به گزارش روابط عمومی و امور بین الملل خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست رونمایی و نقد و بررسی کتاب مردی که می خواست سلطان باشد نوشته نصرالله قادری، دوشنبه (۴ آبان ۱۴۰۵) در سرای اهل قلم برگزار شد. در این نشست عزیزالله حاجی مشهدی؛ مدرس و منتقد سینما و نصرالله قادری؛ نویسنده اثر سخن گفتند. فرزاد فره وشی؛ مدیر انتشارات وزان، دبیری این نشست را بر عهده داشت. ظالم قدرت خود را از انفعال ما می گیرد حاجی مشهدی در این نشست با اشاره به ویژگی های کتاب مردی که می خواست سلطان باشد گفت: این کتاب یک واگویه مجدد اما نو با نگاهی تازه به کل بیان و زبان مورد علاقه حکیم فردوسی است؛ اما هرگز یک به یک یا نمابه نما با داستان های شاهنامه انطباق ندارد. در جاهایی حتی فراتر از آن حرکت می کند و ذهن خواننده را به وجد و شوری وا می دارد. وی افزود: من عنوان فرا واقع گرایی را در مورد کتاب قادری به کار می برم؛ کتابی که ضمن وفاداری به بن مایه واقعیت، آن را دگرگون می کند و در لباس نو و با بیان نو و مناسبات نو به خواننده عرضه می کند. این منتقد ادبی درباره نکته روانشناختی این اثر توضیح داد: چرا ما همیشه فکر می کنیم ظالم موجودی است که در برابر ما ایستاده و از ازل و ابد به عنوان متجاوز به حریم ما فعال است و کاری نمی شود کرد؟ قادری در کتابش می گوید این ظالم بخشی از ظلم را شکل می دهد و بخش عمده کار را انفعال من و شما، پذیرا بودن آن ظلم و پذیرنده بودن آن ظالم شکل می دهد. ما تا روزی که این انعطاف، نرمش و نرم خویی ابلهانه را داریم که به صاحبان قدرت توان بیشتر می بخشیم، عملاً هر کدام به سهم خود به این خودکامه ها جان تازه می دهیم. وی ادامه داد: قادری با طرح همین پرسش، شجاعت ویژه خود را در این کتاب نشان می دهد؛ برای رهایی و خلاص شدن آدم ها از چنگ خودکامگان و شرایط نابهنجاری که جامعه به آنها تحمیل می کند. او آدم را موجودی منفعل و صرفاً پذیرنده نمی بیند و او را انسانی کنشگر و فعال معنا می کند. این نگاه در کتاب بسیار اهمیت دارد. تاثیرپذیری آگاهانه از ابوتراب خسروی این منتقد ادبی درباره زبان کتاب گفت: من فکر می کردم یکی دیگر از کتاب های تازه ابوتراب خسروی را می خوانم که زبانش را بسیار دوست دارم. جمله های کوتاه و کمینه گرایی در نوشته های قادری بسیار دلنشین است و سلاسلت و روانی آن مانند رودخانه ای است که خواننده را با موج های نرم پیش می برد. اینکه یک نویسنده بگوید با افتخار تلاش می کنم شبیه فلان نویسنده بنویسم، فروتنی می خواهد و این از امتیازهای کار قادری است. وی افزود: همان شادی و سرخوشی ای که در سراسر شاهنامه جریان دارد، در این کتاب نیز دیده می شود. اینکه ۱۶ پسر از ۱۷ پسر خوراک مارهای روی شانه های ضحاک می شوند، تراژدی دردناکی است، اما قهرمان با امید تمام توانش را برای اعتراض جمع می کند. ما همیشه باید مطالبه گر باشیم. حاجی مشهدی ادامه داد: در کتاب رگه ای از دین باوری نیز دیده می شود، اما به نظر من حتی در این بخش هم نیاز به نوری تازه و رنسانسی وجود دارد. من از کلام امام حسین (ع) این جمله را بسیار شنیده ام: الان تو باید خودت را نجات بدهی. این حرف مهمی است. اگر این مفهوم درک شود، بسیاری