به گزارش روابط عمومی و امور بین الملل خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست خوانش کتاب گروه ناج با بررسی کتاب قضاوت انسانی؛ چقدر صحیح است و چگونه می تواند بهتر شود؟ نوشته جان ویلکاکس، سه شنبه (۱۹ آبان ۱۴۰۵) در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این نشست یاسر خوشنویس؛ مترجم کتاب و مدرس تفکر انتقادی، به ایراد سخن درباره این کتاب پرداخت. خوشنویس در ابتدای سخنان خود با اشاره به اینکه موضوع کتاب درباره قضاوت های معطوف به واقع است و نه قضاوت های هنجاری و ارزشی، گفت: وقتی می گوییم قضاوت نکنیم، معمولاً قضاوت ارزشی و هنجاری مورد نظر است؛ اما کتاب درباره قضاوت های فکتی صحبت می کند که زمینی تر و روزمره تر است. مثلاً اینکه فردا آلودگی هوا زیاد خواهد بود یا نه، یا مریضی که به اورژانس آورده اند سکته کرده یا نه. در این موارد فرد درباره یک واقعیت قضاوت می کند و موضوع خوب یا بد بودن مطرح نیست. وی افزود: در این مواقع دو ملاحظه اصلی وجود دارد؛ آیا قضاوت با واقعیت تطبیق پیدا کرد یا نه، و اینکه فردی که قضاوت کرده چه میزان احتمالی به درستی نظر خود می دهد. وقتی کسی می گوید هفتاد درصد احتمال می دهم این اتفاق بیفتد، اگر در هفتاد درصد مواقع آن اتفاق رخ دهد، قضاوت او کالیبره است. این مدرس تفکر انتقادی ادامه داد: مطالعات سی تا چهل سال اخیر نشان می دهد انسان ها در قضاوت های معطوف به واقع خوب عمل نمی کنند و برآوردشان از کیفیت عملکرد خود از آن چیزی که در واقعیت است بالاتر است. اگر از کسی بپرسید چقدر خوب قضاوت می کند، می گوید بیشتر مواقع حرف هایم درست از آب درآمده؛ اما اگر چند ماه قضاوت هایش ثبت شود، معلوم می شود نمره ای که خودش می دهد بالاتر از نمره واقعی است. خوشنویس با اشاره به مفهوم فراشناخت توضیح داد: وقتی درباره قضاوت صحبت می کنیم، درباره بخشی از شناخت صحبت می کنیم؛ اما وقتی می پرسیم چقدر خوب قضاوت می کنیم، درباره فراشناخت صحبت می کنیم. فراشناخت یعنی مرتبه بالاتری که درباره سطح پایین تر شناخت صحبت می کند. این حوزه از دهه هفتاد میلادی و به ویژه از دهه ۲۰۰۰ با کارهای تصویربرداری از مغز بسیار توسعه پیدا کرده است. وی با اشاره به سوگیری های شناختی گفت: در سی سال اخیر تعداد زیادی سوگیری در تصمیمات و قضاوت های انسان ها شناسایی شده است. تصور کلاسیک این بود که ما موجودات معقولی هستیم و اگر اطلاعات کافی داشته باشیم، تصمیمات درستی می گیریم؛ اما از دهه هفتاد به این طرف فهمیدیم خطاهایی در این سازوکار عقلانی وجود دارد که اتفاقی و موردی نیست و فراگیر است. خوشنویس درباره سوگیری تایید توضیح داد: وقتی تصمیمی می گیریم یا موضعی داریم، شواهد را به نفع آن جمع می کنیم و شواهدی که علیه آن است نادیده می گیریم. مثلاً مدیری تصمیم گرفته ساعت شروع کار را از هشت به هفت و نیم تغییر دهد؛ از فردا هر کسی را که هفت و نیم آمده، می بیند و می گوید ببینید کیفیت کار بهتر شده، همه سرحال ترند. اگر دستیارش بگوید اینها خمیازه می کشند، می گوید یک مورد است. این همان سوگیری تایید است. این پژوهشگر با اشاره به سوگیری دسترس پذیری افزود: وقتی از افراد پرسیدند مرگ ناشی از آسم بیشتر است یا سیل، بیشتر گفتند سیل؛ در حالی که درستش آسم است. دلیلش این است که درباره مرگ ناشی از سیل در اخبار بیشتر صحبت شده و نمونه های بیشتری در ذهن داریم. ما به سمت آن چیزی می رویم که در دسترس مان است و از آن اطلاع داریم. خوشنویس درباره سوگیری نمایندگی گفت: در آزمایشی از افراد پرسیدند احتمال اینکه خانمی به نام لیندا که تحصیلات دانشگاهی دارد و در تظاهرات ضد سلاح های هسته ای شرکت کرده، حسابدار باشد بیشتر است یا حسابدار فمینیست؟ اکثریت گفتند حسابدار فمینیست، در حالی که از نظر ریاضی احتمال عضویت در مجموعه بزرگ تر بیشتر است. این نشان می دهد ما مطابق یک پردازشگر رایانه ای عمل نمی کنیم. وی با اشاره به سوگیری لنگر توضیح داد: وقتی قیمت اولیه یک کالا اعلام می شود، مذاکرات بعدی حول همان عدد می چرخد. در پزشکی هم این اتفاق می افتد؛ مریضی که می گوید در خانواده مان مشکل معده داریم، پزشک را روی همان مشکل لنگر می اندازد و ممکن است مشکل اصلی قلب باشد. این سوگیری خطاهای پزشکی ایجاد می کند. عقل برای توجیه خودمان در گروه ساخته شده است خوشنویس در ادامه با اشاره به پرسش چرا ما این گونه هستیم یعنی فصل پنج و شش کتاب، گفت: تا قرن ها تصور غالب این بود که عقل برای کشف حقیقت و ساختن باور درست است. این دیدگاه را دیدگاه فکری می نامند. اما در سال های اخیر دو نفر به نام های مرسی و اسپربر در کتاب معمای عقل که سال ۲۰۱۷ منتشر شد، دیدگاه دیگری مطرح کردند. وی افزود: این دو نفر می گویند عقل انسان برای این نبوده که باور درست بسازد؛ عقل برای این بوده که فرد بتواند دیدگاه هایش را در گروه موجه جلوه بدهد و جای خود را در گروه تثبیت کند. انسان ها در دوره شکارچی-گردآورنده در گروه های زیر صد تا صد و پنجاه نفر زندگی می کردند و تعلق به گروه برای بقا ضروری بود. کسی که می توانست از تصمیماتش بهتر دفاع کند و دیگران را قانع کند، در گروه می ماند و تولید مثل می کرد. این مدرس تفکر انتقادی ادامه داد: بر اساس این دیدگاه، عقل ما کاملاً نامتقارن عمل می کند. ما نسبت به دیدگاه های خودمان بسیار سختگیریم و با شواهد کمی قانع می شویم؛ اما نسبت به دیدگاه های دیگران بسیار سختگیریم و با انبوهی از شواهد هم قانع نمی شویم. این عدم تقارن توضیح می دهد که چرا ما ماشین قدرتمندی برای نقد دیگران داریم اما برای نقد خودمان نه. خوشنویس با اشاره به پیامدهای این دیدگاه گفت: اگر عقل برای توجیه خودمان در گروه ساخته شده، پس نباید انتظار داشته باشیم همیشه باور درست بسازد. این توضیح می دهد که چرا ما سوگیری تایید داریم، چرا گزینشی با شواهد رفتار می کنیم و چرا نسبت به دیگران سختگیرتر از خودمان هستیم. وی درباره شرحی از این دیدگاه که در کتاب به آن اشاره شده افزود: اگر عقل را مانند چشم یک اندام بدانیم که در فرگشت شکل گرفته، باید بپرسیم کارکرد آن چیست. همان طور که چشم برای دیدن ساخته شده، عقل برای توجیه خودمان در گروه ساخته شده است. این به معنی آن نیست که عقل هیچ باور درستی نمی سازد؛ به این معنی است که هدف اصلی آن باور درست نیست. گفت وگو در کشور قطع شده است خوشنویس در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به کاربرد عملی این مباحث گفت: وقتی مغالطه ها را مرور می کنیم و به تمرین استدلال و استدلال متقابل می رسیم، ماجرا این است که من باید یک بار به نفع دیدگاه خودم استدلال کنم و یک بار علیه موضع دیگران؛ اما برای اینکه بتوانم استدلال متقابل کنم، طرف مقابل باید استدلالی به من بدهد. اگر ندارد که آشکار می شود؛ اگر دارد و ضعیف است که ردش می کنم؛ اگر دارد و قوی است، ممکن است موضعم عوض شود. این مدرس تفکر انتقادی با اشاره به وضعیت گفت وگو در کشور ادامه داد: چالش ما الان این است که گفت وگو قطع شده است. در سی سال اخیر، سازوکارهای مختلف گفت وگو، از سازوکارهای مذهبی سنتی تا احزاب و فعالیت های مدنی، یا کارکرد خود را از دست داده اند یا امکان پذیر نشده اند. رسیده