به گزارش ستاد خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، نشست  مطالعات قرآنی در ایران و کشورهای اسلامی  ظهر شنبه دوم خرداد (1405) هم زمان با هشتمین روز از هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، با حضور حجت الاسلام والمسلمین محمدعلی مهدوی راد، قرآن پژوه، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و دبیر جایزه کتاب سال جمهوری اسلامی ایران، در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.

محمدعلی مهدوی راد در آغاز این نشست، مطالعات قرآنی را به دو شاخه کلان تقسیم کرد و گفت: اگر مطالعات قرآنی را به دو بخش مطالعات علوم قرآنی و مطالعات تفسیری تقسیم کنیم، می توانیم با قاطعیت و صراحت بگوییم که پیش از انقلاب، ما مطالعات علوم قرآنی تقریباً یا تحقیقاً نداشتیم. البته در زمینه تفسیر، کمابیش کارهای تفسیری و تک نگارانه ای انجام می شد؛ مانند مجموعه تفسیر نمونه یا تفسیر آقای سبحانی.  المیزان فی تفسیر القرآن  علامه طباطبایی هم در سال های نزدیک به انقلاب پایان یافت. اما علوم قرآنی با همان تعریف معروفش، یعنی آثاری که درباره خود قرآن و پیرامون قرآن نوشته می شود، وضعیت دیگری داشت.

وی در توضیح پیشینه اصطلاح  علوم قرآنی  افزود: در گذشته های بسیار دور، وقتی ترکیب  علوم قرآنی  را به کار می بردند، سه معنا از آن مراد می شد. گاهی می گفتند علوم قرآنی و مرادشان علم هایی بود که در قرآن وجود دارد؛ مثلاً اخلاق در قرآن یا قصص در قرآن. گاهی هم مرادشان مقدمات قرآن بود؛ یعنی هر دانشی که برای فهم قرآن به کار گرفته می شد، مانند تاریخ و ادبیات. برای نمونه، بسیاری از مباحث زبان شناسانه در جهان عرب در سایه قرآن رشد کرد. زنده یاد مهدی اخوان ثالث، مقاله ای در سال ۴۸ با عنوان  آیات موزون قرآن کریم  نوشت و ادعا کرد که تمام قرآن بر اساس اوزان عروضی شکل گرفته است. اما معنای سوم که امروز مرسوم است، همان مباحث پیرامون قرآن است: ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و مباحثی از این دست.

مهدوی راد با اشاره به وضعیت پیش از انقلاب گفت: پیش از انقلاب، از این جنس بحث ها بسیار کم بود. مرحوم استاد محمدتقی شریعتی؛ پدر دکتر شریعتی، در جلسه ای با حضور علمای خراسان اظهار ناراحتی می کرد که جوان ها انحرافات فکری دارند و درباره قرآن سؤال هایی دارند که پاسخی برایش نیست. در آن جلسه یکی از شیوخ که کتابی به نام  خورشید تابان در علم قرآن  را نوشته و منتشر کرده بود؛ گفت حتی پعد از انتشار کتاب من هم هنوز سوال برای جوان ها باقی مانده است. ایشان گمان داشت که کتابش تمام فضای فکری جامعه را پاسخ داده است، در حالی که این طور نبود. آن زمان موج علم زدگی داشتیم؛ فضاشناسی در قرآن، انسان شناسی در قرآن و از این قبیل، اما علوم قرآن به معنای دقیق کلمه وجود نداشت.

وی با تأکید بر تحول در زمینه علوم قرآنی در دوران پس از انقلاب ادامه داد: واقعاً از برکات انقلاب اسلامی بود که این فضا تغییر کرد. ما بعد از انقلاب یک حرکت چندضلعی درباره قرآن داشتیم. یکی از اضلاع آن مرحوم آیت الله معرفت بود که یکی از بهترین کتاب های علوم قرآن را نوشت. جالب است بدانید خود ایشان تعریف می کرد که روزی سؤالی در مجله ای در کربلا مطرح شد درباره اینکه نظر شیعه درباره ترجمه قرآن چیست. ایشان گفت من یک صفحه مطلب پیدا نکردم، اما در مصر ده-دوازده مقاله درباره ترجمه قرآن به زبان های مختلف وجود داشت. این بود که بسیار ناراحت شدم و تصمیم گرفتم کتاب علوم قرآنی را بنویسم، چون علوم قرآنی عملاً منطق قرآن است.

مهدوی راد به نقش دانشگاه در رشد مطالعات قرآنی اشاره کرد و گفت: مرحوم استاد دکتر محمدباقر حجتی رشته علوم قرآن را در دانشگاه راه اندازی کرد. در مقاطع فوق لیسانس و دکتری این رشته، رساله های مختلف به مرحله نگارش درآمد و بحث های علوم قرآنی باب شد. این فضا بعد وارد حوزه های علمیه هم شد. واقعاً دانشگاه خدمت بزرگی به حوزه کرد و حوزه باید قدر این را بداند. واقعیت این است که دانشگاه این فضا را باز کرد و بعد طلاب نیز وارد این عرصه شده و در بحث های اعجاز، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، پژوهش های خوبی انجام دادند و منتشر کردند. 

