به گزارش ستاد خبری سی اُمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست نقد و بررسی کتاب  وزارت و دیوانسالاری ایرانی در عصر اسلامی  اثر سیدصادق سجادی، شنبه (21 آبان ماه 1401) همزمان با اولین روز هفته کتاب با حضور علی بهرامیان؛ پژوهشگر و کارشناس حوزه کتاب، غلامرضا امیرخانی به عنوان منتقد و سیدصادق سجادی، نویسنده کتاب در کتابخانه ملی برگزار شد.

 

دیوان سالاری در حکومت های اسلامی متاثر از دیوان سالاری ایرانی بود
در ابتدای این نشست سیدصادق سجادی در معرفی کتابش گفت: کتاب  وزارت و دیوانسالاری ایرانی در عصر اسلامی  درباره چگونگی ایجاد نهادهای حکومتی و دیوانی در دوران اسلامی و خلافت عباسی است و تدوین آن سال 1365 آغاز شده است. فصل اول این کتاب به ایرانیان از دبیری تا وزارت پرداخته است. دیوان سالاری در حکومت های اسلامی و دستگاه خلافت متاثر از دیوان سالاری ایرانی بوده و تقریبا از دوران اموی و زمان خلافت عبدالملک مروان حضور خاندان های دبیران و دیوانی ایرانی دیده می شد.

 

وی با اشاره به این که در ایران خاندان هایی وجود داشتند که به نسل های بعد خود آموزش دبیری می دادند، افزود: رساله ها و نوشته هایی درباره دیوان سالاری ایرانی و تأثیر آن بر دستگاه خلافت نوشته شده و از دوران ساسانی انتقال دانش دبیران و دیوان سالاری به حاکمان اسلامی شروع شد که پس از فتح ایران توسط اعراب نیز شاهد سپرده شدن اداره برخی از موضوعات به ایرانیان هستیم.

 

سیدصادق سجادی در پایان سخنان خود با بیان این مطلب که از زمان حجاج برخی اسناد از زبان پهلوی به عربی ترجمه شده، اظهار کرد: در ترجمه  این اسناد اصول محاسباتی تغییر نکرد و صرفا زبان ثبت عوض شد و همین امر موجب نیازمندشدن حکومت ها به دبیران و خاندان های دیوان سالار ایرانی شد. نگاه به دیوان سالاری در عصر اسلامی متأثر از دیوان سالاری ایرانی است و این موضوع سرفصل تازه پژوهشی برای پژوهشگران تاریخ ایران و تاریخ اسلام فراهم می کند. در ابتدای کتاب تلاش شده اصطلاحات تعریف و سپس به موضوعات دیگر پرداخته شود تا خواننده آگاهی نسبت به موضوعات مطرح شده داشته باشد.

 

 وزارت و دیوانسالاری ایرانی در عصر اسلامی  کتابی جامع در حوزه دیوان سالاری
در ادامه این نشست علی بهرامیان با اشاره به اینکه در طول تاریخ چندین کتاب درباره نهاد وزارت و دیوان سالاری نوشته شده، گفت: با نگاه  به آثار حوزه دیوان سالاری کمتر کتابی به جامعیت کتاب  وزارت و دیوانسالاری ایرانی در عصر اسلامی  بوده است. به وزیران و دیوان سالاران در تاریخ کمتر پرداخته شده تا جایی که در ادوار مختلف تاریخی که به نام یک سلطان می شناسیم، وزیران، دبیران و دیوان سالاران در هر دوران در شکل گیری و چگونگی حکومت ها تاثیرگذار بوده اند.

 

این منتقد افزود: در بزنگاه های تاریخی نقش وزرا در تاریخ را باید به صورت جدی مطالعه کرد. برخلاف عقیده برخی با حمله اعراب به ایران، تمامی زیرساخت های اداری و دیوانی از بین نرفته، بلکه در حکومت های بعدی هم جایگاه خود را حفظ کردند. در حمله مغولان هم همینطور شاهد نقش آفرینی و ادامه حضور دیوان سالاری ایرانی در دستگاه  حکومتی مغولان بوده ایم که این موضوع اهمیت نقش و فعالیت وزرا در حکومت های ادوار تاریخ را نشان می دهد.

 

وی با اشاره به این که در طول تاریخ کتاب هایی درباره نهاد وزارت و دیوان سالاری نوشته شده، عنوان کرد: با نگاه  دقیق به کتاب های حوزه دیوان سالاری متوجه این مهم می شویم که کمتر کتابی به جامعیت کتاب  وزارت و دیوانسالاری ایرانی در عصر اسلامی  به موضوع دیوان سالاری در ادوار مختلف پرداخته است. به اعتقاد من این کتاب دانشنامه ای مختصر در حوزه دیوان سالاری فراهم کرده و امید است این موضوع ادامه داشته باشد و کتابنامه و دانشنامه دیوان سالاری توسعه پیدا کند.


بهرامیان گفت: تاریخ نگاری در ابتدا توسط محدثان و فقها صورت می گرفت، اما به مرور شاهد تاریخ نگاری توسط دبیران و وزرا هستیم که تا دوره پهلوی اول نیز ادامه داشته است. موضوعی که جای خالی آن دیده می شود، نقل و نقد اقوال دیگران در خصوص دیوان و وزرا است و توجه به این موضوع می تواند مورد توجه و پیگیری دانشجویان و محققان قرار گیرد. یکی از مواردی که باید به آن پرداخت، تفاوت ها و رقابت های حکومت ها در تشکیل و اداره دیوان ها است که این موضوع قابل پژوهش در حوزه دیوان سالاری است.

 

تسلط نویسنده به منابع مفید و مرتبط با موضوع امتیاز این اثر است
غلامرضا امیرخانی نیز در این نشست استفاده از منابع مرتبط با موضوع را امتیاز این کتاب برشمرد و اظهار کرد: تسلط نویسنده کتاب به منابع مفید و مرتبط با موضوع از امتیازهای این اثر است. همچنین جستجو و به کارگیری منابع عربی و فارسی در زمانی که اینترنت رایج نبود قابل تحسین است.

 

وی گفت:  موضوعی که مولف کتاب روی آن کار کرده، پژوهش تازه ای است که همچنان جا برای کار دارد. کتاب  وزارت و دیوانسالاری ایرانی در عصر اسلامی  دارای مقاله های جالب و نکات خواندنی است که مطالعه آن را توصیه می کنم.

 

سی اُمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار  ما همانیم که می خوانیم  از ۲۱ آبان ماه آغاز شده و تا ۲۷ آبان ماه ۱۴۰۱ ادامه دارد.