سعید اسدی؛ مدیر گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه شاهد در گفت وگو با ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، به نقش کتابخانه ها در مراحل مختلف بحران اشاره کرد و ادامه داد: برای کتابخانه ها، به ویژه کتابخانه های عمومی، در سه مرحله پیش از بحران، هنگام بحران و پس از آن وظایفی در نظر گرفته شده است. پیش از وقوع بحران، آگاهی رسانی و تشکیل شبکه های محلی از مهم ترین وظایف این مراکز است. وی افزود: کتابخانه های عمومی، به ویژه شعبه هایی که در محله ها و در نزدیکی محل زندگی مردم قرار دارند، می توانند افراد و توانمندی های آنها را شناسایی و با برگزاری برنامه های مشترک، زمینه ارتباط میان آنها را فراهم کنند. برای مثال، ممکن است در یک محله افرادی توانایی ارائه خدمات امدادی یا پرستاری داشته باشند، کتابخانه می تواند این افراد را شناسایی و زمینه آشنایی و ارتباط آنها را با یکدیگر فراهم کند تا در زمان بحران، امکان همکاری و کمک رسانی بیشتری وجود داشته باشد. اسدی با اشاره به جایگاه کتابخانه های عمومی در اجتماعات محلی، ادامه داد: کتابخانه عمومی بخشی از اجتماع محلی است و در بسیاری از کشورها، از معدود نهادهایی است که به صورت مستقیم با مردم ارتباط دارد. این مراکز فضایی فراهم می کنند که افراد با انگیزه و علاقه شخصی میل به حضور در آن را دارند. به همین دلیل می توانند در شکل گیری ارتباطات اجتماعی و تقویت همکاری میان اعضای جامعه نقش موثری ایفا کنند. مدیر گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه شاهد با اشاره به وظایف کتابخانه ها هنگام وقوع بحران گفت: در این مرحله از کتابخانه ها انتظار می رود به محلی برای اطلاع رسانی، گردهمایی و دسترسی به اطلاعات موردنیاز مردم تبدیل شوند. برای مثال در دوران همه گیری کرونا، آگاهی رسانی درباره سواد سلامت، واکسن و دیگر اطلاعات مرتبط با بیماری اهمیت زیادی داشت. افراد باید می توانستند از منابع معتبر برای یافتن پاسخ پرسش های خود استفاده کنند. اسدی اضافه کرد: در بحران هایی مانند زلزله نیز ممکن است شهروندان در مدت کوتاهی به اطلاعات دقیق و به روز نیاز پیدا کنند. کتابخانه ها می توانند با فراهم کردن دسترسی به اطلاعات معتبر، پاسخ گویی به این نیازها را تسهیل کنند. پس از بحران نیز آموزش و کمک به بازگشت افراد به زندگی عادی اهمیت دارد و کتابخانه ها به عنوان نهادهایی فرهنگی و اجتماعی می توانند در این مسیر نقش آفرین باشند. وی با تاکید بر نقش کتابخانه ها در کاهش اضطراب و افزایش تاب آوری افراد گفت: یکی از راه های ایفای این نقش، تامین منابع اطلاعاتی مناسب و کمک به دسترسی مردم به اطلاعات درست است. مطالعه منابع معتبر و آشنایی با راهکارهای مواجهه با شرایط دشوار می تواند به آرامش روانی افراد، افزایش انگیزه و بازگشت تدریجی آن ها به زندگی عادی کمک کند. ایجاد اجتماع و تقویت پیوندهای اجتماعی نیز از دیگر راه های اثرگذاری کتابخانه هاست. کتابخانه های عمومی در سال های اخیر بیش از گذشته به عنوان مکان سوم شناخته می شوند؛ فضایی اجتماعی در کنار خانه و محل کار که افراد می توانند در آن گرد هم جمع شوند، ارتباط برقرار کنند و تجربه های خود را با دیگران به اشتراک بگذارند. به گفته اسدی، در زمان بحران، افرادی که با مشکلات یا اندوه مشترکی مواجه شده اند، با دیدار یکدیگر و گفت وگو درباره تجربه هایشان احساس همدلی بیشتری می کنند و می توانند از حمایت یکدیگر بهره مند شوند. باید کتابخانه های عمومی فضاها و برنامه هایی برای گردهمایی افرادی فراهم کنند که در جریان بحران ها و حوادث آسیب دیده اند تا بتوانند با مشارکت در فعالیت های جمعی، به تدریج شرایط دشوار را پشت سر بگذارند. اسدی با اشاره به تجربه فعالیت خود در کتابخانه های شهر تهران گفت: در دوره ای که در کتابخانه های شهر تهران فعالیت می کردم، با خانواده هایی مواجه بودیم که درگیر مسائل اجتماعی و فرهنگی، از جمله مشکلات ارتباطی با نوجوانان و نگرانی درباره گرایش آنها به اعتیاد بودند. در آن زمان دسترسی به اینترنت و ابزارهای اطلاع رسانی به گستردگی امروز نبود و خانواده ها کتابخانه را یکی از مراکز دسترسی به اطلاعات می دانستند. وی ادامه داد: