به گزارش ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران، نشست نقد و بررسی کتاب زیبایی شناسی در تفکر اسلامی نوشته خوسه میگل پوئرتاویلچس و ترجمه حمیدرضا بسحاق همزمان با چهارمین روز از هفته کتاب سی و چهارم در سرای اهل قلم برگزار شد. در این نشست نکیسا هدایت زاده استاد دانشگاه و پژوهشگر، اسماعیل بنی اردلان استاد دانشگاه و پژوهشگر و حمیدرضا بسحاق استاد دانشگاه و مترجم کتاب، درباره رویکرد نویسنده به زیبایی شناسی در سنت اسلامی، جایگاه این اثر در پژوهش های فارسی و دشواری های ترجمه آن سخن گفتند. زیبایی شناسی اسلامی؛ پیوند تاریخ هنر، فلسفه، ادبیات و الهیات نکیسا هدایت زاده در آغاز نشست، کتاب زیبایی شناسی در تفکر اسلامی را اثری کم نظیر در حوزه زیبایی شناسی اسلامی دانست و گفت: این کتاب پیش از اینکه صرفاً یک اثر توصیفی باشد، یک پروژه فکری است؛ پروژه ای که درصدد این است که با کندوکاو در متون کلاسیک عربی و اسلامی، از شعر جاهلی تا متون آندلسی، قرآن کریم و آثار ابن عربی، ابن حزم، ابن رشد، ابن هیثم و ابن خلدون، یک نظام زیبایی شناختی منسجم را بازسازی کند. او با اشاره به رویکرد بین رشته ای کتاب ادامه داد: زیبایی شناسی اسلامی به ویژه در سنت غربی غالباً یا به هنر اسلامی به معنای تاریخی و باستان شناختی فروکاسته شده یا به مباحث فلسفی محض درباره خوب و زیبا محدود مانده است؛ اما این اثر با رویکرد بین رشته ای این دو سنت را به هم پیوند می زند و متون فلسفی، کلامی، فقهی و ادبی را مدنظر قرار می دهد و تحلیل می کند و تجلیات مادی زیبایی، چه در معماری، خوشنویسی و شعر، را نیز در نظر می گیرد. هدایت زاده این کتاب را نقطه تلاقی تاریخ هنر، فلسفه، ادبیات و الهیات اسلامی توصیف کرد و درباره روش شناسی نویسنده گفت: نویسنده در حقیقت نمی خواهد مقولات زیبایی شناسی کانت یا هگل را بر متون اسلامی تحمیل کند، بلکه دنبال این است که یک گفت وگوی اصیل با متون و مفاهیم بومی و درونی اسلامی را بازسازی کند. این پژوهشگر در ادامه، ساختار کتاب را در سه بخش توضیح داد: بخش نخست، زیبایی و هنر در خیزش فرهنگ مکتوب عربی است. این بخش از حساسیت زیبایی شناختی اعراب پیش از اسلام آغاز می شود. نویسنده در این بخش سعی دارد واژگان زیبایی شناختی در شعر جاهلی، واژگانی چون حسن، جمال و زینت را نه صرفاً توصیفی، بلکه با بار هستی شناختی و حتی قدسی معرفی کند. وی افزود: بخش دوم، نظریه تقلید و زیبایی شناسی در فلسفه و نحو آندلسی است. نویسنده مفهوم محاکات را از مترجمان یونانی تا فارابی و ابن سینا ردیابی می کند و نشان می دهد که چگونه محاکات از یک مفهوم صرفاً ادبی به یک مفهوم وحدت بخش برای فهم همه هنرها در اسلام بدل شده است. هدایت زاده بخش سوم کتاب را به ادراک زیبایی شناختی و تعریف زیبایی مرتبط دانست و گفت: اوج این بخش تحلیل زیبایی شناسی ابن عربی است. نویسنده با تحلیل فصوص الحکم و فتوحات مکیه نشان می دهد که ابن عربی زیبایی را در چارچوب تنزیه و تشبیه می فهمد. از یک سو خداوند جمیل است و جمال را دوست دارد و از سوی دیگر خدا منزه است و از هر تشبیهی فراتر می رود. ابن عربی این مسئله را با تجلی حل می کند و زیبایی جهان را تجلی زیبایی الهی می داند. او ترجمه فارسی این اثر را گامی برای دسترسی پژوهشگران به پژوهشی بنیادین در این حوزه دانست و گفت: این کتاب نشان داده که زیبایی شناسی اسلامی برخلاف تصور رایج، صرفاً در تزیین و اسلیمی ها خلاصه نمی شود، بلکه یک نظام فکری منسجم است که در آن زیبایی، معرفت، اخلاقیات و الهیات درهم تنیده اند. گسترش دامنه مطالعات زیبایی شناسی اسلامی اسماعیل بنی اردلان درباره جایگاه کتاب در مطالعات زیبایی شناسی اسلامی گفت: گستره موضوعی این کتاب بالاست و بررسی زیبایی شناسی در سنت اسلامی نیازمند توجه به حوزه های گوناگون فکری و فرهنگی است و باید از ظرفیت این اثر برای گشودن مسیرهای تازه پژوهشی نهایت استفاده را کرد. وی افزود: یکی از نکاتی که در این کتاب کمتر به آن توجه شده، زیبایی در سنت عرفانی، به ویژه مکتب خراسان است. در این سنت، عشق و محبت جایگاه مهمی دارند و محبت، ودیعه ای الهی در وجود انسان و نشانه