علی شاکر؛ در گفت وگو با ستاد خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران با بیان اینکه برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران، جهانیان را متوجه جامعه ای می سازد که علیرغم فشارهای سنگین تهدید جنگ، همچنان بر گفت وگو و تفکر تأکید دارد، گفت: در حوزه مطالعات صلح و کاهش منازعات، اصلی بنیادین وجود دارد که بیان می دارد صرف بقای بیولوژیک برای یک ملت کافی نیست، بلکه این حیات روانی و فرهنگی است که بقای واقعی را تضمین می کند. تداوم روال عادی زندگی در جامعه نشان دهنده اراده آن برای عبور از سختی ها و اعلام تاب آوری است. این حفظ نظم نمادین و فرهنگی نوعی ایستادگی در برابر فروپاشی معنا محسوب می شود. 

این پژوهشگر ادامه داد: کسی دوستدار جنگ نیست و اصلاً قصد نداریم رنج های ناشی از این وضعیت را رمانتیک جلوه دهیم. واقع بینی ایجاب می کند که بپذیریم تاب آوری به معنای آسیب ندیدن نیست. جامعه ایران تاب آورده اما نباید فراموش کرد که تهدیدهای زیادی در کمین آن است. به طبع مشکلات بعد از جنگ ها در جامعه می تواند چالش های فراوانی را به وجود بیاورد؛ از ترومای جمعی و اضطراب های پنهان گرفته تا گسست های اجتماعی و بحران های اقتصادی. در چنین شرایطی برگزاری نمایشگاه مجازی کتاب تهران یک مُسکن موقت نیست، بلکه ایجاد یک پناهگاه امن شناختی است تا جامعه بتواند از طریق ادبیات و علوم انسانی زخم های خود را بشناسد و برای درمان آن ها چاره اندیشی کند.

وی به زمینه بسیار مهم در بافتار جنگ و رسانه که پیوند عمیقی با ضرورت کتاب خواندن دارد، اشاره کرد و گفت: در مطالعات ارتباطات بحران و تاریخ نگاری جنگ، جمله مشهوری وجود دارد که غالباً به متفکران مختلفی چون یوهان گالتونگ، پدر روزنامه نگاری صلح، نسبت داده می شود:  نخستین قربانی هر جنگی، حقیقت است . هنگامی که سایه جنگ بر جامعه ای سنگینی می کند، فضای رسانه ای تحت سلطه پروپاگاندا (تبلیغات سیاسی) قرار می گیرد. در حالی که می توان از زوایای مختلفی درباره جنبه های اخلاقی و کارکرد مثبت یا منفی این پدیده بحث کرد. اندکی سواد رسانه ای به ما نشان می دهد که در چنین شرایطی با چه چالش بزرگی روبرو هستیم؛ به ویژه زمانی که با محدودیت دسترسی به اینترنت و اختلال در جریان آزاد اطلاعات نیز مواجه باشیم. 

این روزنامه نگار با بیان اینکه شناخت الگوهای رایج در زمان جنگ کمک شایانی به ما می کند، گفت: در چنین شرایط بحرانی، رسانه ها به دلایل متعددی از جمله منافع اقتصادی نهفته در بحران و همچنین منافع ایدئولوژیک تلاش می کنند تا افکار عمومی را به نفع خود تغییر داده و روایت ها را دستکاری کنند. آگاهی از این رویکرد ذاتی رسانه ها در دوران جنگ می تواند درک ما را از شرایط شفاف تر سازد. این دانش موجب می شود که در مواجهه با تغییرات رویکرد رسانه ای یا افزایش اغراق ها و عملیات روانی رسانه های رقیب از واکنش های هیجانی و افراطی پرهیز کنیم. به جای اضطراب فلج کننده می توانیم فاصله ای ایجاد کرده، موقعیت را با دیدی منطقی تر ارزیابی کنیم و حتی برای بازیابی آرامش به کتاب پناه ببریم. البته این آگاهی از سختی کار ما نمی کاهد و متاسفانه فریب خوردن ذهن در میان بمباران اطلاعاتی و اخبار جعلی تا حدی اجتناب ناپذیر است. اما رسالت ما این است که با تجهیز به تفکر انتقادی تا حد ممکن از میزان فریب خوردن خود در این مواقع بکاهیم. 

