به گزارش ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، بحران نظم آشنای زندگی را مختل می کند و تجربه انسان از مکان را تحت تاثیر قرار می دهد. جنگ، همه گیری بیماری و بلایای طبیعی می توانند خانه را به محل انتظار و نگرانی، خیابان را به فضایی ناامن و مکان های عمومی را به محیط هایی با دسترسی محدود تبدیل کنند. در چنین وضعیتی انسان با تغییر شرایط حضور خود در جهان روبه رو می شود. عادت های روزانه دچار اختلال می شوند، ارتباطات اجتماعی شکل دیگری پیدا می کنند و مکان هایی که پیشتر بخشی از زندگی عادی بودند، معنای تازه ای می یابند. فهم این تحولات به درک سازوکار رابطه انسان با فضاهای زندگی نیاز دارد. 

مکان در تجربه انسانی، از طریق حضور، خاطره و عادت معنا پیدا می کند. هر فرد با فضاهایی پیوند دارد که یا در آنها به مطالعه پرداخته، یا با دیگران سخن گفته، تنهایی را تجربه کرده و یا تجربه دلنشینی از آرامش داشته است. این پیوندها به تدریج در زندگی درونی انسان جای می گیرند و بر احساس امنیت و تعلق خاطرش، اثر می گذارند. یک اتاق آشنا، میز مطالعه یا فضای آرام یک کتابخانه می تواند امکان تمرکز و سامان دادن به افکار را فراهم کند. معنای چنین مکان هایی در تجربه روزمره شکل می گیرد و با گذشت زمان به بخشی از حافظه شخصی تبدیل می شود.

این میان خانه جایگاه ویژه ای دارد. انسان در خانه، تجربه ای از خلوت، امنیت و تعلق به دست می آورد. این تجربه با امکان جمع کردن توجه، فاصله گرفتن از فشارهای بیرونی و بازگشت به زندگی درونی ارتباط پیدا می کند. بحران می تواند این کیفیت را مختل کند. آوارگی، تخریب خانه، ازدحام در محل های اسکان اضطراری یا اضطراب ناشی از بیماری، فرصت خلوت و آرامش را کاهش می دهد. در چنین شرایطی اهمیت فضاهایی که امکان تمرکز و حضور آرام را فراهم می کنند، بیشتر آشکار می شود.

کتابخانه را می توان در امتداد همین مسئله بررسی کرد. کتابخانه فضایی عمومی است که امکان مطالعه فردی و حضور جمعی را در کنار یکدیگر فراهم می کند. افراد می توانند در آن به فعالیتی شخصی مشغول شوند و هم زمان بخشی از یک محیط مشترک باشند. سکوت نسبی، نظم فضا، دسترسی به کتاب و حضور دیگر مخاطبان کتاب ها، شرایطی را برای تجربه نوعی آرامش و تمرکز ایجاد می کنند. این ویژگی ها در دوران بحران اهمیت دارند؛ زیرا حفظ تمرکز و استمرار فعالیت های معنادار می تواند به بازسازی بخشی از نظم زندگی کمک کند.

کتاب نیز در این تجربه نقشی اساسی دارد. مطالعه نوعی مواجهه ذهنی با جهان است که به خواننده فرصت می دهد تجربه های انسانی را در چارچوبی تازه بررسی کند. متن، تخیل را فعال می کند و امکان تصور موقعیت هایی را فراهم می آورد که فرد آنها را مستقیما تجربه نکرده است. مخاطب با شخصیت ها، مکان ها، خاطرات و موقعیت های گوناگون روبه رو می شود و میان آنها و تجربه شخصی خود ارتباط برقرار می کند. این فرایند به گسترش میدان ادراک کمک می کند و امکان می دهد فرد درباره وضعیت خود و دیگران تامل کند.

عنصر  خیال  در اینجا کارکردی مهم دارد. خیال امکان حضور ذهنی در موقعیت هایی را فراهم می کند که از محدوده تجربه مستقیم فرد فراتر می روند. انسان از طریق داستان، خاطره و روایت می تواند به تجربه کسانی نزدیک شود که در شرایطی متفاوت زندگی کرده اند. مطالعه می تواند زمینه ای برای شکل گیری پرسش، توجه و فهم بیشتر از تجربه دیگران را فراهم آورد. در دوران بحران این ظرفیت به افراد کمک می کند تجربه های خود را در افقی گسترده تر بررسی کنند و با صورت های گوناگون رنج، امید و پایداری آشنا شوند.

کتابخانه هنگامی که محل گردهمایی کتابخوان ها و کتاب دوست ها می شود، این تجربه را به عرصه روابط اجتماعی گسترش می دهد. گروه کتابخوانی فضایی برای مواجهه افراد با یک متن مشترک ایجاد می کند. اعضا درباره شخصیت ها، رویدادها و ایده های کتاب گفت وگو می کنند و هر یک از منظر تجربه خود به متن معنا می دهند. گاهی یک جمله خاطره ای شخصی را به یاد فرد می آورد. گاهی برداشت یکی از اعضا، پرسشی تازه در ذهن دیگران ایجاد می کند. در این روند کتاب به موضوعی مشترک برای ارتباط تبدیل می شود و افراد امکان پیدا می کنند درباره مسائل انسانی سخن بگویند.

