به گزارش ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، فرزانه رحمانی؛ نویسنده، پژوهشگر و مروج حوزه کتاب کودک و نوجوان و مدرس نویسندگی به کودکان و نوجوانان است. با او درباره معنای گفت وگو با کودک، آسیب های نبود آن در شرایط بحرانی، نقش کتاب در آماده سازی ذهن کودکان برای گفت وگو و معیارهای انتخاب کتاب مناسب به بحث نشستیم که در ادامه آن را خواهید خواند: به نظر شما گفت وگو با کودکان و نوجوانان چه معنایی دارد و نبود آن چه آسیب هایی برای آنها به همراه خواهد داشت؟ به نظر من گفت وگو با کودک یعنی به رسمیت شناختن او. یعنی پذیرفتن این که کودک، حتی اگر واژگان کافی برای بیان تجربه هایش نداشته باشد، صاحب فکر، احساس، پرسش و حق انتخاب است. گفت وگو فقط این نیست که ما برای کودکان توضیح دهیم چه اتفاقی افتاده یا از آنها بخواهیم به حرفمان گوش کنند. گفت وگو زمانی شکل می گیرد که ما هم آماده شنیدن چیزی باشیم که شاید انتظارش را نداریم؛ پاسخی که با نظر ما متفاوت است، ترسی که به نظرمان غیرمنطقی می آید یا پرسشی که خودمان پاسخ روشنی برایش نداریم. من در کارگاه های داستان نویسی بارها دیده ام که وقتی از کودکی می خواهیم درباره شخصیت داستانش سخن بگوید، گاهی به چیزهایی اشاره می کند که اصلاً در ذهن من نبوده است. من ممکن است از بیرون، یک رفتار را اشتباه یا عجیب ببینم، اما وقتی کودک درباره انگیزه شخصیتش سخن می گوید، جهانی تازه پیش روی من باز می شود. این تجربه به من یادآوری می کند که در مواجهه با کودکان نباید تصور کنیم پیش از شنیدن سخن شان، آنها را کاملاً می شناسیم. نبود گفت وگو فاصله ای میان دنیای بزرگسالان و کودکان ایجاد می کند. این فاصله باعث می شود کودک بعضی پرسش ها را مطرح نکند، بعضی احساساتش را پنهان کند یا برای پذیرفته شدن، چیزی بگوید که بزرگسالان اطرافش انتظار شنیدنش را دارند. در چنین شرایطی، ما شاید با کودکی آرام روبه رو باشیم، اما از آنچه در ذهن او می گذرد بی خبر بمانیم. در شرایط بحرانی، این فاصله می تواند جدی تر شود. کودک ممکن است از اخبار، گفت وگوهای بزرگسالان یا تغییرات زندگی روزمره چیزهایی دریابد، اما چون کسی درباره این رویدادها با او سخن نگفته است، نتواند میان دانسته ها و تصورهای خودش از آن رویدادها تفاوت بگذارد. گاهی سکوت بزرگسالان نه تنها ترس کودک را از بین نمی برد، بلکه به کودک اجازه می دهد خلا اطلاعات را با خیال های نگران کننده پر کند. به نظرم مهم ترین وظیفه گفت وگو این است که کودک مجبور نباشد برای شنیده شدن، به تنهایی تجربه هایش را پردازش کند. فکر می کنید در شرایط بحرانی، کدام گروه های کودک و نوجوان بیشترین آسیب را از فقدان گفت وگو می بینند و چگونه می توان صدای آنها را به فضای عمومی بازگرداند؟ همه کودکان در بحران آسیب پذیرند، اما فرصت یکسانی برای بیان تجربه هایشان ندارند. به نظرم، بیش از آن که فقط سن یا گروه خاصی را ملاک قرار دهیم، باید ببینیم کدام کودکان کمتر امکان سخن گفتن دارند و کدام بزرگسالان کمتر به سخنان شان گوش می دهند. کودکانی که از خانواده و محیط امن خود دور می شوند، کودکان بی سرپرست یا بدسرپرست، کودکانی که با فقر و ناامنی دست وپنجه نرم می کنند، کودکان درگیر جنگ و کودکانی که تجربه فقدان یا جابه جایی داشته اند، با دشواری بیشتری برای گفتن درباره نگرانی های خود روبه رو هستند. گاهی پیش از آن که از کودکی انتظار داشته باشیم درباره احساسش سخن بگوید، باید شرایطی فراهم کنیم که مطمئن شود سخن گفتنش برای او هزینه ای ندارد و کسی او را قضاوت یا سرزنش نخواهد کرد. گروه دیگری که نباید فراموش کنیم، نوجوانان اند. گاهی بزرگسالان به دلیل این که نوجوانان را مستقل تر می بینند، تصور می کنند آنها به همراهی و حمایت کمتری نیاز دارند؛ درحالی که نوجوان در کنار نیاز به استقلال، با پرسش هایی جدی درباره هویت، آینده، تحصیل و جایگاه خود در جهان روبه روست. در بحران این پرسش ها ممکن است پیچیده تر هم شوند. برای شنیده شدن صدای کودکان، باید از خانواده شروع کنیم. لازم است با کودک درباره تصمیم هایی که بر زندگی او اثر می گذارد، گفت وگو کنیم؛ توضیح دهیم چرا چنین تصمیمی گرفته ایم، چه چیزهایی در انتظار اوست و خودش درباره این تصمیم چه احساسی دارد. حتی می توانیم از او بپرسیم چه چیزی کمک می کند در آن شرایط احساس امنیت بیشتری داشته باشد. در مدرسه و نهادهای فرهنگی باید فرصت هایی برای بیان تجربه های کودکان و نوجوانان فراهم شود. این فرصت ها نباید فقط به مسابقه ای محدود شود که از آنها می خواهیم درباره یک موضوع از پیش تعیین شده بنویسند. باید فضایی وجود داشته باشد که کودکان بتوانند پرسش های خودشان را مطرح کنند، درباره مسائل روزمره شان سخن بگویند و در تصمیم هایی که بر زندگی شان اثر می گذارد، مشارکت داشته باشند. در فضای کتاب و ادبیات، این فرصت می تواند از طریق حلقه های کتاب خوانی، کارگاه های نوشتن، نامه نویسی، داستان گویی و گفت وگو درباره شخصیت ها شکل بگیرد. کودک و نوجوان ما گاهی در ابتدا نمی تواند درباره خودش سخن بگوید، اما می تواند بگوید چرا از شخصیت یک داستان عصبانی است یا چرا فکر می کند قهرمان داستان تصمیم اشتباهی گرفته است. همین گفت وگو می تواند به تدریج راهی برای بیان تجربه های شخصی تر باز کند. در رسانه ها نیز کودکان و نوجوانان نباید فقط موضوع گزارش ها و خبرها باشند. آنها باید بتوانند با زبان خودشان از تجربه ها، نگرانی ها و خواسته هایشان سخن بگویند؛ با رعایت حریم خصوصی، امنیت و رضایت آگاهانه شان. بازگرداندن صدای کودکان به فضای عمومی به معنای وادار کردن آنها به سخن گفتن نیست؛ به معنای فراهم کردن شرایطی است که اگر خواستند سخن بگویند، کسی آماده شنیدن باشد. کتاب های کودک و نوجوان چه نقشی در آماده سازی ذهن کودکان برای گفت وگو درباره بحران دارند و والدین و مربیان چگونه می توانند از این ابزار استفاده کنند؟ من به کتاب به چشم فضایی برای تمرین زندگی نگاه می کنم؛ فضایی که کودک می تواند در آن با موقعیت هایی روبه رو شود که شاید در زندگی واقعی تجربه نکرده یا هنوز برای مواجهه با آنها آمادگی ندارد. در داستان، کودک می تواند از ترس یک شخصیت سخن بگوید، با تصمیم هایش مخالفت کند، درباره رفتار دیگران پرسش کند و حتی پایانی متفاوت برای ماجرا تصور کند. برتری زیستن با ادبیات این است که همیشه لازم نیست کودک و نوجوان ما از خودش سخن بگوید. ممکن است نتواند بگوید از چه چیزی می ترسد، اما بتواند ساعت ها درباره شخصیت داستانی سخن بگوید که خانه اش را از دست داده یا نمی داند چه اتفاقی در انتظارش است. والدین و مربیان می توانند از کودک بپرسند: فکر می کنی چرا این شخصیت چنین تصمیمی گرفته است؟ اگر تو جای او بودی، چه می کردی؟ این پرسش ها کودک و نوجوان ما را به فکر کردن دعوت می کنند، نه به اعتراف کردن. کودکان و نوجوانان می توانند از فاصله امن داستان، احساسات و راه های مواجهه با دشواری ها را بررسی کنند. در روزگار جنگ، کتاب می تواند به کودکان کمک کند درباره ترس، جدایی، فقدان، دوستی، کمک خواستن و همکاری سخن بگویند. البته کتاب به تنهایی جای حمایت بزرگسالان یا امنیت واقعی را نمی گیرد؛ ارزش آن در این است که راهی برای آغاز گفت وگو فراهم می کند. لازم نیست هر کتابی را به زندگی واقعی کودک پیوند بزنیم. گاهی خواندن یک داستان و لذت بردن از آن کافی است. کودک باید حق داشته باشد کتاب بخواند، بی آن که هر بار از او انتظار داشته باشیم احساساتش را تحلیل کند یا درباره تجربه های دشوارش سخن بگوید. از نظر شما معیارهای انتخاب کتاب مناسب برای آموزش گفت وگو، همدلی و تاب آوری به کودکان و نوجوانان چیست؟ برای انتخاب کتاب در شرایط بحرانی، نخستین معیار من کیفیت ادبی اثر است. کتاب نباید فقط به این دلیل انتخاب شود که موضوع مهمی دارد یا پیام اخلاقی درستی منتقل می کند. شخصیت ها باید باورپذیر باشند، موقعیت داستانی باید برای کودک معنا داشته باشد و متن باید بتواند بدون موعظه، تجربه ای انسانی را پیش روی خواننده بگذارد. معیار دوم، تناسب کتاب با سن، تجربه و شرایط مخاطب است. کتابی که برای یک نوجوان مناسب است، ممکن است برای کودکی کم سن تر اضطراب آور باشد. حتی دو کودک هم سن نیز ممکن است به دلیل تجربه های متفاوت، واکنش های یکسانی به یک داستان نداشته باشند. نباید تصور کنیم همه کودکانی که بحران را تجربه کرده اند، واکنش یکسانی دارند یا برای عبور از دشواری ها باید قهرمانانی شکست ناپذیر باشند. در نهایت باید توجه داشت که کتاب چه فرصتی برای گفت وگو ایجاد می کند. آیا شخصیت های داستان امکان انتخاب دارند؟ آیا خواننده می تواند با انگیزه های مختلف آن شخصیت ها مواجه شود؟ آیا داستان به جای تحمیل یک پاسخ، پرسش های تازه ای ایجاد می کند؟ برای مثال کتاب خرگوش گوش داد نوشته کوری دورفلد، شخصیت اصلی را در موقعیتی نشان می دهد که پس از خراب شدن چیزی که برایش زحمت کشیده، با واکنش های مختلف اطرافیان مواجه می شود. هر کس می خواهد راهی برای حل مسئله یا بهتر شدن حالش پیشنهاد کند، اما آنچه بیش از همه به او کمک می کند، حضور کسی است که آماده گوش دادن به اوست. این کتاب نمونه خوبی برای گفت وگو درباره تفاوت نصیحت کردن، حل مسئله و شنیدن است. فکر می کنید مهم ترین موانع گفت وگو با کودکان و نوجوانان درباره بحران چیست و کتاب چگونه می تواند این موانع را کاهش دهد؟ به نظرم یکی از مهم ترین موانع ترس خود ما بزرگسالان است. گاهی از این می ترسیم که اگر به پرسش های کودک پاسخ بدهیم، پرسش های دشوارتری مطرح کند؛ یا اگر اجازه بدهیم از احساساتش سخن بگوید، نتوانیم او را آرام کنیم. کودکان و نوجوانان همیشه منتظر نمی مانند تا ما برای گفت وگو آماده شویم. آنها تکه هایی از سخنان بزرگسالان را می شنوند، خبرها را در فضای مجازی می بینند، تغییر رفتار ما را متوجه می شوند و از همین نشانه ها برای خود تصویری می سازند. سکوت ما لزوما آنها را از واقعیت دور نمی کند؛ ممکن است فقط باعث شود بدون همراهی ما با آن مواجه شوند. یکی از مهم ترین درس هایی که می توانیم به کودکان بدهیم، این است که ندانستن عیب نیست، نپرسیدن عیب است. گاهی می توانیم بگوییم پاسخ این پرسش را نمی دانم. بیا ببینیم چه اطلاعاتی داریم یا من هم از این وضعیت نگرانم. بیا درباره اش با هم حرف بزنیم. البته باید مراقب باشیم کودکان و نوجوانان را به محرم همه ترس ها و مسئول آرام کردن خودمان تبدیل نکنیم. آنها حق دارند از ما حمایت بگیرند، نه این که بار روانی ما را به دوش بکشند. مانع دیگر، زبان نامناسب است. گاهی با کودکان و نوجوانان آن قدر ساده و کلی سخن می گوییم که پاسخمان برایشان قانع کننده نیست؛ گاهی هم اطلاعاتی فراتر از نیاز و توان درکشان به آنها می دهیم. کتاب می تواند میان این دو فاصله پلی بسازد. داستان به ما اجازه می دهد درباره موقعیتی دشوار سخن بگوییم، بی آن که کودک مجبور باشد مستقیما از تجربه خودش بگوید. همچنین داستان می تواند احساساتی را نام گذاری کند که کودک هنوز واژه ای برای آنها ندارد. اگر بخواهید جمع بندی داشته باشید، مهم ترین نکته ای که باید والدین و مربیان در گفت وگو با کودکان و نوجوانان در روزگار بحران در نظر بگیرند، چیست؟ اگر بخواهم همه این بحث را در یک جمله خلاصه کنم، می گویم در روزگار بحران، کودکان بیش از آن که به بزرگسالانی با پاسخ های آماده نیاز داشته باشند، به بزرگسالانی نیاز دارند که پرسش های آنها را جدی بگیرند. پیشنهاد می کنم والدین و مربیان به جای این که گفت وگو را با یک سخنرانی درباره شرایط شروع کنند، از کودکان بپرسند درباره اتفاق هایی که افتاده چه شنیده اند و کدام بخشش بیشتر ذهن شان را مشغول کرده است. بعد متناسب با سن و نیاز آنها پاسخ سوالاتشان را بدهند. دیگر این که کتاب را بهانه گفت وگو کنند و بدون استخراج پیام اخلاقی کتاب، درباره شخصیت داستان و مواجهه او با بحران با کودکان و نوجوانان گفت وگو کنند. نکته آخر برای من این است که بازگرداندن صدای کودکان به جامعه، فقط وظیفه خانواده نیست. مدرسه، رسانه، نهادهای فرهنگی، ناشران و سیاست گذاران هم باید کودکان را در تصمیم هایی که بر زندگی شان اثر می گذارد، جدی بگیرند. در کنار آموزش تاب آوری به کودکان و نوجوانان، باید برای کاهش رنج و فراهم کردن امنیت و فرصت های برابر برای آنها نیز تلاش کرد. ما نباید از کودکان بخواهیم در برابر هر شرایط دشواری تاب بیاورند، بی آن که خودمان برای تغییر شرایط قدمی برداریم. گفت وگو با کودکان و نوجوانان زمانی معنا پیدا می کند که صدای آنها فقط شنیده نشود، بلکه بتواند در رفتار و تصمیم های ما نیز اثری بگذارد. سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار با کتاب گفت وگو کنیم از بیست وسوم تا سی ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می شود.