به گزارش ستاد خبری سی وسومین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، آیین رونمایی از کتاب  اردیبهشت کتاب؛ مردم نگاری نمایشگاه بین المللی کتاب تهران  پنج شنبه (۲۹ آبان ۱۴۰۴) با حضور محسن کاظمی، محمدرضا رسولی، محمود اکرامی فر و مهدی کاموس (نویسنده کتاب) در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.  

نمایشگاه کتاب؛ یک میدان اجتماعی چند لایه

محسن کاظمی در این نشست گفت: مهدی کاموس نویسنده، پژوهشگر و منتقد ادبی است که در حوزه ادبیات کودک و نوجوان آثار ارزشمندی عرضه کرده است، از جمله پروژه ده جلدی تاریخ شفاهی ادبیات کودک و نوجوان ایران، کتاب  مبانی ادبیات کودک و نوجوان  با همکاری زنده یاد محمود حکیمی و کتاب  مبانی زندگی نامه نویسی داستانی . علاوه بر این او در عرصه تئاتر نیز فعال است و مجموعه نمایشنامه های ایرانی را در سال ۱۴۰۳ منتشر کرده است. رویکرد آثارش نشان دهنده حساسیت نسبت به نقش اخلاق، دین و معنا در ادبیات کودک است.

وی افزود: کاموس در  اردیبهشت کتاب  نمایشگاه کتاب تهران را نه یک رویداد ساده، بلکه یک میدان اجتماعی چندلایه دیده است. پرسش اصلی کتاب این است که کیفیت رفتار مشارکت کنندگان در نمایشگاه چگونه است؟ این پرسش در سه محور تحلیل می شود: نخست، نمایشگاه به مثابه فضایی هژمونیک یا عرصه آزادی؛ دوم، نمایشگاه به عنوان جامعه نمایش و سوم، نمایشگاه به عنوان میدان سرمایه نمادین. 

کاظمی ادامه داد: نقاط قوت کتاب در پیوند داده های مردم نگارانه با نظریات فرهنگی و شهری است. سبک روایت آن ترکیبی از مشاهده میدانی، تک نگاری ادبی و روایت شخصی است که فضای زیسته نمایشگاه را زنده می کند. البته محدودیت هایی هم وجود دارد؛ از جمله کمبود داده های سخت و محدود بودن پژوهش به یک دوره نمایشگاه. با این حال این کتاب را نمونه ای الهام بخش از مردم نگاری می دانم که بیش از آمار، به دنبال معناست و نگاه انتقادی اما غیرسیاسی به نمایشگاه کتاب دارد.

محمود اکرامی فر نیز در این نشست گفت: هدف  اردیبهشت کتاب  بررسی کیفی رفتار مشارکت کنندگان در نمایشگاه است. در پژوهش من همیشه بر پنج فصل تحقیق تأکید دارم: کلیات، ادبیات، روش، داده ها و نتیجه گیری. روش های گردآوری باید متنوع باشند؛ مشاهده مشارکتی به تنهایی کافی نیست و باید با مشاهده سیستماتیک و اسنادی همراه شود. جامعه آماری نیز فراتر از خریداران کتاب است و شامل غرفه داران، نیروهای حراست، مترجمان، مسئولان و کارکنان می شود. 

وی افزود: من مردم نگاری را مطالعه دقیق و همه جانبه فعالیت های انسانی می دانم. در نمایشگاه باید فضا، مکان، نقش های اجتماعی، مناسک و رفتارهای مصرفی مردم بررسی شود؛ از نحوه خرید و امضای کتاب تا شعارها، صداها، بوها و چشم اندازهای بصری. اقتصاد نمایشگاه نیز جزئی از مردم نگاری است. به نظر من آقای کاموس کار درستی انجام داده و روش علمی مناسبی به کار برده است، اما اگر خودم بودم، تحلیل رفتار را بر اساس پارامترهای دیگری سامان می دادم. مردم نگاری باید به دنبال معنا باشد نه آمار و این کتاب نمونه ای الهام بخش است که نشان می دهد نمایشگاه کتاب تنها بازار نیست.

