به گزارش روابط عمومی و امور بین الملل خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست رونمایی از مجموعه دو جلدی دادخواهی هوشمندانه، دفاع مبتکرانه؛ دادخواست ها، درخواست ها و لوایح حقوقی نوشته سیدعباس موسوی، مسلم واحدی و سیدمهبد مهدوی، دوشنبه (۱۱ آبان ۱۴۰۵) با حضور سیدعباس موسوی؛ وکیل پایه یک دادگستری، قاضی بازنشسته دیوان عالی کشور و مدرس، عزت الله امانی شلمزاری؛ مدیرکل هیات عمومی دیوان عالی کشور، غلامعلی صدقی؛ قاضی و مستشار دیوان عالی و معاون قضایی سابق رییس دیوان عالی کشور در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. دبیری این نشست را محمدمهدی توکلی وکیل پایه یک دادگستری و مسئول انتشارات فصل آخر بر عهده داشت. دادخواهی، هنر تبدیل رنج به آگاهی است عزت الله امانی شلمزاری در این نشست با اشاره به عنوان کتاب دادخواهی هوشمندانه، دفاع مبتکرانه گفت: دادخواهی حق مسلم هر شخص است، اما نحوه این دادخواهی اهمیت بسیاری دارد. وکیل یا شخصی که به دادگاه مراجعه می کند، باید علم کافی داشته باشد و دادخواست خود را به گونه ای تنظیم کند که برای قاضی اثربخش باشد. وی افزود: در سال های خدمتم در دستگاه قضایی، بارها دیده ام که برخی دادخواست ها هیچ مبنای حقوقی ندارند و در همان جلسه نخست، منتهی به صدور قرار می شوند. کتاب دادخواهی هوشمندانه، دفاع مبتکرانه با نمونه دادخواست ها و لوایحی که در دو جلد خود گرد آورده است، می تواند هم به دادخواه کمک کند و هم به قاضی در فصل خصومت یاری برساند تا رأیی صادر شود که بیانگر حقیقت و حل کننده اختلاف باشد. امانی شلمزاری درباره معنای دادخواهی توضیح داد: دادخواهی هنر تبدیل رنج به آگاهی است. این امر نیازمند آن است که شخص دادخواه با قلمی قوی، موضوع را نزد دادگاه مطرح کند. دفاع هوشمندانه، دفاعی است که مبتنی بر ارکان باشد، نه صرفاً بیان ماوقع. بیان ماوقع به تنهایی کمکی به فصل خصومت نمی کند. دفاع موثر، دفاعی است که برای قاضی راه ترسیم کند. درست است که قاضی فصل خصومت را انجام می دهد و رای را صادر می کند، اما ترسیم این مسیر را وکیل و دادخواه ایجاد می کنند. اگر دادخواه یا وکیل مطالب خود را به نحو صحیح و مختصر بیان کند و آنچه را موضوع اختلاف است حلاجی کند، دادخواهی او سنجیده و دفاعش مبتکرانه خواهد بود. وی با تاکید بر ارزش آموزشی کتاب دادخواهی هوشمندانه، دفاع مبتکرانه گفت: شخصی که از این کتاب استفاده می کند، باید نکات آن را در آنچه در دادگاه می گذرد به کار بگیرد، نه این که صرفاً در همین قالب حرکت کند؛ زیرا این شیوه در او تنبلی ایجاد می کند و او را از جست وجوی بیشتر بازمی دارد. اگر کتاب به عنوان منبع مطالعاتی استفاده شود و خواننده متن فحوای جملات آن را در دادخواهی و دفاع خود به کار بگیرد، بسیار خلاقانه و مبتکرانه خواهد بود. امانی شلمزاری پیشنهاد داد: بهتر است در کتاب، آرایی که به صورت نادرست صادر شده نیز بررسی شود تا شخصی که می خواهد در مراحل بعدی فرجام خواهی یا تجدیدنظرخواهی کند، از آن راهکارها استفاده کند. امروز مشکل ما تراکم پرونده نیست؛ مشکل، عدم تسلط بر دعاوی جدیدی است که هر روز در جامعه شکل می گیرد و با دعاوی سال های گذشته تفاوت دارد. مدیرکل