مریم زندی؛ نامزد دریافت نشان سرو زرین بیستمین جشنواره بین المللی شعر فجر در گفت وگو با روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، با اشاره به اینکه اشعار کتاب  حرف دلم را قورت دادم  برآمده از تجربیات زندگی گذشته یا حال اوست، ادامه داد: این مجموعه تازه ترین مجموعه شعر نوجوان من است و فکر می کنم پنجمین مجموعه شعر نوجوانی باشد که در کنار کارهای گروه سنی کودکم، چاپ شده است. به نظر من در این کتاب پختگی زبان و کلام اشعارم بیشتر است. این پختگی حاصل تجربه مجموعه های قبلی و بازخوردهایی است که از مخاطبانم گرفته ام. 

وی افزود: ضرب المثلی است که می گوید  کار نیکو کردن از پر کردن است ؛ با توجه به سال ها شعر گفتن برای نوجوانان و زیستن با آن ها و مطالعه در این حوزه، فکر می کنم شعرهای این مجموعه نسبت به سایر آثارم در حوزه نوجوان، پخته تر هستند. نکته دیگر این که بیشتر شعرهای این کتاب تجربه زیسته خودم است. می توان گفت تک تک شعرهایش، به گونه ای برآمده از تجربیات زندگی گذشته یا حال من است. شاید به همین دلیل است که بازخورد خوبی از مخاطبان و شاعران و کارشناسان کودک و نوجوان داشتم. همانطور که می گویند  آنچه ز دل برآید، لاجرم بر دل نشیند . شعرهای این مجموعه کاملاً دلی و از جنس زندگی خودم هستند.

زندی درباره فرآیند انتخاب موضوعات و تبدیل مفاهیمی در زندگی نوجوانان مانند  نیاز به شنیده شدن ،  تک والدی  و... به زبان شعر، بیان کرد: در انتخاب موضوعات برای اشعار این مجموعه، سعی کردم تک بعدی نگاه نکنم و مسائل مختلف زندگی نوجوان را در این اشعار پوشش دهم. نوجوان در زندگی به عشق، دوستی، خانواده و بسیاری از مسائل دیگر نیاز دارد. بنابراین یک مجموعه شعری که برای نوجوان نوشته می شود باید اثری جامع باشد. به نظر من اگر فقط درباره یک موضوع مثل تنهایی، عشق یا طبیعت صحبت کنیم نوجوان را قانع نمی کند. من سعی کردم همانند زندگی واقعی که نوجوان از صبح تا شب با احساسات و موقعیت های مختلفی روبه رو می شود، در این کتاب هم از زوایای مختلف به زندگی نوجوان نگاه کنم.

او در پاسخ به این پرسش که این ایده ها چگونه و از چه مسیری به دست می آیند، توضیح داد: بخشی از شناخت و آشنایی من با گروه سنی نوجوان از طریق ارتباط مستقیم با نوجوانان اطرافم، چه در تدریس و چه در خانواده، به دست می آید. بخش دیگر هم مطالعه کتاب های روانشناسی و جامعه شناسی در حوزه نوجوان، تماشای فیلم های مرتبط و توجه به علایق نوجوانان است. این مطالعات به من کمک می کند شناخت بهتری از این گروه سنی پیدا کنم. البته در نهایت این مخاطب نوجوان است که باید قضاوت کند شعرها چقدر توانسته اند با او ارتباط برقرار کند. در مورد ایده نیز باید بگویم که ایده معمولاً به صورت ناگهانی و جوششی به ذهنم می آید. بعد با اصلاح، فکر کردن و زمان دادن به آن ایده، کم کم شکل می گیرد و به شعر تبدیل می شود.

