به گزارش ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، حسن بشیر؛ عضو هیات علمی گروه معارف اسلامی، فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق(ع) و رئیس اندیشکده تحلیل گفتمان راهبردی است. از جمله مهم ترین کتاب های منتشر شده او می توان به تعامل فرهنگ و سیاست: از تئوری تا واقعیت ، رسانه و دین و کاربرد تحلیل گفتمان در فهم منابع دینی اشاره کرد. با او درباره نسبت بحران و گفت وگو، تفاوت گفت وگو در شرایط بحرانی و عادی، نقش رسانه ها در کاهش تنش و شکاف اجتماعی، موانع پردازش ترومای جمعی و سهم کتاب در تقویت همدلی و شکستن انحصار روایت به گفت وگو نشستیم که در ادامه آن را می خوانید: در شرایط بحرانی، چه عواملی تعیین می کند که گفت وگو در جامعه مجال بیشتری پیدا کند یا به حاشیه برود؟ و آیا صرف افزایش تبادل پیام و اظهارنظر در فضای عمومی را می توان نشانه گسترش گفت وگو دانست؟ اصولاً در شرایط سخت و بحرانی، نیاز به گفت وگو بیشتر می شود؛ اما امکان و ظرفیت آن لزوماً افزایش پیدا نمی کند و گاهی حتی کاهش می یابد. پاسخ علمی به این پرسش آن نیست که بحران همیشه گفت وگو می سازد یا همیشه آن را از میان می برد. بحران می تواند هم زمینه همکاری و گفت وگو را گسترش دهد و هم عامل گسست و کاهش آن باشد. مسئله این است که تحت چه شرایطی کدام مسیر تقویت می شود. در این زمینه باید میان افزایش ارتباطات و گسترش گفت وگو تفاوت اساسی قائل شد. در بحران معمولاً حجم خبر، اظهارنظر، بیانیه و واکنش بالا می رود؛ اما این افزایش به معنای بیشتر شدن گفت وگو نیست. گفت وگو زمانی شکل می گیرد که طرفین علاوه بر فرصت سخن گفتن، امکان شنیده شدن، پرسش کردن و تأثیرگذاشتن بر فهم و تصمیم یکدیگر را نیز داشته باشند. ممکن است جامعه ای در بحران پُرحرف و در همان حال کم گفت وگو شود. پُرحرفی معادل گفت وگو نیست. گفت وگو نوعی تعامل دو یا چندطرفه است که منجر به بازخورد و تصمیم گیری می شود. بحران از دو مسیر متفاوت بر وضعیت گفت وگو اثر می گذارد. مسیر اول، تقویت همبستگی بر پایه احساس سرنوشت مشترک میان افراد جامعه است. وقتی افراد و گروه ها دریابند با مسئله ای روبه رو هستند که هیچ کدام به تنهایی قادر به حل آن نیستند، انگیزه بیشتری برای شنیدن یکدیگر و همکاری پیدا می کنند و در همین شرایط است که گفت وگو شکل می گیرد. پژوهش های روان شناسی اجتماعی درباره وضعیت های اضطراری نشان می دهد تجربه خطر مشترک می تواند به پیدایش هویت مشترک و حمایت متقابل بینجامد. بنابراین این تصور که مردم در بحران الزاماً خودخواه تر و همکاری ناپذیرتر می شوند، پشتوانه عمومی ندارد. همکاری و همبستگی را نیز نباید خودبه خود معادل گفت وگو دانست؛ این ها می توانند زمینه آن را فراهم کنند. مسیر دوم، غلبه ترس، بی اعتمادی و منطق تقابل میان افراد جامعه است. وقتی بحران به صورت رقابت بر سر بقا، منابع یا هویت تجربه شود، طرف مقابل دیگر شریک حل مسئله دیده نمی شود و منشأ تهدید تلقی می شود. در چنین وضعیتی، شنیدن سخن دیگری ممکن است با تأیید او اشتباه گرفته شود و پذیرش خطا نیز نشانه ضعف به نظر برسد. حاصل این فرایند، کاهش تحمل ابهام و اختلاف و دشوارتر شدن گفت وگو در جامعه است. نکته ای که باید بازگو شود این است که بحران ممکن است همبستگی درون یک گروه را افزایش دهد و در همان حال گفت وگوی همان گروه با گروه های دیگر را کاهش دهد. بنابراین افزایش وحدت داخلی به تنهایی