هیات عمومی دیوان عالی کشور در پایان گفت: دعاوی جدیدی مانند قراردادهای رازداری که امروز در بسیاری از قراردادها شرط شده و کمتر با آن آشنایی وجود دارد، باید در کتاب های حقوقی مدنظر قرار گیرد. امیدوارم این کتاب باعث شود کسی در مسیر عدالت از آن بهره ببرد و فن بیان و فن نگارش نویسنده، به قاضیان در احقاق حق کمک کند. تجربه نگاری؛ راه کاهش ریسک نظام دادرسی غلامعلی صدقی نیز در این نشست با اشاره به خلا ثبت و ضبط تجربیات حقوقی و قضایی در کشور گفت: متاسفانه در حوزه تجربه نگاری ضعیف هستیم. قاضی برجسته ای مانند غفارپور بیش از نیم قرن در نظام قضایی ما خدمت کرده و هر جا اختلاف میان شعبه او و شعب دیگر پیش آمده، رأی او به عنوان وحدت رویه پذیرفته شده است؛ اما دریغ از یک جزوه یا کتاب که تجربه های او را ثبت کرده باشد. این خودش یک آسیب است و کتاب آقای موسوی در همین مسیر، یک خلا را جبران می کند. وی افزود: نظام دادرسی ما ریسک بالایی دارد و تصمیم گیری در آن غافلگیرکننده است؛ وکیل با همه آمادگی دادخواست تنظیم می کند، اما قاضی ممکن است به یکی از بندهای ماده ۸۴ استناد کند و قرار رد دعوا صادر کند و همه بافته های او با یک نیش قلم از بین برود. در معاونت حقوقی، اصلاحیه ای برای ماده ۸۴ تنظیم کردیم که بر اساس آن پیش از صدور قرار رد، به خواهان اخطار داده شود و فرصتی برای ترمیم دادخواست داشته باشد؛ با این اصلاحیه تقریباً ۹۰ درصد این قرار ردها جلوگیری می شود. یکی از راه های جلوگیری از این ریسک ها نیز همین تجربه نگاری است تا وکیل بداند کدام دعوا با کدام ساختار موفق می شود و کدام ساختار به رد می انجامد. معاون قضایی سابق رییس دیوان عالی کشور درباره مراحل دادرسی توضیح داد: در هر دادرسی، چه کیفری و چه حقوقی، سه مرحله وجود دارد: تشخیص موضوع، تشخیص حکم و تطبیق حکم با موضوع. وکلا باید در لوایح خود این سه مرحله را در نظر بگیرند و در هر سه به قاضی کمک کنند؛ زیرا از قاضی نمی توان انتظار داشت که همه علوم و تخصص ها را با همان دقت داشته باشد. وی با اشاره به اصل ۱۶۷ قانون اساسی گفت: این اصل به ما اجازه داده است که در صورت سکوت، اجمال، تعارض یا نقص قانون، به منابع معتبر اسلامی و فتاوی معتبر رجوع کنیم. یکی از منابع معتبر، عقل است و اصول دادرسی نیز شاخه ای از عقل است. باید اصول دادرسی را کشف، تدوین و شاخه بندی کنیم، زیرا بسیاری از خلأهای قانونی با رجوع به این اصول پر می شود. صدقی برای نمونه به قاعده دعوای منقلب اشاره کرد و ادامه داد: گاهی اصل به نفع یک طرف است، اما با اقرار خوانده، دعوا منقلب می شود و بار اثبات جابه جا می گردد؛ در چنین شرایطی قاضی نباید از خواهان دلیل بخواهد، اما پرونده های زیادی دیده ایم که حتی در دیوان عالی کشور، با وجود انقلاب دعوا، همچنان از خواهان ادله مطالبه شده است. وی با اشاره به اهمیت رجوع به سوابق گفت: اگر قضات و وکلا عادت کنند به سوابق و آرای وحدت رویه رجوع کنند، بسیاری از مشکلات حل می شود. آرای وحدت رویه در کارتابل همه قضات قرار می گیرد، اما دیده می شود که در برخی پرونده ها رأیی خلاف آن صادر می شود. تجربه نگاری به ما کمک می کند از آزمون و خطا اجتناب کنیم و دیگر نباید این قدر دچار