شیدا رنجبر؛ مترجم، نویسنده و مروج ادبیات کودک و نوجوان به ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران گفت: گفت وگو به کودکان و نوجوانان امکان ابراز وجود می دهد. آنها در جریان گفت وگو می آموزند احساساتشان را کنترل شده تر بیان کنند و تعارضاتشان را مدیریت کنند. گفت وگو موجب ایجاد صمیمیت با طرف مقابل می شود. در این حالت رابطه دیگر میدان اثبات قدرت نخواهد بود. حسادت، تهدید، میل به انتقام، سرکوب و خشم در رابطه ای که بر پایه گفت وگو شکل می گیرد، فضایی برای خودنمایی پیدا نمی کند. کودک و نوجوان با شنیدن دیگری ، پذیرش رنج های او برایش ملموس تر می شود. وی افزود: کودکان و نوجوانانی که آسیب های مادی و جانی را تجربه کرده اند، بسیار در معرض آسیب های روانی هستند. بزرگسالانی که در خانواده، مدرسه و جمع های فرهنگی اطراف آنها حضور دارند، حتماً باید با آگاهی به احساسات شان توجه کنند. اما این توجه زمانی اثربخش است که کودک بتواند احساساتش را بیان و شنیده شدن را تجربه کند. بهترین راه برای رسیدن به این هدف، گفت وگو در فضایی امن و به دور از تشویش، قضاوت، سرکوب و انکار احساسات است. رنجبر ادامه داد: بزرگسالان نیز خود با امیال و احساسات سرکوب شده فراوانی دست وپنجه نرم می کنند. برای گفت وگویی اثربخش با کودک و نوجوان، بزرگسال باید بتواند احساسات خود را بشناسد و مدیریت کند. اینجاست که کتاب به عنوان منبعی آگاه و بی قضاوت می تواند وارد میدان شود و برای شناخت کافی و ایجاد بستر گفت وگو راهکار ارائه دهد. ادبیات همواره کانالی مطمئن برای هدایت و ورود کودکان و نوجوانان به دنیای خشن و تکان دهنده بزرگسالی بوده است. مترجم مجموعه کتاب های شاهزاده سیاه پوش در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به این نکته که ادبیات کودک و نوجوان هم معضل های زندگی را بیان می کند و هم راهکارهایی برای رفع آنها ارائه می دهد، گفت: ادبیات کودک و نوجوان نور را بر افق های دور می افکند و آینده را برای کودک و نوجوان روشن و امیدوارکننده به تصویر می کشد. به این ترتیب بزرگسالان با اطمینان خاطر می توانند از ادبیات در سختی های زندگی کودکان و نوجوانان بهره بگیرند؛ زیرا در ادبیات، فضای گفت وگو تدارک دیده می شود و کودک با همذات پنداری آن را تجربه می کند. وی با تاکید بر اهمیت فضای امن برای گفت وگو با کودک و نوجوان ادامه داد: بیشتر پدران و مادران و اطرافیان کودک، هنگامی که از آنها خواسته می شود با کودک گفت وگو کنند، از مهارت لازم بی بهره اند و دانش این کار را ندارند. این بی مهارتی در عمل به انکار احساسات کودک می انجامد؛ بیشتر آنها می گویند این طور نیست ، اشتباه می کنی یا سخت می گیری . کودک زمین می خورد و پایش درد می گیرد، اما پدر و مادرش به او می گویند چیزی نیست . به همین سادگی درد فرزندشان را انکار می کنند. این در حالی است که احساسات عمیق تر و قوی تر کودک و نوجوان به جای خود باقی است. این مروج ادبیات کودک و نوجوان با اشاره به مسئولیت نهادها در کتاب خوان کردن کودکان و نوجوانان گفت: آموزش و پرورش باید بار اصلی کتاب خوان کردن دانش آموزان را بر دوش بکشد. بارها گفته ام که مروجان در واقع بار و مسئولیت آموزش و پرورش را بر دوش می کشند؛ کاری که وظیفه آن نهاد است، مروجان و تسهیلگران انجام می دهند. اما ما توان تاثیرگذاری بر برنامه ریزی ها و تصمیم های آموزش و پرورش را نداریم و راهی برای ورود به آن بخش در اختیارمان نیست. به همین دلیل، ناچاریم بخشی از این مسئولیت را خودمان بر عهده بگیریم و در کنار آن، خانواده ها را نیز به پذیرش مسئولیت خودشان دعوت کنیم. مترجم کتاب بزن روی درخت جادویی اضافه کرد: اما بر دوش کشیدن بار