نشانه تقویت فرهنگ گفت وگو نیست. همبستگی اولیه نیز ممکن است با طولانی شدن بحران و نابرابر شدن توزیع هزینه ها فرسوده شود. بنابراین، می توان گفت آنچه تعیین کننده است، تنها شدت بحران نیست؛ نحوه مدیریت آن، اعتماد پیشین، شفافیت اطلاعات، انصاف در توزیع هزینه ها و وجود مجاری معتبر برای مشارکت و اعتراض اهمیت زیادی دارد. وقتی افراد احساس کنند شنیده می شوند و سخنشان اثری واقعی دارد، احتمال مشارکت گفت وگویی بیشتر می شود؛ اما اگر گفت وگو به دعوت مردم برای شنیدن تصمیم های از پیش گرفته شده محدود شود، اعتماد ایجاد نمی کند. بحران ضرورت گفت وگو را افزایش می دهد، اما تحقق عملی آن را تضمین نمی کند. باید خطر مشترک به مسئله مشترک تبدیل شود و به بهانه ای برای حذف صداها و دیدگاه های متفاوت بدل نشود. گفت وگو نیز لزوماً به معنای توافق کامل نیست؛ گاهی مهم ترین دستاورد آن، فهم دقیق اختلاف ها و توافق بر اقداماتی محدود برای کاهش رنج و جلوگیری از تشدید بحران است. در بحران، گفت وگو چه کارکردهایی پیدا می کند که در وضعیت عادی کمتر به آنها نیاز است؟ و این کارکردها در چه سطوحی از زندگی اجتماعی خود را نشان می دهد؟ در شرایط بحرانی، نیاز به گفت وگو جدی تر می شود؛ چون هم وابستگی افراد به یکدیگر بیشتر می شود و هم هزینه بدفهمی و تصمیم نادرست بالا می رود و تقریباً همه افراد می دانند که در این صورت بحران گسترده تر می شود. در وضعیت عادی ممکن است بتوان بعضی اختلاف ها را به تعویق انداخت؛ اما در شرایط بحران، قطع ارتباط یا نشنیدن یک هشدار می تواند پیامدهایی فوری و گاه جبران ناپذیر داشته باشد. در این زمینه می توان سه سطح از وضعیت رابطه گفت وگو در شرایط بحران و شرایط عادی را مطرح کرد. سطح اول، شناختی است. بحران معمولاً با کمبود اطلاعات معتبر، ابهام و تغییر سریع وضعیت همراه است. هیچ فرد یا نهادی به تنهایی همه ابعاد مسئله را نمی بیند و اطلاعات کافی درباره آن ندارد. مدیران، متخصصان و مردم درگیر بحران، هر یک بخشی از واقعیت را می شناسند. گفت وگو امکان می دهد این شناخت های پراکنده کنار هم قرار گیرند و خطاهای تصمیم گیری زودتر آشکار شود. در چنین شرایطی، شنیدن صدای مردم و استفاده از دیدگاه های آنان فقط یک ملاحظه اخلاقی نیست؛ یکی از راه های شناخت دقیق تر بحران است که می تواند به پاسخ های دقیق تر بینجامد. سطح دوم، عملی و هماهنگی است. بحران ها معمولاً با اقدام یک بازیگر حل نمی شوند و به همکاری دسته جمعی نهادها، گروه های اجتماعی و شهروندان نیاز دارند. گفت وگو به شکل گیری فهم مشترک درباره اولویت ها، مسئولیت ها و شیوه های اقدام کمک می کند. فهم مشترک لزوماً به معنای یکسان شدن دیدگاه ها نیست؛ ممکن است درباره علت بحران اختلاف وجود داشته باشد و در همان حال درباره ضرورت حفظ جان انسان ها یا تداوم خدمات حیاتی توافق شکل بگیرد. سطح سوم، اعتماد و عدالت است. تصمیم های بحرانی معمولا هزینه دارند و این هزینه ها به طور برابر توزیع نمی شوند. صرف اعلام اینکه تصمیمی به نفع همه است، برای حل بحران کفایت نمی کند. باید امکان پرسیدن، توضیح خواستن و شنیده شدن کسانی وجود داشته باشد که بیشترین آسیب را می بینند. مشارکت معنادار و توضیح صادقانه محدودیت ها می تواند به اعتماد و پذیرش آگاهانه تصمیم ها کمک کند؛ هرچند جای تصمیم درست و توزیع عادلانه هزینه ها را نمی گیرد. در شرایط بحرانی، گفت وگو باید سریع تر باشد و از سطحی شدن دوری کند. این