به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، به باور جامعه شناسان ملت ها و جماعت های انسانی از طریق همبستگی اجتماعی می توانند به رشد برسند و در مسیر پیشرفت حرکت کنند و این مولفه جز از طریق عواملی چون احساسات و ارزش های مشترک و هماهنگی میان باورها به دست نمی آید. در سنت اسلام نیز همبستگی اجتماعی ارج و قرب والایی دارد و از طریق مفاهیمی چون ارتباط، همدلی و نوعدوستی تعریف می شود. امیرمومنان امام علی(ع) در نامه 47 از متن شریف نهج البلاغه چنین فرموده اند:  و علیکم بالتواصل و التباذل و ایاکم و التدابر و التقاطع.  که معنای آن چنین است:  و بر شما باد به ارتباط و بذل و بخشش و دوری گزیدن از جدائی و پشت کردن به یکدیگر. 

رویدادهای فرهنگی به دلیل داشتن توانایی گردآوری جماعت های انسانی ذیل نام مقدس فرهنگ، قطعا نقشی را در همبستگی اجتماعی ایفا می کنند. برای بررسی این گزاره در پیرامون نمایشگاه بین المللی کتاب تهران با مریم چهرقانی به گفت وگو نشستیم. چهرقانی مدرک دکترای علم اطلاعات و دانش شناسی دارد و پژوهشگر حوزه کتاب و نشر است. از جمله پژوهش های منتشر شده او می توان به  پیش پرده کتاب: راهنمای تبدیل بینندگان به خوانندگان  و  ترویج کتاب: راهنمای عملی  (هر دو مشترک با یوسف عابدی و مصطفی آهنگر) و  کتاب گویا  (مشترک با فاطمه فهیم نیا) اشاره کرد. 

وی درباره نقش نمایشگاه بین المللی کتاب تهران در ایجاد همبستگی اجتماعی و تغییرات فرهنگی کلان در جامعه گفت: پیش از پاسخ لازم است که ابتدا بدانیم همبستگی اجتماعی چیست. مفهوم همبستگی اجتماعی مورد توجه جامعه شناسان بسیاری قرار داشته و دارد؛ از جمله امیل دورکیم جامعه شناس فرانسوی که معتقد است همبستگی اجتماعی بر اساس ارزش های اخلاقی و پذیرش آنها از طرف اکثریت افراد جامعه صورت می گیرد. تالکوت پارسونز جامعه شناس آمریکایی نیز تعادل و هماهنگی میان ایده ها، باورها و ارزش های مشترک با محیط را عامل تقویت همبستگی اجتماعی می داند. بر این اساس هر نوع رویداد فرهنگی از جمله نمایشگاه کتاب، اگر در جهت ایجاد و تقویت باورها و ارزش های مشترک در افراد جامعه عمل کند منجر به همبستگی اجتماعی می شود. 

وی افزود: برای نیل به این هدف نمایشگاه کتاب باید از ظرفیت ها و ویژگی های خاص خودش بهره گیرد. به این منظور در وهله اول باید تمایزات خود را نسبت به سایر رویدادهای فرهنگی شناسایی و نسبت به ایجاد یا تقویت آنها اقدام کند. شاید مهمترین وجه تمایز نمایشگاه، تعریف کتاب به عنوان موضوع و محور اصلی در این رویداد است. کتاب به عنوان یک مفهوم پذیرفته شده مشترک در نمایشگاه کتاب، مردمی را که با هر خرده فرهنگی و به هر دلیل و انگیزه ای در این رویداد حضور پیدا می کنند، به هم پیوند می دهد. طوری که در طول ایام نمایشگاه ما شاهد یک ایران کوچک زیر چتر کتاب هستیم. هدف و سیاست اصلی نمایشگاه کتاب ترویج مطالعه و کتابخوانی، نه تنها به عنوان یک ارزش فردی، بلکه به عنوان ارزش و باور اجتماعی و فرهنگی است و تمام اقدامات برای تحقق این هدف برنامه ریزی می شود. این باور و ارزش اخلاقی مشترک می تواند منجر به همبستگی اجتماعی شود. 

چهرقانی ادامه داد: در ارتباط با رویداد بودن نمایشگاه کتاب، اکثر انتقاداتی که به آن می شود به همین ویژگی رویداد بودن آن بر می گردد در حالی که اگر به جای نگاه رویدادی، تفکر و رویکرد سیستمی بر آن حاکم باشد، نمایشگاه به مثابه یک سیستم می تواند برای آینده برنامه ریزی کند و در عین رشد، اهداف خود را نیز محقق کند.