از گرفتاری های جامعه ما در حوزه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی و همچنین روابط و مناسبات خانوادگی حل می شود. تکثر خوانش ها؛ از حافظ تا کتاب قادری این منتقد ادبی با مثال آوردن از بیت یوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور گفت: این بیت برای مادری که فرزندش در جنگ اسیر شده، برای کودکی که منتظر دوچرخه است و برای دختری که در آستانه ازدواج است، برداشت های متفاوتی دارد. شدت و ضعف این برداشت ها متفاوت است، اما هیچ یک از آنها این بیت را به ناامیدی تفسیر نمی کند. بین درون مایه اثر و آدم هایی که درک متعادل و متعارفی دارند، تفاوتی وجود ندارد و فقط شدت و ضعف این لذت و علم با هم فرق می کند. وی با اشاره به تیراژ پایین کتاب گفت: کتاب مردی که می خواست سلطان باشد فقط ۷۰ نسخه چاپ شده است، اما دست کم ۷۰۰ نفر نقد من را در پایگاه سینما سینما و صفحات فضای مجازی ام خوانده اند و کنجکاو شده اند که این کتاب را تهیه کنند. کوچک ترین کنش و واکنش هنرمندان و منتقدان در فضای مجازی بازتاب های مثبتی دارد. من نقد کاملی برای این کتاب نوشته ام و حاضرم آن را در اختیار کسانی که به آن دسترسی ندارند، قرار دهم. حاجی مشهدی در بخش دیگری از سخنان خود، با طرح این پرسش که چه باید کرد تا یک داستان فرا واقع گرا با وجود فاصله گرفتن ظاهری از واقعیت عینی، از باورپذیری هنری نیز برخوردار باشد؟ ، هفت توصیه به نویسندگان این حوزه ارائه کرد. وی گفت: نخستین نکته این است که خیال پردازی را با رویاپردازی اشتباه نگیریم. رویا بسیار ارزشمند است و شاید سرچشمه بسیاری از خلاقیت ها و اختراع های مهم صنعتی و فنی در دنیا بوده است. رویای پرواز بود که باعث شد پریدن تجربه شود، اما رویا هم نمی تواند بی حساب وکتاب باشد و باید پیوستگی و منطق روایی داشته باشد. این منتقد ادبی افزود: نکته دوم این است که نویسنده حق ندارد شخصیت هایش را بلندگوی عقاید خود کند. کنش ها و واکنش های آنها باید خواننده را به نتیجه برساند، نه اینکه نویسنده آنها را تعبیه کند تا سخنانش را بگویند. اگر چنین کند، داستان به بازخوانی یک بیانیه تبدیل می شود. نکته سوم اینکه اگر پیامی وجود دارد، حتی غیرمستقیم، نباید بیش از اندازه توضیح داده شود. توضیح بیش از اندازه یک پیام، ارزش و تاثیر آن پیام و مضمون اثر را از میان می برد. گاهی سکوت یک شخصیت و حرف نزدنش، بیش از پرحرفی به خواننده کمک می کند. وی نکته چهارم را نیز چنین توضیح داد: نکته چهارم پرهیز از نمادها و استعاره های کلیشه ای است. نمادپردازی از امکانات مهم نویسنده است، اما باید در آن خلاقیت به کار رود و برداشت های تازه ای از لایه های زیرین نماد ارائه شود. نکته پنجم اینکه نویسنده نباید شخصیت ها را قربانی ایده اصلی داستان کند. داستان پیش از آنکه محل نظریه پردازی باشد، میدانی برای تجربه کردن است. باید به قهرمان فرصت داد تا اشتباه کند و پیامد آن را تجربه کند. حاجی مشهدی افزود: نکته ششم اینکه پیچیدگی را با ابهام بی حاصل اشتباه نگیریم. پیچیدگی در کار لزوما امر بدی نیست و خواننده را به تفکر وا می دارد. نکته هفتم و آخر اینکه پایان بندی نباید به اعلام نتیجه اخلاقی یا فلسفی تبدیل شود. گاهی