محمد رحمانی، تاریخنگار و پژوهشگر حوزه تاریخ شفاهی در گفت وگو با ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، در پاسخ به پرسشی درباره ثبت روایت های تاریخی در زمان وقوع بحران ها، از منظر اسنادی و تاریخ نگارانه به این موضوع پرداخت و ادامه داد: هرچه به زمان وقوع یک رویداد نزدیک تر باشیم، امکان ثبت مستندتر، دقیق تر و جزئی تر آن بیشتر است. البته این شیوه با آسیب هایی نیز همراه است که باید به آنها توجه کرد.

او با اشاره به محدودیت های ثبت روایت در زمان وقوع رویدادها گفت: کسانی که در متن یک واقعه قرار دارند، گاهی به دلیل ملاحظات مختلف، بخشی از اطلاعات را ثبت نمی کنند یا در بیان آنها خودسانسوری دارند. در برخی موارد نیز اطلاعات به دلایل خاص طبقه بندی می شوند. برای کاهش این آسیب ها، لازم است مجموعه های مسئول، ثبت و ضبط اطلاعات را به بخش های تخصصی بسپارند.

این پژوهشگر با اشاره به تفاوت گزارش های رسمی و روایت های شفاهی بیان کرد: همه اطلاعات و جزئیات در گزارش های رسمی منعکس نمی شوند. گزارش های رسمی ویژگی ها و کارکردهای خاص خود را دارند، اما روایت های شفاهی ظرفیت بیشتری برای انتقال جزئیات و ظرافت های تاریخی دارند. این میان حضور مصاحبه گر مسلط و حرفه ای می تواند به ثبت دقیق تر روایت ها کمک کند.

نویسنده کتاب  من اعتراف می کنم  در ادامه به تجربه سپاه و ارتش در ثبت وقایع جنگ اشاره کرد و گفت: سپاه از مقطعی در دوران جنگ، گروهی از راویان را در کنار فرماندهان مستقر کرد. این افراد که در واقع نقش تاریخ نگار داشتند، در جلسات فرماندهان حضور پیدا می کردند، مطالب را ثبت می کردند و در فرصت های مناسب، پرسش های خود را با مسئولان و فرماندهان در میان می گذاشتند. آنان همچنین در دفاتر روزانه خود، وقایع و تحولات را ثبت می کردند.

وی افزود: این راویان به دلیل حضور در سطوح مختلف تصمیم گیری و دسترسی به اطلاعات، توانستند مجموعه ای از اسناد و یادداشت های ارزشمند را فراهم کنند. با بررسی این دفاتر می توان به گزارش هایی دست یافت که از نظر جزئیات و دقت، ظرفیت بالایی برای پژوهش تاریخی دارند. برخی وقایع ممکن است به دلایلی مانند خودداری افراد از امضای گزارش یا ثبت رسمی آن، در اسناد اداری منعکس نشده باشند؛ به همین دلیل یادداشت هایی که هم زمان با رویدادها تهیه شده اند، اهمیت ویژه ای دارند.

نویسنده کتاب  کار من بود؛ چگونه مشروطه به کودتا ختم شد  تاکید کرد: توجه به ثبت وقایع در زمان وقوع، در شکل گیری روایت تاریخی نقش تعیین کننده ای دارد. اگر خودمان رویدادها و تجربه هایمان را ثبت نکنیم، دیگران آنها را روایت خواهند کرد. این موضوع در حوزه هایی مانند جنگ اهمیت بیشتری پیدا می کند. هرچند برخی افراد و مجموعه ها در سال های اخیر برای ثبت روایت ها در قالب های مختلف اقدام کرده اند، این تلاش ها به تنهایی کافی نیست و مسئولان کشور باید برای ثبت و مستندسازی وقایع جنگ برنامه ای جدی و جامع داشته باشند.

این پژوهشگر با تاکید بر ضرورت ثبت روایت ها حتی در صورت انتشار با تاخیر افزود: ممکن است به دلایل مختلف، انتشار برخی اطلاعات به سال ها بعد موکول شود؛ بااین حال، اصل ثبت باید در زمان وقوع رویداد انجام گیرد. فرمانده ای که بیست سال پس از پایان دوره مسئولیت خود مقابل دوربین می نشیند، گذشته را با توجه به شرایط و مقتضیات زمان مصاحبه مرور می کند. در چنین شرایطی، احتمال فراموشی برخی جزئیات یا تاثیرپذیری روایت از تحولات بعدی افزایش می یابد و این مسئله می تواند از دقت مستندات تاریخی بکاهد.

رحمانی همچنین به ضرورت انتقال تجربه میان نسل ها تاکید کرد و ادامه داد: همه افراد جامعه پژوهشگر نیستند، اما برای ثبت تجربه های تاریخی و انتقال آنها به نسل های بعد، به گفت وگو نیاز داریم. یکی از مشکلات ما این است که گاهی دستاوردهای نسل های گذشته را نادیده می گیریم و تصور می کنیم آنها تجربه ارزشمندی برای انتقال به نسل های بعد نداشته اند. بخشی از این مسئله به ناآگاهی ما از تجربه زیسته گذشتگان برمی گردد. 