وی همچنین به ارتباط نمایشگاه بین المللی کتاب تهران با حوزه های مختلف فکری اشاره کرد و گفت: در این رویکرد علاوه بر اینکه اجزای سیستم با هم و در محیط درونی تعامل مؤثر و سازنده خواهند داشت، با محیط خارج و تغییرات آن نیز در ارتباط خواهد بود و به تناسب تغییرات درونی و محیطی، ساختار و عملکرد سیستم به روز رسانی و بهینه خواهد شد. از آنجا که نمایشگاه کتاب با محیط ها و نظام های مختلفی اعم از اقتصادی، آموزشی، اجتماعی، سیاسی، جغرافیایی، فنی و قانونی ارتباط دارد و با رویکرد سیستمی می توان به کل اکوسیستم نگاه کرد و یک درک فراسیستمی، چند بعدی و همه جانبه از آن به دست آورد. این دیدگاه جامع به ما کمک می کند تا راه های خلاقانه برای تحقق اهداف نمایشگاه کتاب را پیدا و اجرا کنیم و برای آینده نیز آمادگی داشته باشیم.

چهرقانی درباره اینکه چگونه و در چه شرایطی می توان از نمایشگاه کتاب تهران انتظار کارکرد همبستگی اجتماعی را داشت، توضیح داد: ما در این گفت وگو همبستگی اجتماعی مد نظرمان را محدود کردیم به یک وفاق اجتماعی بر سر یک ارزش فرهنگی به نام مطالعه. پس پاسخ این سوال را نیز از همین منظر ارائه می کنم. این وفاق اجتماعی می تواند از یک نظام بیرونی حاصل شود یا می تواند درونی باشد و در صورتی ماندگار و مانا خواهد بود که از درون افراد جامعه ریشه گرفته و یک نمود بیرونی هم داشته باشد.

نویسنده کتاب  پیش پرده کتاب: راهنمای تبدیل بینندگان به خوانندگان  اضافه کرد: نمایشگاه کتاب در نگاه اول نمود بیرونی این وفاق اجتماعی بر سر موضوع کتاب و کتاب خوانی است اما اگر نگاه فرهنگی بلند مدت و برنامه ریزی مستمر بر آن حاکم باشد می توان به درونی شدن این وفاق امیدوار بود. استفاده از راهکار و ابزار مناسب برای این درونی سازی اهمیت دارد. منظور ما روش های صحیح و موثر ترویج فرهنگ کتاب و کتاب خوانی است. یعنی فضای غالب نمایشگاه باید ترویجی باشد. رویکرد کلان نمایشگاه باید ترویجی باشد و تمام عملیات و فرایندهای آن در جهت همین رویکرد جریان داشته باشد. البته همانطور که عرض کردم این امر مستلزم اجتناب از رویکرد رویدادی به نمایشگاه و حرکت به سمت برنامه ریزی بلندمدت و آینده نگرانه و همه جانبه برای آن است. 

چهرقانی درباره اینکه آیا نمایشگاه کتاب تهران توانسته فضاهای گفت وگویی و دیالوگی در زمینه فرهنگ را فراهم کند نیز اشاره کرد: نمایشگاه کتاب محل تلاقی همه عناصر دخیل در زنجیره کتاب، اعم از پدیدآورندگان آثار، ناشران، کتابفروشان، کتابداران، مروجان و مدیران است. در نگاه اول نمایشگاه امکان گردهم آمدن این افراد را فراهم می کند و اینها در معرض افکار و عقاید و تولیدات فرهنگی هم قرار می گیرند و به نوعی تبادل فرهنگی اتفاق می افتد؛ بله نمایشگاه فضای گفت وگویی در حوزه فرهنگ را فراهم می کند، اما کارکرد فرهنگی نمایشگاه کتاب بسیار فراتر از این می تواند باشد. طراحی، برنامه ریزی و اجرای برنامه های متنوع فرهنگی در بخش های مختلف نمایشگاه نشان از آگاهی مدیران نسبت به این کارکرد دارد. باید دید که آیا این آگاهی در طراحی برنامه های فرهنگی منجر به گفت وگوی فرهنگی شده است یا خیر که پاسخ به این سوال نیازمند انجام پژوهش های دقیق و عمیق است. اما از همین ظرفیت فعلی می توان برای گسترش گفت وگوی فرهنگی بین اقوام و فرهنگ های ایرانی و همچنین برای دیپلماسی فرهنگی با ابزار کتاب و گسترش بازار آن با کشورهایی که دارای اشتراکات فرهنگی با آنها هستیم استفاده کرد. به علاوه رویدادهای فرهنگی که در خلال نمایشگاه برگزار می شود، می تواند بستری برای به نمایش گذاشتن فرهنگ ایران و برای تمام افراد جامعه باشد و این کنار هم قرارگیری و آشنایی و ارتباط بین فرهنگی می تواند بهترین زمینه و فضا برای گفت وگوی فرهنگی باشد.