تعامل همچنین باید متمرکزتر باشد و از بسته شدن بپرهیزد. هدف فوری این گفت وگو لزوماً حل همه اختلاف ها نیست؛ این فرایند در پی ایجاد حداقلی از فهم و هماهنگی برای کاهش آسیب است، بدون آنکه فوریت بحران به بهانه ای برای تعطیل کردن پرسشگری و پاسخ گویی تبدیل شود. این وضعیت با شرایط عادی کاملاً متفاوت است. وقتی پیام های قطبی و اضطراب آور فضای عمومی را پر می کند، چه اتفاقی در نسبت میان افراد جامعه می افتد که گفت وگوی سالم می تواند آن را مهار کند؟ و رسانه ها برای ایفای این نقش چه اقداماتی انجام دهند و از چه چیزهایی بپرهیزند؟ پاسخ فوری به این پرسش آن است که گفت وگوی سالم مانع تبدیل اختلاف دیدگاه به دشمنی اجتماعی می شود. این پاسخ درست است، اما همه جانبه نیست. این پاسخ درست است، اما همه ابعاد مسئله را پوشش نمی دهد. در فضایی که پیام های قطبی و اضطراب آور بر آن غلبه دارد، مسئله تنها اختلاف نظر نیست. افراد به تدریج یکدیگر را تهدیدی برای هویت، امنیت یا آینده خود می بینند. گفت وگوی سالم می تواند این فرایند را مهار کند. این مهار با حذف اختلاف صورت نمی گیرد؛ با انسانی نگه داشتن رابطه میان کسانی محقق می شود که با یکدیگر اختلاف دارند. بنابراین باید به این موضوع با عمق و دقت بیشتری نگاه کرد. البته در این زمینه موارد مختلفی وجود دارد. برای نمونه، باید ابهام را کاهش داد و چرخه اضطراب را مهار کرد. وقتی اطلاعات ناقص و متناقض باشد، تشخیص خطر واقعی دشوارتر می شود. از این رو، به اطلاعات کامل و درک دیدگاه های مردم نیاز داریم تا در حل بحران موفق شویم. یکی دیگر از این موارد، اصلاح تصویر ذهنی ما از دیگری است. در فضای قطبی و پُرتنش، معمولاً تندترین صدای یک گروه به عنوان نماینده همه اعضای آن معرفی می شود، در حالی که در بسیاری از مواقع چنین نیست. بنابراین، باید به همه صداها گوش داد و از همه تجربیات و دیدگاه ها استفاده کرد. همچنین تقویت احساس شنیده شدن و تعلق اجتماعی اهمیت دارد. وقتی افراد ببینند می توانند بدون تحقیر یا برچسب خوردن، نگرانی و نقد خود را بیان کنند و پاسخ بگیرند، پیوندشان با جامعه حفظ می شود. چنین تجربه ای به گفت وگوی مؤثر و مفید می انجامد. باید تأکید کنم که انسجام اجتماعی به معنای یک صدایی یا تک صدایی نیست. انسجام اجتماعی یعنی توانایی ادامه همکاری و همزیستی با وجود اختلاف ها. سکوت ظاهری را نباید با انسجام اشتباه گرفت. گاهی سکوت خود نشانه مخالفت است، برخلاف آنچه گفته می شود که سکوت علامت رضاست . البته در این زمینه رسانه ها مسئولیت های مهمی دارند. باید دقت را بر تحریک و هیجان زدگی مقدم بدانند. از هراس افکنی و انتشار تصاویر مبهم و تأییدنشده بپرهیزند و فهم عمومی را دچار سردرگمی نکنند. اختلاف را بازنمایی کنند، اما آن را بیش از اندازه برجسته نسازند و به دشمنی و خصومت تبدیل نکنند. در طرح مسائل اجتماعی منصف باشند و از تحقیر افراد و گروه ها دوری کنند. گسترش شنیدن صدای مردم نیز از وظایف مهم رسانه است. رسانه ها باید بکوشند مسئله اجتماعی را به درستی درک کنند و آن را بازگو کنند؛ هر انحرافی در این زمینه و هر نبود فهم واقعی می تواند به گسترش بحران بینجامد. بازنمایی تنوع واقعی فضای عمومی، بدون برچسب زدن های غیرواقعی، و بازتاب صداها، بدون بزرگ نمایی یا کوچک نمایی، از دیگر وظایف رسانه است. اطلاع رسانی مداوم، شفاف و صحیح نیز در همین زمینه اهمیت اساسی دارد. هر تحلیل غیرواقعی