این خانواده ها انتظار داشتند کتابخانه منابع مناسبی به آنها معرفی کند تا بتوانند درباره مشکلات خود آگاهی بیشتری به دست آورند. برای مثال، والدینی که با مشکلات رفتاری فرزندان یا چالش های ارتباطی در خانواده مواجه بودند، می توانستند برای یافتن منابع مرتبط به کتابخانه مراجعه کنند. این تجربه نشان می دهد که کتابخانه ها، حتی در مواجهه با بحران های خانوادگی و اجتماعی، می توانند نقش مهمی در آگاهی رسانی و کمک به افراد داشته باشند. مدیر گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه شاهد با اشاره به تجربه کتابخانه های عمومی در کشورهای دیگر گفت: پس از وقوع حوادثی مانند زلزله و سیل، معمولا مدارس تعطیل می شوند و کودکان و نوجوانان برای مدتی برنامه مشخصی ندارند یا از فضاهای اجتماعی معمول خود محروم می شوند. در چنین شرایطی کتابخانه های عمومی می توانند با برگزاری برنامه های فرهنگی و آموزشی، فضایی برای حضور این گروه ها فراهم کنند تا در هفته های پس از بحران، امکان مشارکت در فعالیت های جمعی و بازگشت تدریجی به زندگی روزمره را داشته باشند. اسدی با تاکید بر ظرفیت کتابخانه ها برای تبدیل شدن به پناهگاهی روانی و محلی برای گفت وگوی اجتماعی ادامه داد: یکی از وظایف کتابخانه ها، فراهم کردن بستری برای شکل گیری گروه هایی از افراد با علایق مشترک است. این گروه ها می توانند حول موضوعاتی مانند هنر، ورزش، مطالعه، داستان خوانی یا تربیت فرزندان شکل بگیرند. وی افزود: اگر کتابخانه از قبل این گروه ها را شناسایی و زمینه ارتباط میان اعضای آنها را فراهم کرده باشد، در زمان بحران امکان بازگشت افراد به این شبکه های اجتماعی بیشتر خواهد بود. برای مثال مادرانی که فرزندان دانش آموز دارند، می توانند در قالب گروه های هم فکری یا کتابخوانی با یکدیگر در ارتباط باشند. اگر چنین گروهی پیش از وقوع بحران شکل گرفته باشد، اعضای آن پس از بحران نیز می توانند به صورت خودجوش در کتابخانه گرد هم بیایند و با تبادل تجربه، همدلی و به اشتراک گذاری اطلاعات، به یکدیگر کمک کنند. به گفته اسدی این ارتباطات می تواند روند بازگشت افراد به زندگی عادی را تسهیل کند. افراد در چنین گروه هایی فرصت پیدا می کنند درباره مشکلات خود صحبت کنند، از تجربه های دیگران بهره ببرند و برای مواجهه با شرایط دشوار راهکارهای مناسب تری پیدا کنند. وی تاکید کرد: کتابخانه ها برای ایفای این نقش لزوما به مداخله مستقیم و پر هزینه نیاز ندارند. فراهم کردن فضا و فرصت ملاقات، شکل دادن به شبکه های کتابخوانی و تقویت اجتماعات محلی می تواند بخش مهمی از این مسیر را هموار کند. در ادامه نیز خود اعضای این گروه ها با ارتباطات و حمایت های متقابل، بخشی از این نقش را بر عهده خواهند گرفت. اسدی با اشاره به تجربه های فعالیت خود در استرالیا و کتابخانه شهرداری تهران، بر ضرورت توجه بیشتر به کارکرد اجتماعی کتابخانه های عمومی تاکید کرد و گفت: با توجه به تحولات فناوری و انتظارات جدید از کتابخانه ها، مفهوم مکان سوم در فعالیت کتابخانه های عمومی اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در دوره کنونی از کتابخانه های عمومی انتظار می رود علاوه بر فراهم کردن منابع اطلاعاتی و علمی، فضایی برای گردهمایی افراد و شکل گیری اجتماعات مبتنی بر علایق مشترک باشند. این علایق می توانند به مطالعه، هنر، ادبیات، موضوعات اجتماعی یا تعلق به یک محله مربوط باشند. کتابخانه ها می توانند با فراهم کردن فضای فیزیکی مناسب و طراحی برنامه های مشترک، از شکل گیری و تداوم این ارتباطات حمایت کنند. مدیر گروه علم اطلاعات و دانش شناسی دانشگاه شاهد در پایان گفت: تقویت این کارکرد اجتماعی هم به پویایی کتابخانه ها و افزایش مشارکت مخاطبان کمک می کند و هم زمینه ایفای نقش موثرتر آنها در دوران بحران را ایجاد می کند. کتابخانه ای که پیش از بحران توانسته باشد شبکه ای از افراد و گروه های محلی ایجاد کند، در زمان بحران نیز ظرفیت بیشتری برای اطلاع رسانی، تقویت همدلی و حمایت از جامعه خواهد داشت. سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار با کتاب گفت وگو کنیم از بیست وسوم تا سی ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می شود.