نویسنده پس از خلق مجموعه ای از موقعیت های پیچیده و نمادین، در پایان احساس می کند باید معنای همه آنها را یک جا توضیح دهد. در نتیجه پایان داستان به جای آنکه حاصل طبیعی و هنرمندانه تحولات پیشین باشد، به یک نتیجه گیری تخت و مستقیم تبدیل می شود و این ارزش اثر را پایین می آورد. درون هر کدام از ما یک ضحاک کوچک وجود دارد نصرالله قادری، نویسنده کتاب مردی که می خواست سلطان باشد ، در این نشست درباره ساختار روایی کتاب گفت: نوع نوشتن این کتاب با طرح اپیزودی است. نخستین باری که با این نوع طرح آشنا شدم، از آکوتاگاوا بود که کوروساوا از داستان در بیشه او فیلم ساخته است. در آنجا روایت از طریق پنج نفر گفته می شود. سپس در داستان کوتاه ژاله و قاتلش از ابوتراب خسروی نیز این نوع طرح به کار رفته است. وی افزود: کتاب از چند روایت تشکیل شده است. نخست، روایت سه پریزاد که دو دختر جمشید و فرانک هستند. دوم، روایت خود ضحاک که از زبان خودش می گوید چگونه به حاکمیت رسیده و می خواهد چه کار کند. سوم، روایت کاوه آهنگر که تمام اتفاق سرنگونی ضحاک و به حاکمیت رسیدن فریدون به دست او رخ می دهد. این نویسنده درباره کاوه آهنگر توضیح داد: از کاوه آنچه گفته می شود فقط پسرانش است؛ ۱۷ پسر که آخرینشان را از دست می دهد. از دختر کاوه صحبتی نیست، از زن کاوه صحبتی نیست و از محل قبر او هم که در نزدیکی دخترش است، سخنی به میان نمی آید. کاوه در تاریخ ایران گم می شود. در تاریخ ایران انقلاب شده و انقلاب را حاکمیت قبلی تثبیت کرده و به کسی از تخم شاهان سپرده است. آن که این کار را انجام داده، در تاریخ گم شده است. قادری درباره معضل نزدیک شدن به فردوسی گفت: معضل دوم من در نوشتن این کتاب، نزدیک شدن به فردوسی بود؛ کسی که نزدیک شدن به او بسیار دشوار و وحشتناک است؛ زیرا آدم بسیار قدری است. من باید روایت فردوسی را از آنچه که می گوید، از منظر خودم بگویم، نه آنچنان که حکیم بزرگ توس گفته است. نکته بعدی درباره ضحاک است که طبیعتا معضلاتی به وجود می آورد؛ اینکه ضحاک اساسا یک عرب است و در عصر حاضر چه معنایی پیدا می کند. این نویسنده ادامه داد: راوی این کتاب کاتبی است که در بیداری خواب می بیند. متاسفانه در روزگار ما وقتی از رویا صحبت می شود، فورا تصور مخاطب به طرف خیال و وهم و فریب می رود و رویا ارزش حقیقی خود را از دست داده است. نویسنده برای نوشتن از طریق رویا و در بیداری خواب دیدن، باید خواب گذاری بداند. قادری درباره دغدغه اصلی کتاب توضیح داد: واقعه ای که امروز با آن روبه رو هستم این است که ایران از همه طرف محاصره شده است. تاکید من بر ایران است. مسئله اصلی برای من ایران است. در رویایی که راوی می بیند، این مسئله مطرح می شود. وی افزود: نکته دیگری که در کتاب به آن پرداخته ام، این است که در درون هر کدام از ما یک شاه کوچک وجود دارد؛ یک ضحاک کوچک. فقط مستلزم این است که ما به آن تخت تکیه کنیم تا شبیه آن شویم. آن زمانی که ضحاک اسیر می شود، به فریدون فرمان می رسد که نباید او را بکشد و باید او را در چاهی در دامنه دماوند بیندازد تا آخرین روزی که دنیا قرار است برسد. از آنجاست که آن کرم دوباره راه پیدا می کند و می آید. من نگران این کرم هستم