وی در بخش دیگری از سخنان خود به نظریه  جامعه کلنگی  همایون کاتوزیان اشاره کرد و گفت: برای مثال ممکن است یک جوان متولد دهه ۱۳۸۰ شناخت روشنی از تجربه های جوانان دهه ۱۳۴۰ نداشته باشد؛ اینکه آنان چه درکی از جامعه خود داشتند، چگونه به سمت انقلاب حرکت کردند، در محیط زندگی خود با چه شرایطی روبه رو شدند و چه دستاوردها و شکست هایی را تجربه کردند. ثبت و انتقال این تجربه ها می تواند به شناخت دقیق تر گذشته و شکل گیری گفت وگویی آگاهانه میان نسل ها کمک کند.

به گفته این پژوهشگر، تجربه تاریخی زمانی بهتر شناخته می شود که ابعاد مختلف آن، از موفقیت ها و دستاوردها تا ناکامی ها و خطاها، در کنار یکدیگر بررسی شوند. چنین شناختی زمینه ای برای درک بهتر تحولات اجتماعی و انتقال تجربه به نسل های بعد فراهم می کند.

وی افزود: در مقاطعی برخی مراکز کشور به صورت جدی به تاریخ شفاهی توجه داشتند؛ از جمله حوزه هنری، مرکز اسناد انقلاب اسلامی و چند مجموعه دیگر. بسیاری از این فعالیت ها در سال های بعد با افت مواجه شدند و امروز با کمبود نهادهای فعال و پیگیر در این حوزه روبه رو هستیم.

رحمانی اضافه کرد: حتی برخی مراکز خصوصی که با مشارکت فعالان تاریخ شفاهی شکل گرفته بودند، دیگر کارکرد و پویایی سال های گذشته را ندارند. پراکندگی نیروهای متخصص و گرفتارشدن آنها در فعالیت های روزمره، بخشی از این وضعیت را توضیح می دهد. کشور به تقسیم کار مشخص و برنامه ریزی منسجم در این زمینه نیاز دارد؛ زیرا از دست رفتن یک شخصیت یا ثبت نشدن تجربه های او می تواند خلایی جبران ناپذیر در حافظه تاریخی ایجاد کند.

این تاریخنگار با تاکید بر ارزش ثبت روایت ها در زمان های مختلف بیان کرد: مناسب تر آن است که روایت افراد در نزدیک ترین زمان ممکن به رویدادها ثبت شود، اما این موضوع ارزش تاریخ شفاهی در سال های بعد را کم نمی کند. برخی افراد در سنین بالا قرار دارند و ممکن است با فراموشی یا خطر از دست رفتن فرصت مصاحبه مواجه شوند. بنابراین، باید برای ثبت تجربه های آنان در اسرع وقت اقدام کرد.

رحمانی برای تبیین اهمیت این موضوع به تاریخ ایران اشاره کرد و گفت: اگر در جریان جنگ های ایران و روس، خاطرات و روایت های فرماندهان و شخصیت هایی مانند عباس میرزا در زمان خود ثبت می شد، امروز منبعی بسیار ارزشمند برای شناخت تاریخ در اختیار داشتیم. اکنون نیز باید از تکرار چنین خلاهایی جلوگیری کنیم و تجربه های فرماندهان، مسئولان و دیگر افرادی را که در تحولات مهم کشور نقش داشته اند، به صورت دقیق ثبت کنیم.

او یکی از موانع این مسیر را ملاحظات امنیتی و سیاسی دانست و افزود: برای ثبت تاریخ شفاهی باید راهکارهایی حرفه ای در نظر گرفته شود تا ضمن رعایت ملاحظات ضروری، امکان مستندسازی تجربه ها فراهم باشد. مصاحبه تاریخ شفاهی باید با پرسشگری، گفت وگو و طرح چالش های مرتبط همراه باشد تا ابعاد بیشتری از واقعیت روشن شود و مصاحبه شونده نیز فرصت پیدا کند جزئیات و ابعاد مختلف تجربه خود را به یاد آورد.

رحمانی با اشاره به تغییر جایگاه تاریخ شفاهی در برخی مراکز مستندسازی گفت: برای مثال، مرکز اسناد انقلاب اسلامی در گذشته معاونت اختصاصی تاریخ شفاهی داشت، اما این حوزه در ساختار فعلی در بخش اسناد ادغام شده و جایگاه مستقل پیشین را ندارد. در سال های گذشته، افراد متعددی در این مراکز به ضبط و تنظیم مصاحبه ها مشغول بودند، اما استمرار این فعالیت ها در برخی مجموعه ها کاهش یافته است. این وضعیت را باید یکی از چالش های جدی تاریخ شفاهی کشور دانست. البته این نقد را نباید به همه مراکز تعمیم داد، اما مجموعه های مسئول باید با بازنگری در ساختارها و برنامه های خود، زمینه استمرار فعالیت های تخصصی و تربیت نیروهای حرفه ای را فراهم کنند.