آزمون و خطا باشیم. دادخواهی هوشمندانه دفاع مبتکرانه کتابی برای آموزش استدلال است نه الگوبرداری سیدعباس موسوی، نویسنده مجموعه دو جلدی دادخواهی هوشمندانه دفاع مبتکرانه با اشاره به اینکه ساختارهای حقوقی طریقیت دارند و هدف نهایی برقراری عدالت و تأمین امنیت است، گفت: تحقق عدالت بدون درستی عمل همه کنشگران حقوقی ممکن نیست؛ استادان حقوق در تولید اندیشه حقوقی، قانون گذار در ساخت مقررات سنجیده، قاضیان در صدور رأی و وکلا در تبیین درست موضوع و تنظیم استاندارد شکایت، هر یک ضلعی از این چهارضلع هستند و نقص در هر یک، مانع شکل گیری رویه قضایی باشکوه می شود. وی با تاکید بر نقش مهم وکلا در شکل گیری رویه قضایی باشکوه، ادامه داد: ظاهر این است که رویه قضایی محصول تلاش قضات است، اما برای آنکه قاضی بتواند رأیی باشکوه خلق کند و رضایت جامعه را به دست آورد، به همراهی وکلای حرفه ای نیاز دارد. قانون آیین دادرسی مدنی فراملی، وکیل را دوست و معین قاضی می داند و اگر وکیل با پایبندی به اصول حرفه ای و بر مبنای راستی و درستکاری در کمک به قاضی بشتابد و هدفش احقاق حق و عدالت باشد، نظام قضایی با همکاری این دو می تواند بیمه شود و رضایت جامعه را به دست آورد. نویسنده این مجموعه درباره هدف نگارش این اثر گفت: در پنج سال گذشته، مهم ترین پرونده ها و برجسته ترین دادخواست ها و لوایح خود را در دو قلمرو حقوقی و کیفری گرد هم آوردم تا در اختیار دانشجویان، کارآموزان و همکاران وکیل قرار دهم. این کتاب حاصل همکاری مسلم واحدی و سید محمود مهدوی در گردآوری لوایح، درخواست ها و شکایت هاست. وی با تاکید بر اینکه هدف نگارش این کتاب، الگوبرداری و استنساخ نبوده است، افزود: این شیوه، ذهن کنشگر حقوقی را به ایستایی می کشاند. هدف این بوده که در موضوعات خاص و مناقشه برانگیز که آرای گوناگون و دیدگاه های متفاوتی وجود دارد، یا در موضوعاتی که به اقتضای زمان، جامعه با آنها درگیر است، با تکیه بر تجربه، دادخواست ها و لوایحی در اختیار دیگران قرار گیرد تا در مواجهه با چنین موضوعاتی، از اسباب و مبانی و استقلال استدلالی آن بهره بگیرند. موسوی درباره ساختار لوایح این مجموعه توضیح داد: در طراحی هر لایحه، ابتدا پس از مقدمه، اصل ماجرا بازگو می شود، سپس مستندات موضوعی تشریح می شود و در ادامه، اسباب و مبانی آرای وحدت رویه، آرای اصراری، دیدگاه های فقهی و نظرات حقوقدانان ارائه می شود. تا پیش از نگارش این کتاب، خودم ندیده بودم که وکیلی در یک لایحه دفاعی، ایرادات شکلی وارد بر دادخواست را از ایرادات شکلی وارد بر دعوا تفکیک کند؛ در این مجموعه این تفکیک انجام شده است. همچنین موضوعات جدیدی مانند قراردادهای بریچ، اور، BOT و اجاره به شرط تملیک بررسی شده است. وی درباره نوآوری در نگارش آرا نیز افزود: برای نخستین بار، در آرای تعیین نظر، نام قاضی صادرکننده رأی بدوی را ذکر کردم تا تلاش و خلاقیت او نیز دیده شود. همچنین نخستین بار در دادگاه تجدیدنظر، آرای فقهی و نظرات دکتری را که دامنه رأی اقتضای آوردن آ ها در متن را نداشت، در پانوشت آوردم. چند همکار به من خرده گرفتند که این کار اشتباه است، اما پاسخ من این بود که وقتی رأی تراوش ذهن خاص یک قاضی است و حس مسئولانه، عدالت خواهی و شرافت او در آن رأی برجسته است، چرا نام او در رأی تعیین نظر آورده نشود؟ موسوی با تاکید بر اینکه استدلال مهم ترین عنصر در هر نوشتار حقوقی، چه در رأی و چه در لایحه است، گفت: تلاش ما این بوده که هم به نظام دادخواهی و دفاع کمک کنیم و پنجره تازه ای باز کنیم، و هم برای قاضیان محترم، تحفه ای هرچند ناچیز بر سفره پاکیزه شان قرار دهیم. همچنین تلاش کردیم سبک دفاعی و دادخواهی متمایزی ارائه دهیم؛ همه وکلا برای اینکه برجسته شوند و نشان دهند سبک حقوقی تازه ای را دنبال می کنند، ناچارند متفاوت از رویه موجود حرکت کنند؛ نه به این معنا که سبک دفاعی و دادخواهی کنونی نادرست است، بلکه با استفاده از همان تجربه، اعتباری تازه برای خود خلق کنند. وی درباره اهمیت استدلال در لوایح افزود: در یکی از پرونده های کیفری، با تکیه بر نقطه نظرات فقها در موضوع محاربه، به نتیجه ای رسیدیم که موکلی جوان و ۱۹ ساله، کمتر از ۲۴ ساعت پیش از اجرای حکم اعدام، از این مسیر نجات یافت. این نشان می دهد که قضات شنونده اند و نباید ناامید باشیم. موسوی با اشاره به تصور رایجی که قاضیان با توجه به حجم بالای پرونده ها، لوایح وکلای مدافع را نمی خوانند، گفت: در بسیاری از پرونده ها دیده ام که قاضیان حتی اگر فرصت خواندن کامل لایحه را نداشته باشند، مهم ترین عناصر آن را استخراج می کنند و در رأی خود به آن اهمیت می دهند. بارها دیده ام قاضی از وکیل قدردانی کرده که با لایحه اش افق دید او را باز کرده و منابعی را در اختیارش گذاشته که در پرونده های دیگر نیز قابل استفاده است. وی افزود: این کمک، متقابل است؛ زیرا دانش حقوق اقتضا می کند که نه وکیل می تواند ادعا کند همه حقوق را دریافته است و نه قاضی می تواند بگوید بر همه زوایای یک موضوع اشراف کامل دارد. رأی قضایی متقن و دغدغه عدالت، از دل همین کمک متقابل میان وکیل و قاضی به دست می آید. امیدوارم مجموعه دادخواهی هوشمندانه دفاع مبتکرانه نیز بتواند از یک سو در شکوه مهارت های دادرسی و از سوی دیگر در شکل گیری رویه قضایی باشکوه اثرگذار باشد. موسوی با اشاره به اینکه حقوق نیز مانند دیگر شاخه ها سیال و در معرض تغییر و تحول است، گفت: همیشه حقوقدانان از جامعه عقب ترند؛ همان گونه که قضات کیفری از قانون گذار کیفری و مجرمان عقب ترند. پیش از آنکه مقرره کیفری درباره سرقت، کلاهبرداری و خیانت در امانت وضع شود، این رفتارها در عالم خارج رخ داده است. بنابراین یکی از هنرهای حقوقدان، یافتن مسائل روز است. وی درباره اهمیت نگارش حرفه ای در لوایح افزود: اصول نگارش، فنون ادبی، آداب و نزاکت در استفاده از کلمات، دوری از واژگان خارجی و عبارات پرطمطراق و به گزینی واژگان، همه الگوهایی بود که در نگارش این لوایح مدنظر داشتیم. یکی از مشکلات کنونی این است که برخی همکاران وکیل، همان لایحه دفاعی جلسه نخست را با همان ساختار برای اعتراض به رأی یا اعتراض فوق العاده استفاده می کنند؛ در حالی که لایحه در هر مناسبتی شرایط و اقتضائات خاص خود را دارد. لایحه دفاعی با لایحه اعتراضی متفاوت است و لایحه در مقام تعیین نظرخواهی با لایحه در مقام اعاده دادرسی ۴۲۶ یا ۴۷۷ تفاوت دارد. ما تلاش کردیم این تفاوت ها را نشان دهیم.