مهم ترین کار برای دانش آموزان، مطالعه کتاب های درسی است که این کار مهارت می خواهد ولی در مدارس، شیوه صحیح مطالعه را به دانش آموزان یاد نمی دهند. این مشکل هم از اینجا نشأت می گیرد که بسیاری از دبیران با این شیوه ها آشنایی کامل ندارند ولی در صورتی که آموزش و پرورش دوره هایی را برای تدریس شیوه های صحیح مطالعه و کسب مهارت های لازم برای مطالعه کتاب های درسی در نظر بگیرد، قطعا دانش آموزان هم با شیوه های صحیح مطالعه آشنا می شوند. به منظور آشنایی با این شیوه ها با اسرافیل سلیمی، دبیر ادبیات و فناوری دبیرستان جابربن حیان در منطقه پنج تهران با بیش از سی سال سابقه تدریس در آموزش و پرورش، لیسانس ادبیات و مدرس فناوری در کلاس های ضمن خدمت منطقه، حافظ پژوه و مدرس این حوزه با سابقه تدریس در انجمن ادبی مهر به گفت وگو نشستیم. آیا شیوه صحیح مطالعه در مدارس به دانش آموزان آموزش داده می شود؟ متاسفانه آموزش و پرورش به رغم اینکه در سال های اخیر بارها مفاهیم و مضامین کتب درسی را تغییر داده ولی هیچگاه آموزش شیوه صحیح مطالعه را به دانش آموز یاد نداده و در واقع مدرسان و دبیران هم آموزش های لازم در این حوزه را ندیده اند. اگر کسی شیوه صحیح مطالعه را در مدارس پیگیر باشد و آموزش دهد؛ به این دلیل است که خودش در این زمینه آگاهی و مطالعه داشته و مایل است این مهارت را به دانش آموزان منتقل کند، در غیر این صورت چنین آموزشی به طور عام در مدارس تهران انجام نشده است. آموزش شیوه صحیح مطالعه در مدارس چگونه باید باشد؟ شیوه های گوناگونی از سوی کارشناسان فن مطالعه پیشنهاد شده و یکی از این شیوه ها این است که دانش آموز وقتی مطالعه می کند، اهم مطالب را به صورت نکته های کوچک یادداشت برداری کند و در نهایت پس از مطالعه به این یادداشت ها مراجعه و آنها را با تکرار از حافظه کوتاه مدت به حافظه بلند مدت منتقل کند که این یکی از شیوه های متداول و رایج در مطالعه است، صرف نظر از اینکه مطالعه درسی یا غیردرسی باشد. در واقع در مراجعه به هر متن مکتوبی، برای اینکه خواننده حظ فکری و روحی لازم را از متن ببرد و مفاهیم و مضامین آن متن را درک کند، در درجه نخست باید متن را با تامل و تعمق بخواند، سپس از مطالب خوانده شده یادداشت برداری و در نهایت به این یادداشت ها مراجعه کند که در اثر تکرار، مطالب در حافظه بلندمدت ثبت و موجب می شود دانش آموزان مفاهیم را بهتر و عمیق تر درک کنند. چالش اصلی سیستم آموزشی موجود در این حوزه را در چه می بینید؟ متاسفانه در نظام آموزشی کشور از مقطع ابتدایی، آنچه به بچه ها آموزش داده می شود، تفهیم این مسأله است که محفوظات ذهنی صرف، ارزشمندند نه درک مطالب. اگر دبیران، دانش آموزان را با آموزش شیوه های صحیح مطالعه به سمتی سوق دهند که به درک مفاهیم و مضامین نائل شوند نه صرفا حفظ مطالب، گامی بزرگ در حوزه آموزش مهارت های مطالعه کتاب های درسی برداشته می شود. تقویت چه مهارت هایی به ارتقا و بهبود شیوه های صحیح مطالعه و فهم مطالب کمک می کند؟ دانش آموز ملزم است کتاب درسی را بخواند بنابراین برای اینکه وقت کمتری صرف کند و بهره بیشتری ببرد، باید از روش های صحیح مطالعه تبعیت کند. بسیاری مواقع دانش آموزان از شیوه های صحیح مطالعه اطلاعی ندارند و دبیران باید این شیوه ها را به آنان بیاموزند و به آنان یادآور شوند که با استفاده از این روش بهره بیشتری از خواندن مطالب درسی می برند ولی متاسفانه اکثر همکاران از ابتدا به روش های سنتی عادت کرده اند و این آموزش انجام نمی شود. در واقع آن چیزی که در حال حاضر کمبودش آن در نظام آموزشی ما احساس می شود، این است که دبیران باید دوره آموزش های مقدماتی درباره شیوه صحیح مطالعه را بگذرانند تا بتوانند این روش ها را در کلاس به دانش آموزان منتقل کنند ولی متاسفانه مقاطع گوناگون تحصیلی که اکنون در نظام آموزشی وجود دارند، با یکدیگر هماهنگ عمل نمی کنند، به عنوان مثال زبان نوشتاری اکثر دانش آموزان بسیار ضعیف است و اغلب در نوشتن گزارش های کاری یا انشاء دچار مشکلند که این مشکل به شیوه های نادرست تدریس به ویژه حوزه ادبیات فارسی مرتبط است که همچنان در نظام آموزشی اعمال می شود، حتی دانش نگارش دانش آموزان مشکل دارد و یکی از دلایل ضعف دانش آموزان در املا این است که صحیح خواندن را نیاموخته اند. یکی از شیوه های قدیمی که در روان شناسی یادگیری جدید منسوخ شده، این بود که دانش آموز در نوشتن هر لغتی که اشکال داشت، چندین نوبت آن را می نوشت ولی در شیوه جدید نیازی به این کار نیست و کافی است دانش آموز متن را با صدای بلند و رسا به دفعات بخواند تا جایگاه کلمه را در جمله بیاموزد. ممکن است لغتی به چند صورت نوشته شود که با توجه به متن، مفاهیم ویژه ای داشته باشد. در روان شناسی جدید بر این عقیده اند که دانش آموزانی که املا و زبان نوشتاری شان ضعیف است باید متون هریک از موضوع های درسی را با صدای بلند و رسا بارها بخوانند که این موجب می شود زبان نوشتاری شان تقویت شود. یکی از دلایل ضعف دانش آموزان در زبان نوشتاری این است که شیوه صحیح خواندن را نمی دانند. در کلاس های درسی وجه مشترک تمامی دانش آموزان هنگام خواندن، تندخوانی و بدون تامل خواندن است و این مشکل از مقطع ابتدایی آغاز و تا دوره دبیرستان هم ادامه دارد. در دبیرستان اگر دبیر ادبیات بخواهد شیوه صحیح را اعمال کند، ماه ها طول می کشد تا دانش آموز به این شیوه جدید عادت کند چرا که در مقطع قبلی بر اساس شیوه های نادرست آموزش دیده اند. برای رفع این معضل چه راهکاری توصیه می کنید؟ باید شیوه صحیح خواندن و بلندخوانی به ویژه در جمع را به دانش آموز یاد داد و جایگاه معانی کلمات در جمله مشخص شود. در این صورت املا و زبان نوشتاری دانش آموزان تقویت می شود. برای اصلاح شیوه های نادرست مطالعه کتب درسی، تکرار خواندن مطالب درسی کفایت می کند یا به مطالعه غیردرسی هم نیاز است؟ سرانه مطالعه در کشور بسیار پایین است و مطالعه به شکل فرهنگ رفتاری درنیامده. بر اساس آمار حتی بزرگسالان هم سهم زیادی در کاهش میزان مطالعه نوجوانان دارند، به همین دلیل نمی توانیم از بچه ها انتظار داشته باشیم به سمت مطالعه آزاد بروند. ایجاد فرهنگ مطالعه در نوجوانان زمان بر است و مادامی که ضرورت مطالعه غیردرسی احساس نشود، تحقق عینی پیدا نمی کند. صرف نظر از مقاطع گوناگون سنی، ضرورت زمانی احساس می شود که پرسش در ذهن هر فرد مطرح شود و طبیعی است که فرد برای یافتن پاسخ باید به منابعی دسترسی بیابد. اگر بخواهیم در این حوزه فرهنگ سازی کنیم و در درازمدت جوابگو باشد، باید از طریق جراید به ویژه وسایل ارتباط جمعی سمعی و بصری برای مخاطب سوال ایجاد و پرسش های گوناگونی را برایشان مطرح کنیم. چگونه می توان دانش آموز را برای یافتن پاسخ ها به مطالعه صحیح ترغیب کرد؟ روش های مطالعه صحیح فرع مسأله اند. ابتدا باید ضرورت مطالعه احساس شود، سپس فردی که تصمیم می گیرد مطالعه کند به این نتیجه می رسد که باید وقت کمتری صرف کند و بهره بیشتری ببرد. اینجاست که به دنبال روش های صحیح مطالعه می رود. مادامی که ضرورت مطالعه احساس نشود، صحبت از روش های مطالعه منتفی است. یعنی دانش آموز زمانی که به مطالعه علاقه مند می شود، دنبال شیوه های صحیح مطالعه می رود بنابراین اصل قضیه باید پذیرفته شود و زمانی این حالت بروز می کند که احساس نیاز باشد و احساس را هم باید با پرسش به وجود آورد. حتی با دیدن یک فیلم ممکن است پرسش هایی مطرح شوند که فرد مدت ها به آنها بیندیشد. در این حالت، معرفی کتابی که مرتبط با این پرسش هاست، احساس نیاز به مطالعه را در وی برمی انگیزد بنابراین صرفا با پند و اندرز، مشکل حل نمی شود. در فرهنگ ما مفاهیم و مضامین زیادی وجود دارند که طرح هریک از آنها و نظرخواهی درباره شان احساس نیاز به مطالعه را ایجاد می کند. در بسیاری مواقع هم افراد پرسش ها را پس می زنند و دریچه های ذهنشان را به روی آنها می بندند. مادامی که این دریچه ها بسته باشند، ضرورت نیاز به مطالعه احساس نخواهد شد. مطالعه هم فقط خواندن کتاب نیست. حتی حرف هایی که مکتوب می شوند، ارزشمندتر می شوند. کتاب و مطالب مکتوب چیزی نیستند جز همان حرف های شفاهی که در ذهن ها بوده و مکتوب شده اند پس مطالعه صرفا مختص به کتاب نمی شود، چه بسا شرکت در همایشی که فردی فرهیخته، ادیب یا سخنور صحبت می کند، مطالعه است یعنی صرف گوش دادن به مطالب شفاهی است که در کتاب مکتوب می شود. چرا وقت زیادی برای مطالعه کتاب درسی صرف نمی شود؟ دلیل اصلی پایین بودن سرانه مطالعه در جوانان، این است که در سال های اخیر در استفاده از وسایل ارتباط جمعی، رایانه و... افراط شده، تا حدی که بیش از وقتی که باید برای مطالعه کتب درسی بگذارند صرف استفاده از این وسایل می کنند. این نکته ای مهم، قابل تامل و نیازمند بررسی های کارشناسانه دقیق است تا هرچه سریع تر راهکارهای مقابله با این روند رو به رشد ارایه شوند. ایجاد انگیزه مطالعه با مهارت آموزگار چقدر مرتبط است؟ آموزش شیوه صحیح مطالعه اعم از کتاب های درسی و مطالب غیردرسی و مراجعه به کتاب های علمی و مدونی که در این حوزه نگاشته شده اند، می تواند به فرد در انتخاب بهترین شیوه مطالعه کمک کند. البته فصل مشترک تمامی شیوه ها این است که مطلب با تامل خوانده و یادداشت برداری شوند، اهم مطالب تکرار شوند تا از حافظه کوتاه مدت به حافظه درازمدت راه یابد و این در صورتی محقق می شود که ضرورت مطالعه احساس شود و این نکته از سوی دبیران به دانش آموزان منتقل می شود و پس از آن، بهترین شیوه مطالعه انتخاب می شود یعنی فقر مطالعه در جامعه داریم نه فقر روش. در واقع اگر فردی به طور جدی بخواهد مطالعه را شروع کند، روش های خوب و کاربردی بر اساس روان شناسی جدید یادگیری وجود دارد که علاقه مندان به شیوه های مطالعه صحیح می توانند این روش ها را پیدا و اعمال کنند تا به نتیجه مطلوب دست یابند.