پیوند نظریه ها با مسائل روز

محمدرضا رسولی نیز سخن خود را با توصیف روش تحقیق مهدی کاموس در این کتاب آغاز کرد. وی گفت: من این کتاب را در چارچوب مردم شناسی زمانه می بینم. در گذشته مردم شناسی بیشتر بر روستا و عشایر متمرکز بود، اما امروز رویکردهای کیفی و مردم نگارانه به زندگی شهری و سبک های روزمره توجه دارند. کتاب آقای کاموس در همین چارچوب قرار می گیرد و با این نگاه وارد می شود. از نظر متدولوژی علمی، این اثر را یک کتاب پسا کیفی می دانم؛ زیرا علاوه بر داده های میدانی، از نظریه های مختلف بهره می گیرد و آنها را با مسائل روز پیوند می دهد.

وی افزود: به نظر من ارزش کتاب در این است که نمایشگاه کتاب تهران را نه صرفاً محل خرید و فروش، بلکه یک میدان فرهنگی، اجتماعی و حتی سیاسی می بیند. همان طور که نویسنده در مقدمه می گوید، نمایشگاه یک فضای مردم نگارانه است؛ جایی که روابط میان فردی، نحوه مشارکت مردم، رفتارها و برخورد با نظم رسمی معنا تولید می کنند. این نگاه فراتر از گزارش های رسمی است و به جای آمار فروش یا تعداد بازدیدکنندگان، به تجربه زیسته مردم توجه دارد. 

رسولی ادامه داد: این کتاب سه پیام مهم دارد؛ نخست اینکه نمایشگاه یک پدیده فرهنگی چندلایه است؛ شامل لایه رسمی دولت، لایه نیمه رسمی ناشران و لایه مردمی بازدیدکنندگان. دوم اینکه رفتار مشارکت کنندگان مهم تر از اسناد رسمی است و باید مطالعه شود. سوم اینکه فضا یک تجربه زنده است؛ ازدحام، برخوردها، لذت ها و خریدهای موقت تنها با مشاهده مردم نگارانه قابل فهم اند. به نظر من این اثر نشان می دهد نمایشگاه کتاب می تواند آزمایشگاهی برای مطالعه رفتار اجتماعی باشد. دقت میدانی و پاکیزگی نگارشی نویسنده باعث شده متن زنده و قابل اعتماد باشد. این کتاب برای پژوهشگران علوم اجتماعی، رسانه و فرهنگ شناسی منبع ارزشمندی است.

جشنی که باید برگزار شود

مهدی کاموس نیز در این نشست گفت: من در این کتاب ابتدا با مشاهده مستقیم و مشارکتی وارد شدم و متن به تدریج به سمت یک مردم نگاری داستانی حرکت کرد؛ روایتی که ادبیاتش رنگ داستانی دارد. نمایشگاه کتاب تنها یک رویداد فرهنگی نیست، بلکه میدان عمومی است که در آن همه بر برگزاری آن صحه می گذارند. 

وی افزود: کرونا تغییر بزرگی در نمایشگاه کتاب ایجاد کرد. نمایشگاه حضوری در کنار شکل مجازی باقی مانده و این تجربه یادآور روزهای سختی است که بسیاری از دوستانمان را از دست دادیم. نمایشگاه برای ما مثل یک باب رحمت بود؛ فرصتی برای نفس کشیدن دوباره، دیدن چهره ها و بازگشت صمیمیت ها. این تجربه قابل تعمیم به دوره های دیگر نیست، اما الهام بخش است.

سی و سومین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار  بخوانیم برای ایران  که از شنبه بیست و چهارم آبان (۱۴۰۴) آغاز شده، جمعه سی ام آبان (۱۴۰۴) به کار خود پایان می دهد.