این شاعر و داور پیشین جشنواره بین المللی شعر فجر در تحلیل وضعیت مخاطب امروز شعر نوجوان بیان کرد: درحال حاضر این بحث که شعر نوجوان مخاطب جدی دارد یا خیر بسیار داغ است و جلسات زیادی پیرامون نقد و آسیب شناسی آن توسط اساتید ادبیات کودک و نوجوان، جامعه شناسان، روانشناسان، پژوهشگران و... برگزار می شود. برخی معتقدند مخاطب ندارد و نوجوانان به سمت شعر بزرگسال می روند. طبیعتاً نوجوان دوست دارد بزرگ دیده شود و از دوران کودکی فاصله بگیرد. این میل به مستقل بودن، او را به سمت کتاب ها و فیلم های بزرگسالانه سوق می دهد تا جامعه او را جدی بگیرد. پس این تمایل خاص و طبیعت نوجوانان است. ما شاعران نوجوان سرای بسیار خوبی در کشور داریم اما از سوی دیگر تعدادی از شاعران نوجوان ما نگاه سطحی به نوجوان دارند. یعنی شعرهایی که می نویسند همچنان به روال ۲۰ سال پیش، شعرهایی با موضوع گل و طبیعت و درخت است و فقط لایه رویی شعر را برای مخاطب در نظر می گیرند. روح نوجوان فراتر از این است. 

وی اضافه کرد: نوجوان دنبال پرسش های عمیق تری است و دوست دارد شعری که می خواند لایه های زیرین داشته باشد، یعنی عمیق تر باشد و اندیشه در آن باشد. ممکن است برخی از شاعران نوجوان به این مسئله خوب دقت نکنند و شعرهای عمیق ننویسند. این ممکن است معضل شعر نوجوان امروز باشد که برخی از شعرهای نوجوان نتوانند روح پرتلاطم و جستجوگر و سرکش نوجوان را راضی نگه دارند. اگر شاعر نگاهی سطحی داشته باشد و فقط به موضوعات ظاهری بپردازد، در حالی که نوجوان به دنبال پرسش های عمیق تر و لایه های زیرین شعر است، قطعاً اثر با اقبال روبه رو نمی شود.

این شاعر درباره مهمترین مشکل در شعر نوجوان اشاره کرد: فکر می کنم بزرگ ترین مشکل شعر نوجوان امروز عرضه نادرست است. کتاب به دست مخاطب واقعی نمی رسد. من بسیار دیده ام که معلم ها یا مربی ها در کانون پرورش یا مدارس، کتاب های شعر نوجوان را به مدرسه برده اند و بچه ها با علاقه خوانده اند، در حالی که اصلاً نمی دانستند شعر نوجوان چیست. پس مشکل ما تیراژ کم و عرضه نادرست کتاب های شعر به بچه هاست. اگر کتاب در تیراژ زیاد چاپ شود، در دسترس مخاطب باشد و یک نفر به عنوان مربی، معلم یا تسهیل گر این کتاب را به دست نوجوان برساند (مثلاً در آموزش و پرورش یا کانون پرورش که هم اکنون هم انجام می شود) یا دیگر جاهایی که با نوجوان در ارتباط هستند، همانطور که رمان های نوجوان دیده می شود، شعرهای کتاب های شعر نوجوان هم به دست مخاطب می رسد. اگر مخاطب این اشعار را دید، خواند و بازخورد خوب نشان نداد، آن موقع می توانیم بگوییم که مخاطب جدی ندارد. ولی به نظر من با توجه به حلقه های شعر و شعرخوانی نوجوان که در بخش هایی از کشور به وجود آمده و معلم هایی که با شعر نوجوان آشنا هستند و کتاب را به دست نوجوانان می رسانند، می دانم که کتاب ها مورد استقبال بچه ها قرار می گیرند و دوستشان دارند. پس نمی توانیم بگوییم که شعر نوجوان مخاطب جدی ندارد؛ بهتر است بگوییم عرضه درستی برای شعر نوجوان وجود ندارد.