از اخبار می تواند بحران را گسترده تر کند و حتی امکان گفت وگو را از میان ببرد. در نهایت باید گفت از گفت وگو نمی توان انتظار معجزه داشت. گفت وگو زمانی مؤثر است که رسانه ها در انعکاس تبعیض و بی عدالتی، عدالت خبری، شفافیت و صداقت را رعایت کنند و هم زمان با بازتاب تبعیض و بی عدالتی، پیشنهادهای مؤثر و مفید برای حل بحران مرتبط با آن را نیز ارائه دهند. طرح یک سویه تبعیض و بی عدالتی می تواند در جامعه آدرس غلط تلقی شود و به افزایش بحران بینجامد. بحران ها اغلب ترومای جمعی ایجاد می کنند. گفت وگو چه نقشی در پردازش سالم احساسات و جلوگیری از سرکوب روانی ایفا می کند و مهم ترین موانع بر سر آن چیست؟ رسانه چگونه می تواند این موانع را کم کند؟ یکی از خطرهای مهم بحران، ایجاد ترومای جمعی یا آسیب روانی جمعی است. این آسیب معمولاً پیامدهای اجتماعی مهمی دارد که در شرایط بحرانی فاجعه بار می شود. در چنین شرایطی، افراد جامعه فقط آسیب نمی بینند؛ احساس امنیت آنان، اعتماد اجتماعی، روابط میان مردم و تصورشان از آینده نیز ممکن است دگرگون شود. با توجه به ویژگی های ترومای جمعی، یکی از عوامل کاهش دهنده این آسیب اجتماعی مهم، گفت وگوی افراد جامعه با یکدیگر است. این گفت وگو می تواند به کاهش احساس تنهایی، فهم تجربه و بازیابی احساس پیش از بحران بینجامد. البته این نتیجه مشروط به آن است که افراد حق ابراز نظر، امکان گفت وگوی آزاد و زمینه ارتباط مؤثر داشته باشند. مفهوم ترومای جمعی، همان گونه که گفته شد، احساس ناامنی، بی اعتمادی و نگرانی از آینده است. در همه بحران ها تنها بخشی از افراد جامعه دچار چنین عوارضی می شوند. افرادی که در این وضعیت قرار گرفته اند، با گفت وگو با دیگرانی که هنوز چنین وضعیتی ندارند، به درک مشترکی از شیوه مقابله با وضعیت مزبور می رسند. برای تغییر این وضعیت باید اصل رنج را جدی گرفت و در پی رفع آن بود. در همین زمینه، فهم احساسات دیگران و تلاش برای کمک به آنان از راه احترام، پذیرش و گوش دادن به سخنان شان اهمیت دارد. البته در این زمینه موانعی نیز وجود دارد که باید به آن ها توجه کرد. یکی از این موانع، ترس از قضاوت درباره دیگران است که مانع جدی گفت وگو می شود. بی اعتمادی و انکار رنج دیگران نیز مانع اساسی دیگری است. تکذیب، تحریف، نپذیرفتن رنج یا تقلیل دادن احساس دیگران نیز از موانع مهم دیگر است که گفت وگو را در شرایط غلبه ترومای جمعی در جامعه کاهش می دهد. در اینجا باید به موضوع مهم دیگری نیز توجه جدی کرد. میان سکوت انتخابی و سکوت تحمیلی ، یا گفت وگوی آزاد و گفت وگوی محصور تفاوت اساسی وجود دارد. هر سخن نگفتنی، نشانه سرکوب یا اعمال فشار نیست. برخی افراد هنوز آمادگی طرح روایت خود از زندگی را ندارند یا معنای حمایت و عدم حمایت را به شکل های مختلف دریافت می کنند. درباره رسانه و نقش آن در این زمینه می توان گفت رسانه ای که به آزادی انتقاد باور داشته باشد، حق انتخاب را به افراد می دهد و از بازگویی اجباری و جزئیات تحریک کننده پرهیز می کند. رسانه باید نیاز اصلی جامعه را تشخیص دهد و در جهت تأمین آن بکوشد. بازنمایی رنج انسان ها باید واقعی باشد و از حالت نمایشی و اخبار زرد خارج شود. حفظ هویت و حریم خصوصی افراد ضرورت دارد. رسانه باید در کنار مردم، مطالبات آنان را به شکل واقعی و دلسوزانه پیگیری کند. در حقیقت، رسانه زمانی به زبان و صدای مردم تبدیل می شود که در ایجاد امنیت و آرامش جامعه، صادق، شفاف، کمک دهنده و حمایتگر باشد. کتاب چگونه می تواند ظرفیت همدلی مخاطب را برای گفت وگو با دیگری تقویت کند؟ کتاب نقش اساسی در فهم انسان از جامعه و جهان دارد. خواندن کتاب تنها مطالعه یک متن نیست؛ همراهی، نقد و پذیرفتن یا نپذیرفتن مطالب آن را به دنبال دارد و در ساخت ذهنیت و غنی سازی فکری انسان اثر مهمی می گذارد. از این رو، خواندن کتاب یعنی فهم دیگری و این فهم، زمینه ساز فهم دیگری در متن جامعه می شود و در چنین وضعیتی گفت وگو می تواند شکل بگیرد. اما باید بدانیم کتاب خواندن به تنهایی کسی را همدل تر یا گفت وگوپذیرتر نمی کند. اثر کتاب خواندن باید در بیرون متن، در جامعه و در روابط انسانی ظاهر شود. مطالعه و کتاب خواندن را باید جدی گرفت. کتاب خواندن یعنی دیدن از منظر دیگری و این دیدن، نوعی فهمیدن دیدگاه دیگری و پذیرفتن اوست. این پذیرش می تواند اثرات مهمی در جامعه به جای بگذارد. امروز یکی از عوامل مهم گفت وگو نکردن، نخواندن کتاب ها و بسنده کردن به اخبار ضد و نقیض شبکه های اجتماعی است که به جای ایجاد همدلی و وحدت، تناقض و تعارض را افزایش می دهد و مانع اساسی گفت وگو می شود. خواندن کتاب، ما را با این واقعیت مهم روبه رو می کند که همه انسان ها شبیه ما فکر نمی کنند. خواندن دیدگاه ها و روایت های دیگران از زندگی، ما را آماده می کند تا در واقعیت اجتماعی نیز صدای دیگران را بشنویم و به آن واکنش نشان دهیم. در شرایطی که روایت های واحد و قطبی بر فضای عمومی غالب می شود، کتاب به عنوان یک رسانه چگونه می تواند با ارائه صداهای متکثر و روایت های شنیده نشده، انحصار روایت را بشکند و زمینه گفت وگوی انتقادی را فراهم کند؟ کتاب با طرح دیدگاه های مختلف دیگران، عامل اساسی در شکستن انحصار روایت است. تجربه ها و روایت های گوناگون از زندگی که در کتاب ها ثبت می شوند، نشانه وجود دیدگاه ها و شناخت های متفاوت از جهان اند. خواندن این دیدگاه ها و تفاوت ها، تمرینی برای شنیدن صداهای دیگران در جامعه است. کتاب ها با طرح روایت های مختلف، به توسعه ذهنی و عملی انسان می انجامند. این روایت ها زمینه فهم دیگران، گوش دادن به سخن آنها و در نهایت گفت وگو با آنها را فراهم می سازند. کتاب خواندن زمینه مقایسه میان واقعیت و روایت را نشان می دهد. این مقایسه می تواند شناخت انسان از واقعیت اجتماعی را افزایش دهد و به دیدن آنچه دیده نمی شود کمک کند. انسان با این شناخت می تواند ساحت های مختلف انسانی را درک کند و خود را با دیگران پیوند دهد. این پیوند، زمینه های گفت وگو را هموار می سازد. امروزه یکی از عوامل مهم گفت وگو نکردن، کتاب نخواندن است. جامعه ای که کتاب نمی خواند، به گفت وگو و شناخت دیگری علاقمند نخواهد بود و از فهم دیگران دور می ماند. این دوری از یکدیگر، بحران اساسی انسان های عصر کنونی است که تنهایی انسان را رقم زده و لذت گفت وگوی مفید و مؤثر را از میان برده است. در پایان می توان گفت کتاب خواندن زمانی گفت وگوی انتقادی و مفید را فراهم می کند که روایت های گوناگون را از یک منظر مطرح نکند و نتایج متفاوتی را منعکس کند. کتاب باید صداهای متفاوت را به شکل واقعی و بدون ارزیابی پیشینی مطرح کند و زمینه ای فراهم آورد که خواننده خود کاشف معنای واقعی باشد. سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار با کتاب گفت وگو کنیم از بیست وسوم تا سی ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می شود.