اهمیت چنین فضایی در شرایط بحران افزایش می یابد. بحران ممکن است ارتباطات روزمره را محدود کند و افراد را درگیر نگرانی هایی سازد که بیان آنها دشوار است. تجربه سوگ، ترس از آینده، انزوای ناشی از بیماری یا اضطراب حاصل از ناامنی، بر روابط انسانی اثر می گذارد. گروه کتابخوانی می تواند شرایطی برای بازگشت تدریجی افراد به ارتباط اجتماعی فراهم کند. حضور منظم در یک نشست، شنیدن صدای دیگران و مشارکت در فعالیتی مشترک، احساس پیوستگی را تقویت می کند. این اثر به کیفیت روابط، شیوه اداره نشست و میزان اعتماد میان اعضا وابسته است.

در اینجا باید به مفهوم پناهگاه روانی توجه کرد. پناهگاه روانی فضایی است که فرد در آن امکان دارد حضور خود را بپذیرد، تجربه اش را بیان کند و از واکنش سنجیده دیگران برخوردار شود. شکل گیری چنین فضایی به اعتماد و احترام نیاز دارد. کتابخانه می تواند بخشی از این شرایط را فراهم آورد؛ به ویژه هنگامی که کتابداران با شناخت نیازهای مخاطبان، برنامه هایی متناسب با وضعیت آنان طراحی می کنند و زمینه مشارکت گروه های مختلف را به وجود می آورند. کتابدار در این فرایند مسئولیت مهمی دارد. نحوه استقبال از افراد، انتخاب منابع، مدیریت گفت وگو و توجه به تجربه های حساس می تواند بر احساس امنیت و تعلق مخاطبان اثر بگذارد.

با این همه ظرفیت روانی و اجتماعی کتابخانه به مجموعه ای از شرایط عملی وابسته است. دسترسی به منابع امکان استفاده افراد دارای معلولیت، توجه به نیازهای کودکان و سالمندان، فراهم بودن امکانات ارتباطی و حمایت از فعالیت کتابداران، در استمرار این نقش اهمیت دارند. در دوران بحران انعطاف پذیری خدمات نیز اهمیت پیدا می کند. نشست های مجازی، امانت غیرحضوری، معرفی کتاب و ارتباط مستمر با اعضا می توانند بخشی از فعالیت فرهنگی را حفظ کنند. تجربه هر کتابخانه در این زمینه، به امکانات محلی و شرایط جامعه ای بستگی دارد که به آن خدمت می کند.

کتابخانه همچنین می تواند در شکل گیری تجربیات مشترک نقش داشته باشد. تجربه بحران در زندگی افراد به شکل های متفاوتی باقی می ماند. هر فرد بخشی از رویداد را به یاد می آورد و خاطرات خود را بر اساس موقعیت و تجربه های بعدی بازسازی می کند. نشست های کتابخوانی، برنامه های روایت محور و گردهمایی های فرهنگی می توانند امکان بیان این خاطرات را فراهم کنند. کتابخانه در چنین موقعیتی به فضایی برای شناخت تجربه های مشترک تبدیل می شود و به افراد فرصت می دهد درباره آنچه بر جامعه گذشته است، گفت وگو کنند. ثبت این فعالیت ها نیز می تواند به شناخت نقش نهادهای فرهنگی در دوره های دشوار کمک کند.

به مناسبت هفته کتاب سی وچهارم در گفت وگو با کتابداران و فعالان عرصه ترویج کتابخوانی این ظرفیت ها را بررسی کرده ایم. در این پرونده پرسش اصلی این است که کتابخانه ها یا فضاهای مشترک کتابخوانی و مطالعه جمعی در دوران جنگ، همه گیری کرونا و بلایای طبیعی چگونه ارتباط میان افراد را حفظ کرده اند و چه تجربه هایی از فعالیت فرهنگی در شرایط اضطراری به دست آورده اند. همچنین در این پرونده می خواهیم درباره موقعیت هایی بشنویم که کتاب یا نشست کتابخوانی زمینه گفت وگو میان افراد با نگرانی ها و تجربه های متفاوت را فراهم کرده است. روایت کتابداران می تواند ابعاد کمتر دیده شده فعالیت این نهادها را آشکار کند و شناخت ما را از نیازهای روانی و اجتماعی مخاطبان گسترش دهد.

توجه به این تجربه ها، فرصتی برای بازاندیشی در جایگاه کتابخانه در زندگی معاصر فراهم می کند. کتابخانه فضایی برای مطالعه، تامل و ارتباط است و می تواند در دوران بحران به حفظ بخشی از نظم زندگی اجتماعی کمک کند. شناخت شرایطی که این ظرفیت را تقویت می کنند، برای برنامه ریزی فرهنگی و گسترش دسترسی عمومی اهمیت دارد. این مجموعه می کوشد از خلال تجربه های واقعی کتابداران و گروه های کتابخوانی، امکان تبدیل فضای مطالعه به محیطی برای آرامش، تعلق و گفت وگو را بررسی کند. 
با ما همراه باشید. 

سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار  با کتاب گفت وگو کنیم  از بیست وسوم تا سی ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می شود.