پاییز، بهار عارفان است و با رنگ و بو و حال و هوای لطیفش، احساس های خفته را بیدار می کند. پاییز علاوه بر تمام حس های خوب، فصل غرق شدن در صفحات کاهی کتاب است و شب های بلند آن را می توان با مطالعه کتاب پر کرد. این روزها دسترسی به کتاب و کتاب های الکترونیکی برای افراد با سلایق گوناگون به  راحتی میسر است اما آیا فکری برای قشر معلول جامعه از جمله نابینایان و کم بینایان شده است؟ بدون تعارف، تولید و انتشار کتاب های بریل و صوتی برای نابینایان و کم بینایان، عذابی الیم است از این رو با جرأت می توان گفت قشر روشنفکر روشندل کشور ما مورد بی لطفی قرار گرفته اند. 23 مهر (15  اکتبر) روز جهانی عصای سفید است. به همین مناسبت گزارشی تهیه کرده ایم درباره وضعیت تولید و انتشار کتاب های بریل و صوتی در کشور.
در نخستین گام به دنبال ناشری می گردم که کتاب های نابینایان را تولید کند. به جز چند مورد پراکنده توسط نشر کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، چیزی پیدا نمی شود. در  کتابنامه رشد استثنایی  (فهرست کتاب های مناسب که توسط دفتر انتشارات کمک آموزشی وزارت آموزش و پرورش منتشر می شود) هم سرک می کشم. کتاب هایی در این کتابنامه معرفی شده اند که مخاطب آن والدین و معلمانند و غالب موضوع های آنها شناخت افراد خاص و تکنیک ها و روش های برخورد با آنهاست. دستان نابینایان جامعه ما به جز کتاب های درسی شان، کتاب دیگری را لمس نمی کند. خودم را قانع می کنم که تولید کتاب های بریل، نیازمند هزینه مالی بالایی برای ناشران با طیف مخاطب پایین این حوزه است ولی تولید کتاب گویا می تواند طیف مخاطب عادی و خاص را با هم دربربگیرد اما در این باره هم تولید چشمگیری وجود ندارد که متناسب هر رده سنی بتوان محصول را خریداری کرد؛ مگر کارهای غیرحرفه ای که به صورت خودجوش توسط کاربران عادی در اینترنت قرار می گیرند که آن هم نیازمند این است که فرد نابینا دسترسی به اینترنت برایش ممکن باشد. برای بررسی مشکلات این حوزه سراغ دو تن از کارشناسان آموزش و پرورش استثنایی،  منیره عزیزی و فاطمه رشنو رفتم و با آنان درباره وضعیت کتاب های درسی، کمک درسی و غیردرسی افراد نابینا گفت وگو کردم. 
منیره عزیزی:
فرهنگ رویارویی با قشر استثنایی
را نیاموخته ایم
منیره عزیزی، متولد 1351 کرمانشاه، کارشناس ارشد روان شناسی تربیتی است و 24 سال است در آموزش و پرورش استثنایی کشور فعالیت دارد. او در کسوت معلم در مدارس و دانشگاه و رابط ناشنوایان به جامعه استثنایی کشور خدمت کرده و مترجم کتاب  راهبردهای عملی کار با کودکان اوتیسم  و مولف  دفترچه پیش دبستان بچه های اوتیسم  است. وی از سال 1384 در کمیته تالیف و تدوین محتوا و مناسب سازی سازمان آموزش و پرورش استثنایی مشغول است و به عنوان داور کتابنامه رشد و جشنواره رشد در حوزه کتاب های استثنایی حضور دارد.
درباره نحوه آماده سازی کتاب های درسی و محیط آموزشی دانش آموزان استثنایی برایمان بگویید.
بیشتر فعالیت من در سازمان آموزش و پرورش استثنایی کشور مناسب سازی کتاب های درسی برای بچه های با نیاز ویژه خصوصا بچه های اوتیسم و کم توان ذهنی است. روال به این صورت است که محتوای کتاب های درسی دانش آموزان عادی با توجه به شرایط بچه های استثنایی در هر گروه خاص، مناسب سازی و تنظیم و پس از طی مراحل گوناگون ارزیابی کیفی، وارد مرحله چاپ و تولید می شود. آموزش و پرورش استثنایی کشور از مقطع پیش دبستان تا پیش دانشگاهی در هفت گروه کودکان  و دانش آموزان  کم توان  ذهنی، کودکان  و دانش آموزان  ناشنوا و نیمه  شنوا، کودکان و دانش آموزان نابینا و نیمه بینا، دانش آموزان  دارای  اختلالات  رفتاری ، کودکان  و دانش آموزان  دارای  معلولیت  جسمی حرکتی ، دانش آموزان  چند معلولیتی ، کودکان  و دانش آموزان  دارای  ناتوانی های  یادگیری ، محتواسازی و مناسب سازی کتاب را انجام می دهد که هریک از اینها خود دارای زیرمجموعه اند.