ایم به جایی که انگار جز کتک کاری و دعوا راه دیگری نداریم. دیگری سازی شدیدی شکل گرفته و وقتی کسی را زامبی یا ساندیس خور خطاب می کنیم، اصلاً وارد گفت وگو نمی شویم. خوشنویس ادامه داد: این به معنی نسبی انگاری نیست. من با تمام ملاحظات تفکر انتقادی و علوم شناختی، در یک مناقشه ممکن است یک طرف را سنجیده تر بدانم؛ چون می دانم چه دلایلی علیه آن و چه دلایلی به نفع آن وجود دارد. اما این به این معنی نیست که می گویم هم حرف من درست است و هم حرف طرف مقابل. مسئله این است که طرف مقابل هم ممکن است دلایلی داشته باشد که من نمی دانم. وی با اشاره به مفهوم فروتنی معرفتی گفت: کل اهل این حوزه به تدریج فروتن شده اند. ما در فیزیک فهمیدیم نظریه نهایی را نمی دانیم؛ در علوم اجتماعی فهمیدیم نظریه به آن شکل نداریم؛ و در علوم شناختی فهمیدیم آن عقل انتزاعی که تصور می کردیم نیستیم. کتاب با این جمله شروع می شود: ما در قضاوت کردن بد عمل می کنیم و در مورد اینکه چقدر بد قضاوت می کنیم هم قضاوت نادرستی داریم. خبر بد این است که قضاوت های ما خوب نیست؛ خبر خوب این است که می شود آن را بهتر کرد. قضاوت هایتان را ثبت کنید خوشنویس در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به توصیه های کتاب برای بهبود قضاوت گفت: یکی از نکات اصلی این است که بسیاری از ما در مورد قضاوت هایمان هیچ پاسخگویی نداریم؛ نه به خودمان و نه به دیگران. قاضی اگر حکم اشتباه بدهد، در دادگاه تجدیدنظر معلوم می شود؛ پزشک اگر خطا کند، در ارزیابی ها مشخص می شود. اما در زندگی روزانه، بارها قضاوت نادرست می کنیم و نه یادمان می ماند و نه کسی به ما می گوید. وی افزود: کتاب توصیه می کند قضاوت هایتان را ثبت کنید. حتی ساده ترین قضاوت ها را بنویسید و بعد ببینید چقدر درست از آب درآمده. این کار باعث می شود به خودتان و طرف مقابل احساس بدهکاری داشته باشید و مراقب کیفیت قضاوت خود باشید. این مدرس تفکر انتقادی ادامه داد: نکته دوم پاسخگویی در سطح سازمانی است. اگر مشاورها گفتند در جایی سرمایه گذاری کنیم و ما باختیم، چه کسی پیگیری می کند؟ در دموکراسی، سیاستمداری که تصمیم غلط گرفته، در انتخابات بعدی پاسخ می دهد. اما ما سیستم احزاب نداریم و همین باعث می شود تصمیم غلط سال ها ادامه پیدا کند. خوشنویس با اشاره به اهمیت پیچیدگی گفت: ابرپیش بین ها، یعنی کسانی که در مطالعات پیش بینی ژئوپولیتیک عملکرد چشمگیری داشتند، توضیحات طولانی تری می دادند و قید و بندهای بیشتری در نظر می گرفتند. آنها موضع ساده و یک خطی نمی گرفتند؛ می گفتند این طور هم می شود، آن طور هم می شود. و مهم تر اینکه تعداد به روزرسانی هایشان بیشتر بود؛ یعنی موضع خود را در طول زمان تصحیح می کردند. وی افزود: نکته سوم این است که تا می توانید گروهی فکر کنید. یک ماشین فکر کردن تنها در خاموشی نباشید. قضاوت هایتان را با همسر، همکار یا دوستتان مطرح کنید. هر کسی از زاویه ای نگاه می کند و نکته ای می بیند که شما ندیده اید. هر چه بیشتر بازخورد بگیرید، شانس پخته تر شدن قضاوت بیشتر می شود. خوشنویس در پایان گفت: نکته آخر ارزیابی پس از واقعه است. پیش بینی کردیم و بعد اتفاق افتاد؛ باید برگردیم و ببینیم چه شد و چه درسی می توانیم بگیریم. فصل آخر کتاب همه این ها را کنار هم می گذارد و در سطح فردی، گروهی و سازمانی نشان می دهد چگونه می توان قضاوت ها را بهبود داد. کتاب با این جمله تمام می شود که ما نه آن موجود خاص اشرف مخلوقات هستیم و نه آن عقل منتظر؛ ما در این مسیر فرگشت هستیم و می توانیم از آنچه هستیم بهتر شویم.