این پژوهشگر در ادامه از کیفیت بخشی از کتاب های منتشرشده در حوزه تاریخ شفاهی انتقاد کرد و ادامه داد: بسیاری از آثاری که با عنوان تاریخ شفاهی منتشر می شوند، در عمل مجموعه ای از مصاحبه های پیاده شده هستند. برای مثال، فردی چند جلسه با یک شخصیت گفت وگو می کند و سپس متن مصاحبه ها، بدون پردازش و بررسی کافی، در قالب کتاب منتشر می شود. چنین کاری به تنهایی معیارهای لازم برای تولید یک اثر پژوهشی مبتنی بر تاریخ شفاهی را تأمین نمی کند.

وی درباره مراحل لازم برای تدوین حرفه ای تاریخ شفاهی توضیح داد: اطلاعات و مستندات مرتبط با زندگی و فعالیت های مصاحبه شونده باید گردآوری و صحت سنجی شوند. در صورت نیاز، لازم است با افرادی که در روایت از آنها نام برده شده است نیز گفت وگو شود. همچنین معرفی اشخاص، توضیح زمینه های تاریخی و ارائه اطلاعات تکمیلی در پانوشت ها اهمیت دارد. نباید نام فردی در متن ذکر شود و بدون توضیح درباره هویت، جایگاه و نقش او از کنار آن گذشت.

رحمانی با اشاره به مشکلات اقتصادی و حرفه ای نویسندگان و پژوهشگران افزود: بخشی از ضعف آثار را باید در شرایط تولید آنها جست وجو کرد. هنگامی که دستمزد و شرایط مالی نویسنده متناسب با حجم و دشواری کار نباشد و از او انتظار داشته باشند پروژه ای گسترده را در مدت سه یا چهار ماه به پایان برساند، احتمال کاهش کیفیت پژوهش و شتاب زدگی در تدوین افزایش می یابد. این مسئله در برخی آثار منتشرشده در بازار کتاب، به ویژه در حوزه نشر دولتی و حاکمیتی، قابل بررسی است.

وی با اشاره به وضعیت نشر در کشور گفت: ناشران بخش خصوصی نیز با مشکلات خاص خود مواجه اند و بخشی از فعالیت آنها به ترجمه اختصاص یافته است. این میان، شمار آثار تالیفی عمیق و پژوهش محور محدود است. افرادی که با علاقه و انگیزه شخصی در حوزه تاریخ شفاهی فعالیت می کنند، گاهی بخش قابل توجهی از توان و وقت خود را صرف این کار می کنند، بی آنکه چشم انداز مالی روشنی داشته باشند.

این پژوهشگر تاکید کرد: آثار موفق و جدی نیز در میان انتشارات دولتی و حاکمیتی وجود دارند، اما باید میان گزارش های مستند تولیدشده از سوی یک مجموعه و آثار مبتنی بر روش شناسی تاریخ شفاهی تمایز قائل شد. بسیاری از کتاب های موجود در این حوزه هنوز از عمق پژوهشی، دقت مستندسازی و پرداخت محتوایی کافی برخوردار نیستند و در مواردی به تنظیم اولیه مصاحبه ها محدود می شوند.

رحمانی درباره تاثیر این کاستی ها بر مخاطب نیز توضیح داد و گفت: کتابی که از نظر محتوا و ساختار با ضعف روبه رو باشد، نمی تواند تأثیر عمیقی بر مخاطب بگذارد. نباید انتظار داشته باشیم پروژه های تاریخ شفاهی با کارهای یک یا دوماهه به خروجی های پژوهشی قدرتمند برسند. تولید چنین آثاری به زمان، تخصص، منابع کافی و مدیریت هدفمند نیاز دارد.

این پژوهشگر با رد این تصور که دوران تاثیرگذاری کتاب به پایان رسیده است، بیان کرد: همچنان می توان از طریق کتاب های عمیق و پژوهش محور بر جامعه تاثیر گذاشت. قرار نیست همه افراد جامعه تحت تاثیر یک کتاب قرار بگیرند. اگر بتوانیم گروه های فرهیخته و اثرگذار جامعه را با محتوای دقیق و اندیشه ورزانه همراه کنیم، تاثیر این جریان به تدریج به مخاطبان گسترده تر نیز منتقل خواهد شد.

محمد رحمانی در پایان گفت: اگر گروه های مرجع و فرهیخته جامعه از محتوای عمیق فاصله بگیرند و فعالیت های فرهنگی و رسانه ای به سمت سطحی نگری، تبلیغات و سیاست زدگی حرکت کند، زمینه برای تاثیرگذاری جریان های رسانه ای دیگر فراهم می شود. تقویت تولید محتوای جدی، مستند و عمیق می تواند به ارتقای سلیقه مخاطبان و افزایش توان جامعه در مواجهه انتقادی با روایت های مختلف کمک کند.

سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار  با کتاب گفت وگو کنیم  از بیست وسوم تا سی ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می شود.