 برای دانش آموزان آسیب دیده بینایی و شنوایی فقط کتاب ها با خط بریل و گویاسازی مناسب سازی می شوند، برای دانش آموزان کم بینا، کتاب ها با خط درشت تولید می شوند چرا که نیازی به خوانش بریل ندارند. در بخش آسیب دید ه های حرکتی و جسمی، هوش دانش آموزان عادی است و فقط کتاب های درسی عادی مناسب سازی می شوند. در بخش مشکلات ویژه یادگیری، دانش آموزان از کتاب های سیستم عادی بهره می برند و مستلزم تغییر محتوا نیستیم. همکاران ما در هر گروه، بسته به ضعف و قوت دانش آموزان استثنایی باید این کتاب ها را مناسب سازی کنند تا دانش آموز بتواند با نقاط قوت خود مهارت هایی را بیاموزد که در آن ضعف دارد.
دلیل نبود کتاب های غیردرسی و داستان برای افراد آسیب دیده بینایی را در چه چیزی می بینید؟ 
ناشران خصوصی روی کتاب های استثنایی تمرکز ندارند چون هزینه های ناشی از تولید این کتاب ها برای آنان صرفه اقتصادی ندارد، حمایت نمی شوند و تعداد مخاطبان این کتاب ها هم زیاد نیستند، بر همین اساس تعداد کتاب های غیردرسی برای این قشر اندکند. ناشران خصوصی ترجیح می دهند برای مخاطبان عادی با جمعیت بیشتر و سود مالی بیشتر کتاب چاپ کنند چون واقعیت این است که هزینه هایی که یک ناشر خصوصی در قبال تولید کارهای خاص متحمل می شود غیرقابل بازگشت است. از طرفی وظیفه آموزش و پرورش استثنایی کشور، تولید کتاب های درسی این قشر است و آنقدر تولید این کتاب ها زمان بر و پرهزینه است که امکان تولید کتاب های متفرقه در این حوزه وجود ندارد. کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و سازمان بهزیستی کشور به صورت پراکنده در زمینه کتاب های داستان برای بچه های خاص فعالیت داشته اند اما این اقدامات پاسخگوی نیاز مخاطبان خاص نیستند.  
برای حل مشکل کتاب دانش آموزان آسیب دیده بینایی چه راهکاری می توان داشت؟
 سازمان پژوهش به عنوان نهادی با هدف تولید محتوای درسی دانش آموزان عادی می تواند کمک حال این نهاد و برای دانش آموزان حوزه استثنایی هم تولید محتوا داشته باشد یا در بخش مجلات، کمبود کتاب های داستان و سرگرمی این قشر را جبران کند. مجلات برای قشر آسیب دیده بینایی هم محدودند و آنچه هست توسط موسسات و کانون ها تولید می شود و طبیعتا پوشش سراسری ندارد. چندین سال است که چاپ کتاب های درسی حوزه استثنایی توسط سازمان پژوهش صورت می گیرد اما کتاب های بریل به دلیل اینکه دستگاه و چاپ و کاغذ خاصی دارند توسط آموزش و پرورش استثنایی انجام می شود.
وضعیت کتاب های گویا برای این قشر را چگونه می بینید؟ آیا کتاب های گویای تهیه شده توسط کاربران عادی در اینترنت می توانند برای این قشر مفید باشند؟
با وجود فقر کتاب های غیردرسی با خط بریل، کتاب های گویای درسی و غیردرسی در فضای الکترونیک با وضعیت بهتری روبه رویند. جزوه های درسی آسیب دیدگان بینایی در سایت آموزش و پرورش استثنایی کشور برای همه مقاطع موجودند. کتاب های درسی با کوشش سازمان آموزش و پرورش کشور تهیه می شوند و تنها کمبود ما کتاب های کمک درسی و غیردرسی است. یکی از کتابخانه های تهران هم در راستای نیاز افراد آسیب دیده بینایی به تهیه کتاب های گویا اقدام کرده است.