پناه بردن به  کتاب  به مثابه یک  سپر دفاعی و شناختی  عمل می کند

شاکر با تاکید بر اینکه پناه بردن به  کتاب  در چنین شرایطی فراتر از یک توصیه فانتزی برای سرگرمی، به مثابه یک  سپر دفاعی و شناختی  عمل می کند، گفت: رسانه های خبری با تولید سرعت و اضطراب، ذهن ما را درگیر می کنند، اما کتاب به واسطه ماهیت کندتر و عمیق تر خود، فرصت تأمل و بازگرداندن خرد را فراهم می آورد. 

وی برای التیام روحی مردم در این شرایط خواندن کتاب های مختلفی را پیشنهاد کرد و ادامه داد: گروه اول از کتاب هایی که پیشنهاد می کنم شامل آثاری با رویکرد واقع گرایانه، تاریخی و فرگشتی هستند که به ما وسعت دید می بخشند. در زمان درگیری های نظامی، افراد غالباً از نظر روان شناختی احساس می کنند که جهان به پایان رسیده و در بن بست تاریخی گیر افتاده اند. اما خواندن کتاب هایی نظیر  درس های تاریخ  اثر  ویل و آریل دورانت  با نگاهی تحلیلی نشان می دهد که تاریخ بشریت چگونه صدها سال شاهد چرخه های ویرانی و بازسازی بوده است. این درک از تکرار تاریخی در بافت های مختلف می تواند به کاهش اضطراب ناشی از مواجهه با امور ناشناخته کمک کند. این کتاب ها به ما یادآوری می کنند که تمدن انسانی و جوامع علی رغم تهدیدهای سهمگین، همواره راهی برای بقا پیدا کرده اند. این آگاهی حس امنیتی مبتنی بر واقعیت و نه امیدی واهی یا توهمی در خواننده ایجاد می کند. 

این مترجم ادامه داد: کتاب  فراجامعه  نوشته  پیتر تورچین  که به تازگی با ترجمه محمود فرشته نژاد توسط نشر علم منتشر شده، اثر درخشان دیگری در همین زمینه است.  تورچین  در این کتاب با تکیه بر علم تکامل فرهنگی به این معمای بزرگ می پردازد که چگونه توانایی شگفت انگیز انسان ها برای همکاری در مقیاس های وسیع (ده ها میلیون نفر) ریشه در کوره  جنگ ها دارد. این کتاب به شکلی کاملاً علمی اثبات می کند که جنگ علی رغم بی رحمی و هولناکی اش در طول ده هزار سال گذشته جوامع بشری را وادار به ایجاد همبستگی، برابری و شبکه های عظیم انسانی برای بقا کرده است. مطالعه  فراجامعه  در شرایط کنونی بسیار حائز اهمیت است زیرا به جای القای ناامیدی به خواننده نشان می دهد که چگونه از دل تاریک ترین چرخه های تاریخ و منازعات، همواره ظرفیت های بی نظیری برای تکامل اجتماعی و همکاری پدیدار شده است. این دیدگاه می تواند به تقویت تاب آوری و درک عمیق تر از پویایی جوامع کمک کند. 

وی افزود: در کنار این نگاه کلان فرگشتی، ما برای التیام فردی به روان شناسی بحران و معنادرمانی نیاز داریم. وقتی انسان احساس می کند کنترل روزمره زندگی خود را در سایه بحران از دست داده، خواندن اثری مشهور و تأثیرگذار مانند  انسان در جست وجوی معنا  اثر  ویکتور فرانکل  یک ضرورت حیاتی است. فرانکل به عنوان روان پزشکی که از دل تاریک ترین اردوگاه های جنگ جهانی زنده بیرون آمده به ما یادآوری می کند که حتی در اوج از دست دادن کنترل بر محیط بیرون، آزادی مان در انتخاب نگرش نسبت به رنج پابرجا است. این رویکرد به جامعه کمک می کند تا برای رنج های تحمیل شده معنایی پیدا کند و ظرفیت تاب آوری اش را بالا ببرد.