نویسنده کتاب  سیر نگارش های علوم قرآنی  در ادامه به دستاوردهای ایران در عرصه دانشنامه های قرآنی، اشاره کرد و ادامه داد: یکی از اضلاع دیگر، دانشنامه هاست. ما چند دانشنامه در علوم قرآنی و مفاهیم قرآنی داریم که حقاً و انصافاً در جهان اسلام بی نظیر است. دایرةالمعارف قرآن در قم ۲۲ جلدش چاپ شده و به ۵۰ جلد هم خواهد رسید و این دایرةالمعارف نه در جهان اسلام نظیر دارد، نه در جهان غرب. دانشنامه جهان اسلام هم که پژوهشگاه دفتر تبلیغات آن را به صورت الفبایی تدوین کرده، بسیار قابل توجه است. اما ما یک تأسف بزرگ داریم: ما ایرانی ها چون فارسی می نویسیم، هیچ کس از ما خبر ندارد.

وی افزود: نصر حامد ابوزید، متفکر مصری که با کتاب  مفهوم النص اش طوفانی در جهان اسلام ایجاد کرد، تقریباً سه سال پیش از فوتش در یک مصاحبه گفت:  من باید تکبر و خودستایی عربی را کنار بگذارم و صریح بگویم که اندیشه های برادران ایرانی ما در علوم قرآنی و مطالعات اسلامی بی نظیر است. اگر پیر نبودم، می رفتم فارسی یاد می گرفتم تا از اندیشه های برادران شیعه در ایران استفاده کنم.  این مصاحبه چاپ شده و پخش شده، اما همچنان هیچ کس از ما خبر ندارد که ما چه نوشته ایم.

مهدوی راد در توضیح این بی خبری دیگران از مصنفات شیعیان، به ذکر خاطره ای از یکی از دانشجویان اردنی خود پرداخت: دانشجویی اردنی داشتم که در تابستانی که می خواست به اردن برگردد من یک دوره  التمهید فی علوم القرآن  آیت الله معرفت و یک کتاب سه جلدی دیگر را که از تفاسیر شیعه جمع آوری شده بود، به او دادم تا به استادش عبدالفتاح الخالدی بدهد. الخالدی از نویسندگان بسیار باسواد اردنی بود، اما درباره شیعه کج فکری داشت و دو کتاب هم در نقد شیعه نوشت. وقتی آن دانشجو برگشت، گفت الخالدی وقتی کتاب ها را باز کرد، با تعجب پرسید:  مگر ایرانی ها عربی بلدند؟  که من در پاسخ گفتم که حتی سر کلاس هم به ما دانشجویان به عربی درس می دهند. این انقطاع بین جامعه اسلامی است. با این اوصاف اما دیوارهای تعصب در کشورهای عربی به شدت در حال شکسته شدن است.

نویسنده کتاب  تراث الشیعة القرآنی  در بخش دیگری از سخنان خود درباره انواع تفسیر اشاره کرد:  تفسیر ترتیبی  رایج ترین نوع تفسیر است. تفسیر موضوعی هم داریم که سه نوع است: نوع اول تفسیر موضوعی برآمده از خود قرآن است، یعنی موضوع را از خود قرآن می گیرید و آیات مرتبط را کنار هم می گذارید. نوع دوم را شهید صدر ابداع کرد و آن این است که موضوع را از فرایند دانش بشری و برایند دانش بشری می گیرید و به قرآن عرضه می کنید و پاسخ قرآن را دریافت می کنید. مثلاً ماتریالیسم، مارکسیسم و اومانیسم همگی درباره تاریخ پاسخ هایی داده اند، اما قرآن چه می گوید؟ شهید صدر در کتاب  سنت های تاریخی در قرآن کریم  همین کار را کرد. نوع سوم را هم عبدالله دراز حدود صد سال پیش مطرح کرد و آن این است که هر سوره یک موضوع محوری دارد. 

مهدوی راد با انتقاد از بی توجهی به رقبای فکری در مطالعات اسلامی گفت: ما در حوزه و دانشگاه، یا نمی خواهیم رقیب را بشناسیم، یا اگر شناختیم، نمی خواهیم مطالعه اش کنیم. این در مطالعات اسلامی بسیار خطرناک است. مثلاً ما سال هاست که می گویند تفسیر طبری تفسیری روایی و مأثور است که به نظرم حرف یاوه ای است و این تفسیر اجتهادی  است. اکنون در جهان عرب حدود 20 سال است که متوجه این مطلب شده و بیش از شصت عنوان کتاب درباره طبری نوشته اند، ولی ما همچنان همان حرف یاوه قدیمی را دوباره تکرار می کنیم. 

وی در ادامه به جریان های نوین مطالعات قرآنی در جهان عرب اشاره کرد و ادامه داد: در اردن یک جریان بسیار مهم به نام  زبان قرآن  راه افتاده است. آن ها بیش از ما به حوزه زبان قرآن به معنای سنتی اش وارد شده اند. مثلاً ما یک مسئله داریم به نام  تکرار در قرآن  و شروع می کنیم تکرار را توجیه کردن. اما در اردن می گویند قرآن تکرار ندارد،  تصریف  دارد. دو جلد کتاب درباره  بلاغت تصریف  نوشته اند. این ها رقبای رقبای مؤمن و درست ما هستند و ما باید بدانیم که در جهان اسلام چه می گذرد. اکنون در عربستان سعودی هم مطالعات قرآنی به صورت گسترده پیگیری می شود. 

هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از بیست وششم اردیبهشت با شعار  بخوانیم برای ایران  در نشانی book.icfi.ir آغاز به کار کرد و تا پایان روز دوشنبه چهارم خرداد (۱۴۰۵) به کار خود ادامه خواهد داد.