فاطمه رشنو: 
کیفیت کتاب های بریل در چاپ و کاغذ بهترین است
فاطمه رشنو، متولد 1354 تهران، کارشناس علوم تربیتی است. او 23 سال سابقه فعالیت در مدارس استثنایی کشور را دارد و اکنون رئیس گروه دانش آموزان آسیب دیده بینایی است. وی مولف کتاب  زبان آموزی و جمله سازی برای دانش آموزان آسیب دیده بینایی پایه اول مقدماتی و تکمیلی دبستان  است.
درباره روند تولید کتاب های درسی بریل و گویا در مقاطع گوناگون تحصیلی برایمان بگویید. آیا سازمان آموزش و پرورش استثنایی یا همکاران مجموعه به عنوان افرادی آشنا به ضعف و نیاز این حوزه به طور خصوصی در راستای جبران فقر کتاب های کمک درسی و غیردرسی تلاشی داشته اند؟
تهیه کتاب های درسی بریل و گویا از پایه دبستان تا پیش دانشگاهی توسط آموزش و پرورش استثنایی کشور در دو قالب بریل و گویا تهیه می شود و در اختیار مدارس استثنایی کشور قرار می گیرد. تا پایه پنجم ابتدایی همه کتاب ها بریل است. در پایه ششم، بچه ها با کتاب های گویا آشنا می شوند و در متوسطه اول و دوم، برخی کتاب ها بریل و برخی گویا هستند. کیفیت کتاب های بریل در چاپ و کاغذ بهترین است. تولید کتاب های بریل، هم زمان بر است هم پرهزینه. مناسب سازی کتاب های بریل و گویا در مکاتبات با سازمان پژوهش و ارسال فایل کتاب های درسی پیش از شروع مدارس آغاز می شود و کمیته های گوناگون روی آنها کار می کنند. در گروه آسیب دیده های بینایی مناسب سازی تغییر متن ندارد ولی شرح مطالب کتاب بیشتر می شود. 
کتاب های گویا به دو روش تهیه می شوند؛ در روش نخست تولید توسط چند گوینده در استودیو و دیگری هم توسط نرم افزار است. کتاب گویایی که به روش نرم افزار تولید می شود برای مخاطبان آسیب دیده بینایی بسیار خسته کننده و یکنواخت است اما تهیه کتاب گویا در استودیو پرهزینه است بنابراین آنقدر حجم کار بالاست که زمانی برای تولیدات کمک درسی و غیردرسی نمی ماند اما برخی معلمان به تهیه کتاب گویا اقدام کرده اند. کتاب های گویا خالی از عیب و ایراد نیستند اما نقطه عطفی برای مایند. ما در تهیه کتاب گویا برای آسیب دیدگان بینایی چارچوب خاصی داریم که کاربران عادی متوجه آن نیستند. 
دلیل تولید اندک کتاب های غیردرسی و داستان برای دانش آموزان استثنایی چیست؟ 
بین ناشران، نشر رودکی کتاب های بریل کودکان را کار کرده است اما در گروه سنی بالاتر کتاب های گویا توسط کتابخانه حسینیه ارشاد برای استفاده افراد آسیب دیده بینایی تهیه شده اند. اداره آموزش و پرورش خراسان رضوی هم به تولید کتاب های داستان گویا اقدام کرده و فایل آنها در سایت موجود است. وضعیت کتاب های گویا در مقایسه با کتاب های بریل بهتر است. یکی از دلایل کمبود کتاب در این زمینه، هزینه های زیاد تولید آن است. تهیه هر کتاب با خط بریل حدود صدهزار تومان هزینه دارد. مخاطبان عادی در اکثریت اند در حالی که به طور کلی ما دو هزار دانش آموز آسیب دیده بینایی در تمام مقاطع تحصیلی در کشور داریم. از طرفی ناشران برای چاپ کتاب های بریل باید تجهیزات چاپ خریداری کنند که بسیار پرهزینه است. آموزش و پرورش استثنایی هم به دلیل حجم کاری بالا، قادر به قبول سفارش چاپ برای تعامل و همکاری با ناشران علاقه مند به این حوزه نیست.