادث و حتی در تاریخ اجتماعی به پوشاک و خوراک و آنچه در زندگی استفاده شده و ظهور و بروز داشته توجه می شود.

 

وی در ادامه بیان کرد: اما رفته رفته این دایره وسیع تر شده و در تاریخ فرهنگی ما شاهد این هستیم که ذهنیت ها نیز محل بررسی قرار می گیرند؛ مثلا ضرب المثل ها، داستان ها، نمادها و نشانه ها. در تاریخ اندیشه، فکر و تحولات آن، به عنوان نمونه نزد پیروان یک مذهب یا یک جریان بررسی می شود. وقتی به تاریخ زیارت می پردازیم آداب، رسوم و اماکن مورد زیارت توجه می کنیم این که چه بوده و بر این زیارت گاه ها و زائران چه گذشته است؛ اما در تاریخ انگاره می خواهیم بدانیم چه درکی از زیارت وجود داشت، چگونه فهم می شد و احیانا تحولی در آن رخ داده یا خیر.

 

او با اشاره به این که وقتی می گوییم تاریخ انگاره شیعی زیارت، درواقع می خواهیم بدانیم نزد شیعیان، زیارت چه مفاهیمی داشت، تصریح کرد: کاری که مولف در کتاب  تاریخ انگاره شیعی زیارت  انجام داده این است که زیارت را در نزد شیعیان متقدم بررسی کرد. تاریخ انگاره در ایران جدید و نوپا بوده و ادبیات نظری مکتوب آن اندک است و جای کار بیشتری دارد. نکته ای که به نظرم جا داشت در کتاب به آن پرداخته شود مفهوم تاریخ انگاره است و همچنین نویسنده می توانست منابعی را در این حوزه ارائه کند تا مخاطب راحت تر در این مسیر قرار گیرد.

 

طاووسی مسرور با بیان این که باید به مفهوم زیارت بیشتر توجه شود، تاکید کرد: نویسنده این اثر به منابع متنوع و به روز مراجعه کرده که از محاسن کتاب محسوب می شود. مباحث مطرح شده در کتاب  تاریخ انگاره شیعی زیارت  ارزنده و متنوع بوده و برای هر پژوهشگری مفید است. در این اثر زیارت از منظرهای مختلف مورد بررسی قرارگرفته و آیین های زیارتی، زیارت اسلامی و... بررسی شده است. همچنین نویسنده به طور خاص به سعد بن عبدالله اشعری، کتاب  المزار  او و بازسازی کتاب او پرداخته است.

 

او به زبان فارسی کتاب  تاریخ انگاره شیعی زیارت  اشاره کرد و افزود: اگر در بخش بازسازی شده این اثر، ترجمه روایات نیز ذکر می شد فایده کتاب بیش از پیش می شد. همچنین در خصوص بخش بازسازی شده نیز باید گفت امکان تحقیق خود متن -نه حول آن- وجود دارد.

 

وی در ادامه مطرح کرد: بررسی تاریخ انگاره شیعی زیارت متکی بر  المزار  سعد بن عبدالله اشعری گام مهمی است. نویسنده کتاب مورد بحث پیشنهاد بازسازی سایر آثار اشعری را مطرح کرد تا تصویر جامع تری از انگاره شیعی زیارت پیش روی مخاطبان قرار گیرد؛ عرض بنده این است که این امر بسیار مطلوب است ولی به نظر من با صرف انجام  این کار انگاره شیعی زیارت در قرون متقدم به دست نمی آید و ملاحظاتی دارد. یک ملاحظه این است که این متنی که موردبررسی قرارگرفته است متنی نخبگانی است؛ یعنی نوشته یک عالم شیعی بوده و درک او از زیارت را نشان می دهد و این که عوام شیعی چگونه زیارت می کردند را نشان نمی دهد.

 

سعید طاووسی مسرور در پایان سخنان خود گفت: ممکن است بحث روایت با مقام عمل متفاوت باشد، یعنی لزوما هر توصیه ای که در روایت آمده است ممکن است به طور جدی مورد عمل قرار نگیرد. لذا ما نیازمندیم با مراجعه به منابع مختلف اعم از روایی، رجالی، فهرستی و تاریخی آنچه شیعیان متقدم در مقام عمل به عنوان زیارت انجام دادند را استخراج کرده و به این پژوهش بیفزاییم.

 

درک نخبگانی سعد از زیارت در لایه های مختلف فکری مردم جامعه 

در بخش دیگر این نشست مولف با اشاره به این که در کتاب  تاریخ انگاره شیعی زیارت  نگاه سبک شناسانه و زبان شناسانه به موضوع نداشته است، اظهار کرد: درواقع در این مطالعه چنین رویکردی نداشتم که بخواهم گاهی نکات سبک شناسانه ای را تذکر دهم و به تمایز سبک توجه کنم و... از این رو که ما در اولین گام برای این که اثری را که هزار سال است گمشده و اثری از آن باقی نمانده این است که آن را بازسازی کنیم؛ یعنی تا ما خود اثر را نداشته باشیم جا برای کارهای دیگر ایجاد نمی شود.

 

حامد خانی در پایان گفت: اگر خود کتاب  المزار  را به عنوان یک اثر در نظر بگیریم متنی نخبگانی به شمار می رود که درک سعد بن عبدالله اشعری را از مفهوم زیارت نشان می دهد. ولی اگر به این نکته توجه داشته باشیم که به اشعری شیخ الطائفه می گویند که یک شخصیت برجسته، مهم و تاریخ ساز بود، می توانیم انتظار داشته باشیم که در ادوار بعد این درک نخبگانی سعد خود را بسیار عمیق در لایه های مختلف فکری جامعه نشان دهد. من در این اثر فقط بحث را با مبادرت به کتاب اشعری پیش نبردم که همه چیز را بر پایه آن مطرح کنم.