زندی در پاسخ به این پرسش که شاعر امروز چگونه باید با نوجوان متفاوت عصر حاضر ارتباط برقرار کند، گفت: شعر نوجوان سابقه چندان طولانی ای در ادبیات ما ندارد. فکر می کنم با شروع به کار مجله سروش نوجوان، قیصر امین پور، بیوک ملکی و کسانی که در حلقه سروش نوجوان بودند، جدی تر به شعر نوجوان نگاه کردند و شعر نوجوان به صورت جدی مطرح شد؛ وگرنه تا آن زمان شعر کودک و نوجوان اصلاً قابل تفکیک نبود. مثلاً می گفتند این شعر  کودک و نوجوان  است. در حالی که از زمانی به بعد کودک تقریباً جدا شد و شعر نوجوان را برای ۱۲-۱۳ سال به بالا گفتند. چون زمان زیادی از عمرش نمی گذرد، هنوز نمی شود خیلی قطعی راجع به آن صحبت کرد. من فکر می کنم باید از یک پدیده حداقل چند دهه بگذرد تا بشود تحلیلی راجع به آن صحبت کرد. اما با توجه به اینکه حدود20 سال است شعر نوجوان کمی رسمیت پیدا کرده، می توان گفت ابتدا شناخت درستی راجع به شعر نوجوان نبود و شاید مثلاً گفتن از موضوعاتی مثل عشق هم خط قرمز بود. می گفتند نباید راجع به عشق صحبت کرد. اما الان نسل ها تغییر کرده، نوجوان امروز جسورتر شده، کنجکاوتر شده، جستجوگر شده و نیازهای بیشتری نسبت به نوجوان گذشته دارد که دنیا را فقط در خانه و تلویزیون و مدرسه می دید.

وی افزود: نوجوان امروز با فضای مجازی ارتباط دارد، دنیا را بهتر می شناسد، کنجکاوتر است و تحلیل های جسورانه تری از دنیا دارد. پس شاعر باید همگام باشد و حتی گاهی جلوتر از نوجوان حرکت کند؛ نیازمندی های نوجوان را بشناسد، علاقمندی هایش را بشناسد، معضلات زندگی اش را نیز بشناسد. مثلاً در گذشته تک والدی برای نسل های دهه ۶۰ و ۷۰ خیلی کم بود، ولی الان مسئله تک والدی، مسئله جدا زندگی کردن و تک فرزندی مسائلی هستند که نوجوان امروز با آن مواجه است، در حالی که در گذشته این گونه نبود. پس شاعر وظیفه دارد که این ها را بداند، معضلات زندگی، مشکلات و علاقمندی هایش را متوجه شود و با توجه به آن علاقمندی ها و دایره زیستی آن نوجوان موضوعات را بچیند.

این شاعر کودک و نوجوان درباره ریسک های پرداختن به چنین مسائل واقعی برای شاعر و ناشر بیان کرد: به نظر من قبلاً کمی برای ناشران سخت بود که مثلاً راجع به شعر عاشقانه نوجوان مجوز بگیرند، اما الان این فرآیند راحت تر شده است. یعنی تابویی که هفت-هشت سال پیش بود، الان دیگر وجود ندارد. خوشبختانه تابوهای گذشته تا حد زیادی شکسته شده است. به نظر من دیگر موضوع خاصی خط قرمز نیست؛ مسئله، پرداخت و نحوه بیان است. ما می توانیم درباره مسائل سیاسی، اجتماعی، عاطفی و... برای نوجوان بنویسیم، زیرا او قابلیت درک این موضوعات را دارد.

این برگزیده ادوار پیشین جشنواره بین المللی شعر فجر با مرور تجربه خود از برگزیده شدن در این جشنواره و تأثیر آن بر روند کاری اش عنوان کرد: من در دوره های سوم و هفدهم برگزیده و در این دوره نیز نامزد جشنواره شعر فجر هستم و دو دوره هم برای این جشنواره داوری کرده ام. فکر می کنم هنوز جشنواره بین المللی شعر فجر و کتاب هایی که در این جشنواره برگزیده می شوند آنطور که باید و شاید به حق خودشان نرسیده اند و گاهی کتاب خیلی مظلومانه صرفا برگزیده می شود و بقیه چیزی از محتوای آن نمی دانند. اگر کتاب های برگزیده در برنامه های کودک و نوجوان تلویزیون معرفی شوند یا شاعران به مدارس دعوت شوند، آن گاه هم جشنواره برای عموم مردم جذاب تر می شود و هم کتاب ها به دست مخاطب می رسند. 

مریم زندی در پایان درباره تأثیر کلی حضور شاعران در جشنواره های معتبری مانند جشنواره بین المللی شعر فجر گفت: جشنواره بین المللی شعر فجر، معتبرترین جشنواره ملی ما در حوزه شعر است و نامزدی، داوری یا برگزیده شدن در آن، افتخاری بزرگ و ماندگار در کارنامه هر شاعری است. بدون شک حضور در این جشنواره در درازمدت تأثیر بسیار مثبتی بر روند حرفه ای یک شاعر و کارنامه ادبی و هنری او می گذارد.