پیوند فطری او با خداوند است. همچنین در اندیشه ما، زیبایی با مفهوم انسان کامل پیوند خورده است. به نظرم لازم است پژوهشگران با دقت بیشتری به این بخش از میراث عرفانی و فکری خودمان بپردازند. ترجمه متون کلاسیک؛ مواجهه با دشواری های زبان و معنا حمیدرضا بسحاق؛ مترجم کتاب، نیز در بخش دیگری از نشست درباره انگیزه خود از ترجمه این اثر و دشواری های آن توضیح داد. او با اشاره به پرسش هایی که درباره وجود یا ماهیت زیبایی شناسی اسلامی مطرح می شود، گفت: همیشه دوستان می پرسیدند که آیا ما اصلاً زیبایی شناسی اسلامی داریم یا نه و چیزی اسلامی را محدود کرده به زیبایی. من حتی به خود آقای نویسنده گفتم که اگر شما زبان فارسی می دانستید، خیلی منابع به شما معرفی می شد. او درباره انتخاب عنوان فارسی کتاب توضیح داد: من زیبایی شناسی اسلامی را انتخاب کردم به جای عربی، به خاطر اینکه خیلی از این منابع را فارسی زبان ها نوشته اند و ما همه این را می دانیم. بسحاق دشواری ترجمه متنی را که بر منابع کلاسیک عربی تکیه دارد، یکی از چالش های اصلی کار دانست و گفت: بعضی ها چطور از متن عربی، انگلیسی برمی گردانند؟ واقعاً نمی شود. شما فرض کنید در متن انگلیسی کلمه روح باشد، ممکن است فکر باشد، ممکن است عقل باشد. این را من به چندین صورت دیدم. مثلاً عقول ترجمه شده؛ عقول چیست؟ عقول همان فرشتگان اند در زبان فلسفه، یعنی فرشته ها در زبان دین. اگر متن عربی را نبینید، ممکن است معنای عبارت را پیدا نکنید. او با اشاره به حجم منابع و ارجاعات کتاب افزود: حدود ۲۰۰ بیت عربی فقط در بخش آخر بود. این ها خیلی سخت بود. منابعی که استفاده شده، گاهی کتاب پنج جلدی بود و نسخه ای که من داشتم سی جلدی بود. من می گشتم دنبال همین یک جمله؛ برای همین کار خیلی سخت بود. گاهی کلی زمان می گذاشتم برای جست وجوی این منابع. مترجم کتاب درباره شیوه برگردان متن نیز گفت: همیشه دوست دارم خواننده بفهمد و متوجه بشود. نخواستم ترجمه سنگین باشد؛ این را هم باید در نظر می گرفتم. بسحاق از بررسی و ارسال ایرادهای متن اصلی به ناشر و نویسنده نیز خبر داد و گفت: ایرادهای این کتاب که حدود ۴۰۰ مورد بود، برای انتشارات بریل، نویسنده و ویراستارها فرستادم. بازنویسی ایرادات یک ماه و نیم طول کشید. من از روی برگه درمی آوردم و ترجمه می کردم. برای این کار خیلی تشکر کردند؛ چندین استاد زیبایی شناس دنیا همکاری کردند و پیام شخصی دادند. او درباره ارتباط با نویسنده کتاب و مقدمه ای که برای نسخه فارسی نوشته شده است، توضیح داد: مقدمه ای که روی ترجمه فارسی نوشته، دو برابر مقدمه ای است که برای ترجمه انگلیسی نوشته. این خیلی ارزش دارد. در آن از زبان فارسی، شعرای ما و زبان فارسی ستایش می کند. مترجم کتاب در ادامه، نبود ترجمه های فارسی دقیق از برخی آثار متفکران کلاسیک را از دلایل دشواری کار خود دانست و گفت: من خیلی ناراحت بودم از این جهت که فرض کنید فلان رساله فارابی، نویسنده می گفت دو ترجمه اسپانیایی از آن هست و دو ترجمه انگلیسی؛ من از ترجمه فلانی استفاده می کنم، ولی به فارسی ترجمه نشده است. کتابی که یک فیلسوف ایرانی مثل فارابی یا ابن سینا نوشته، چندین ترجمه انگلیسی و اسپانیایی دارد، اما به فارسی ترجمه نشده بود. او با اشاره به زمان و روند انجام کار اشاره کرد: من سه سال تاریخ زیبایی شناسی را ترجمه کردم و این کتاب هم تجربه دشواری بود. وقتی به ابن عربی رسیدم، بیشتر مباحث مفاهیمی بود که با لفظ هم جواب نمی داد. فهم ابن عربی، شاید از پیچیده ترین قضایای ریاضی سنگین تر باشد. واقعاً شگفت انگیز بود. بسحاق در پایان ابراز امیدواری کرد این اثر در فضای دانشگاهی و پژوهشی جایگاه مناسبی پیدا کند و گفت: این کتاب جای خالی خیلی چیزها را پر می کند. می خواهم بگویم یک جایگزین خوبی برای کتاب هایی است که در این زمینه داریم. این کتاب یک منبع دقیق و بین المللی است که همه این مباحث را جمع کرده و به زبان فارسی در اختیار مخاطب قرار داده است. سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار با کتاب گفت وگو کنیم از بیست وسوم تا سی ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می شود.