شاکر همچنین با بیان اینکه نباید از قدرت بی نظیر رمان برای کمک به التیام روحی مردم غافل شد، گفت: خواندن رمان  طاعون  اثر  آلبر کامو  در ادبیات جهان و  سووشون  اثر سیمین دانشور در ادبیات بومی خودمان را پیشنهاد می کنم. این رمان با ظرافتی بی نظیر نشان می دهد که جامعه ایرانی و به ویژه زنان این سرزمین چگونه در روزگار اشغال کشور در جنگ جهانی با حفظ کیان خانواده، تکیه بر اسطوره ها و حفظ پیوندهای فرهنگی در برابر از هم گسیختگی مقاومت کرده اند. پس از خواندن این کتاب می فهمیم که قهرمان بودن در زمان بحران به معنای انجام کارهای محیرالعقول نیست، بلکه حفظ روزمرگی، انجام وظیفه و پاسداری از شفقت و پیوندهای فرهنگی، بزرگ ترین شکل مقاومت است.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با تاکید بر اینکه مسئولیت این روزهای رسانه ها این است که تصویرِ  کتاب  را از یک  کالای فرهنگی لوکس  یا یک  سرگرمی دوران فراغت  به جایگاه اصلی اش یعنی  ابزار بقای روان شناختی و مدنی  ارتقا دهند، ادامه داد: مهم ترین پیامی که رسانه ها باید در این روزها به مردم مخابره کنند این است که مطالعه کردن در بحبوحه  جنگ نه به معنای نادیده گرفتن واقعیت های تلخ و نه به معنای فرار از دردهای جاری است، بلکه یک اقدام فعالانه و هوشمندانه برای محافظت از  ساختار شناختی  جامعه در برابر هجوم اخبار اضطراب آور و فروپاشی معنا است. 

شاکر اضافه کرد: اتفاقاً این بحث تکراری که ایرانی ها در طول سال چند دقیقه مطالعه می کنند، اینجا باز هم کاربرد دارد. نکته اینجاست که اگر کتابی پیدا کنند که کیفیت زندگی و روحیه  افراد را در این روزها ارتقا می دهد، چرا نخوانند؟ در واقع کاربردهای روزمره  این معارف اهمیت زیادی دارد و این نیازمند بازنگری و بازخوانی بسیاری از آثاری است که از دل تمدن کهن مان به دست ما رسیده است.

مترجم کتاب  خبرسازان  فرانچسکو مارکنی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اینکه رسانه ها باید این حقیقت علمی را به مردم یادآور شوند که در زمان جنگ، قدرت ذهن ما به شدت تحت تأثیر  خستگی تصمیم گیری  و  بمباران عاطفی  قرار می گیرد، گفت: مطالعه، برخلاف رسانه های خبری که ما را در لحظه  حال پر اضطراب محصور می کنند به ذهن فرصت می دهد تا از  خط زمانی کوتاه مدت بحران  فاصله بگیرد و به  خط زمانی بلند مدت تاریخ و انسانیت  متصل شود. در این جا پی گرفتن شیوه  روزنامه نگاری شکل بلند (Longform Journalism) و استفاده از قدرت روزنامه نگارها در پروراندن  ماجراهای واقعی  هم به لحاظ درآمدی پر سود است چرا که رویکردی روایت محور دارد و جلب توجه مخاطب و درآمد رسانه را بیشتر می کند. همچنین مخاطبان را از اضطراب خبرهای فوری برای ساعت هایی کم و بیش خلاص می کند. 

وی افزود: رسانه باید به مردم بگوید که هر صفحه ای که می خوانید، یک  سد دفاعی  در برابر هجوم افکار فاجعه بار است و به شما کمک می کند تا کنترل درونی خود را بازپس بگیرید. ما می خوانیم تا فراموش نکنیم چه کسی هستیم. ما می خوانیم تا نگذاریم فضای جنگ،  تفکر انتقادی ،  همدلی  و  دایره  واژگان احساسی  ما را محدود کند. نمایشگاه مجازی کتاب تهران در این شرایط باید به عنوان یک  قرارگاه خردورزی  معرفی شود؛ فضایی امن که در آن فرد می تواند پیوندش را با جهان اندیشه حفظ کند و در تنهایی تحمیل شده با تجربیات مشابه  بشری که از دل ویرانی ها قد علم کرده اند، گفت وگو کند. 

علی شاکر در پایان گفت: رسانه باید این پیام را به صورت مکرر تکرار کند که حفظ  روال های فرهنگی  نشانه  اصلی زنده بودن و تاب آوری یک ملت است. تداوم کتاب خوانی یعنی ما در برابر منطق جنگ که هدفش از هم گسیختگی و نابودی است،  منطق ساختن  و  تداوم حیات فکری  را انتخاب کرده ایم. رسانه ها باید به مردم اطمینان دهند که این کنش فردی در نهایت به یک  قدرت جمعی  برای عبور از این دوران سخت تبدیل می شود چرا که جامعه ای که کتاب می خواند جامعه ای است که حتی در تاریک ترین ساعات، همچنان به افق صلح و بازسازی دوباره می اندیشد.