که چگونه متکثر می شود و به درون همه راه می یابد. واژه کاراکتر معادل فارسی ندارد قادری درباره نظریه نقطه شروع در نویسندگی گفت: نقطه شروع در ذهن نویسنده سه حالت بیشتر ندارد: موضوع، کاراکتر یا وضعیت. در دو نقطه شروع نخست، اختیار با نویسنده است. نویسنده است که تصمیم می گیرد موضوعی دارد و می داند چه می خواهد بگوید. در کاراکتر نیز کاراکتر جذابی دارد و می داند آن چیست؛ اما در نقطه شروع وضعیت، این نویسنده نیست که می نویسد؛ این ناخودآگاه نویسنده است که او را می نویسد. اگر آنچه را که می نویسد باور نداشته باشد، فورا در اثرش لو می رود. وی با تاکید بر تفاوت کاراکتر و شخصیت افزود: در زبان فارسی، کاراکتر به شخصیت ترجمه شده که قطعا غلط است. کاراکتر معادل فارسی ندارد و با شخصیت فرق دارد؛ هم تبارش فرق دارد و هم معنایش. این نویسنده درباره تاثیرپذیری خود از ابوتراب خسروی گفت: زبان کتاب به مفهوم سوسوری، گفتار کلاسیک حکیم طوس نیست؛ چون می خواستم با مخاطب ارتباط برقرار کنم. طبیعتاً از میان نویسندگان، من به ابوتراب خسروی خیلی نزدیکم و آثارش را بسیار دوست دارم و شاید بهتر از خودش آثارش را حفظ هستم. بدون تردید تصویر ابوتراب را نمی توانم در نوع نوشتنم انکار کنم. قادری درباره تغییر نام کتاب گفت: وقتی به این رمان رسیدم، ناچار شدم بارها نامش را عوض کنم و هر بار که نام رمان عوض می شد، ناچار بودم تمام روابط را از نو بنویسم. آخرین باری که این نام را انتخاب کردم، منتقدی قدیمی که از دوستان من نیز هست، کشف کرده بود که این ترجمه فیلم مردی که می خواهد سلطان باشد است که ساخته شده است. در حالی که من فقط نام را وامدار آن فیلم هستم و کتاب هیچ ارتباطی با آن فیلم ندارد. وی در بخش دیگری از سخنان خود درباره دغدغه همیشگی خود در آثارش اشاره کرد: دغدغه اصلی من در همه آثارم و مشخصاً در همین کتاب، مسئله زن است. نگاهی که فرهنگ مردسالار و پدرسالار نسبت به زن دارد و او را جنس دوم می بیند. اساساً نگاهی که به زن وجود دارد، حتی نگاه به عنوان جنس دوم هم نیست. این نگاه در دیدگاه ضحاکی و عرب بسیار وحشتناک تر از این مسئله است. این نویسنده درباره رابطه نویسنده و مخاطب گفت: من هرگز سخنی برای انتقال به مخاطب ندارم که بگویم پیامی دارم و می خواهم آن را منتقل کنم. آنچه برای من جذابیت دارد، واقعه است؛ اینکه این واقعه را چگونه می توانم بگویم. معنا در دنیای رمان و فیلم و نمایشنامه متکثر است و بسته به دانش و نگرش و ذهن مخاطب، هر دریافتی می تواند شکل بگیرد. قادری درباره رابطه اثر با مخاطب افزود: نگرانی عمده من در این دریافت معنا این است که اساساً ذهن ما سیاست زده است. وقتی ذهن سیاست زده باشد، اثر در یک محدوده تاریخی ثابت می شود، تاریخ مصرف پیدا می کند و از بین می رود. راوی فصل هفتم رمان من، مخاطب است. او همه این روایت ها را می شنود و روایت خود مخاطب مهم است؛ اینکه او چگونه به این واقعه نگاه می کند. قادری در پایان درباره روند انتشار کتاب گفت: از زمانی که کتاب را نوشتم تا به چاپ برسد، حدود 10 سال طول کشید. سپس معجزه ای رخ داد و فرزاد فره وشی برای انتشار آن پیدا شد و توانست این کتاب را منتشر کند. من از این بابت از او سپاسگزارم.