آموزش و پرورش از سوی مروجان، به معنای آن نیست که خانواده در کتاب خوان کردن کودک و نوجوانش مسئولیتی ندارد؛ برعکس، این مسئولیت پیش از هر نهاد دیگری بر دوش خانواده است. یکی از اهمال کاری های خانواده این است که پیوسته می گوید وظیفه آموزش و پرورش است، وظیفه معلم است، وظیفه فلان نهاد است که کودکان و نوجوانان را به کتاب خوانی ترغیب کند و از زیر بار مسئولیت کتاب خوان کردن فرزندش شانه خالی می کند. رنجبر در ادامه با اشاره به این نکته که بسیاری از خانواده ها حاضر نیستند این واقعیت را بپذیرند که مسئولیت اصلی کتاب خوان کردن کودک و نوجوانان شان بر دوش آنهاست و باید برای آن هزینه کنند، گفت: کودک و نوجوان پیش از همه، والدین را می بیند و آموزش ها و برخوردهای والدین است که او را کتاب خوان می کند؛ اما این آموزش نیازمند کتاب مناسب است و کتاب هزینه دارد. باید برای کتاب هزینه کرد. همان طور که برای پیتزا و پفک و ساندویچ کودک و نوجوان پول داده می شود و برای پاک کن های گران و لوازم تحریر گران هزینه می شود، برای کتاب نیز باید پول داد. کتاب را باید در سبد خرید خانواده گنجاند. البته گروهی از والدین این امر را می پذیرند و واقعاً این کار را انجام می دهند. دیده ام که از بسیاری از خانواده ها از مخارج روزمره خود می زنند تا کتاب را برای کودکان و نوجوانان شان تهیه کنند. راهی کم هزینه برای کتاب خوان کردن کودکان و نوجوانان وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به فعالیت مروجان متعدد در حوزه کتاب کودک و نوجوان گفت: کارگاه های بسیاری نیز در این زمینه برگزار می شود و برنامه های ترویجی بسیاری وجود دارد که همه رایگان است. از این رو، خانواده هایی که توان خرید کتاب ندارند، از دسترسی به کتاب و برنامه های کتاب خوانی بی بهره نمی مانند. من پیوسته این برنامه ها را در صفحات مجازی خودم به مردم معرفی می کنم و به اطرافیانم نیز گفته ام این اطلاع رسانی ها را ببینند و بازنشر دهند. خانواده ها می گویند دوست داریم کودکانمان کتاب بخوانند، اما بودجه نداریم. من به آنها می گویم فلانی کلاس رایگان دارد یا در فلان مکان برنامه کتاب خوانی رایگان برگزار می شود. خانواده ای که توان مالی دارد، در کلاس های حوزه ادبیات کودک و نوجوان نام نویسی می کند؛ اما بسیاری نیز از کلاس ها و برنامه های رایگان بهره می برند. مترجم کتاب اردک کشاورز همچنین به نقش کتابخانه ها در دسترسی خانواده ها به کتاب اشاره کرد و ادامه داد: کتابخانه می تواند جایگزین خرید کتاب برای خانواده هایی باشد که توان مالی ندارند. در چنین شرایطی کودک دست کم می تواند از راه کتابخانه به کتاب دسترسی پیدا کند. در همه جای دنیا وضع به همین شکل است و کتابخانه ها پر از مراجعان است، چون مردم برای دسترسی به کتاب به آنجا مراجعه می کنند. یک ایرانی در طول عمر خود چند بار به کتابخانه می رود؟ رفتن به کتابخانه در ایران امری چندان عادی نیست. در حالی که در همه جای دنیا کتابخانه بخشی عادی از زندگی روزمره مردم است. رنجبر تاکید کرد: آموزش و پرورش نیز باید برای گنجاندن کتاب خوانی در برنامه درسی مدارس برنامه ریزی کند. اختصاص زمانی مشخص برای کتاب خوانی در مدرسه به برنامه ای مفصل نیاز دارد. به این سادگی نیست که بگوییم معلم در ساعت های درسی جایی برای کتاب خوانی باز کند. این زمان باید در برنامه و جدول درسی مدرسه گنجانده شده و برای آن وقت مشخص تعیین شود. چنین کاری به برنامه ریزی گسترده در سطح کلان نیاز دارد و به این زودی محقق نمی شود. اما در سطحی کوچک تر و کوتاه مدت، آموزش و پرورش می تواند بودجه ای برای راه اندازی کتابخانه در مدارس یا محله ها اختصاص دهد تا کودکان و نوجوانان آن محله از کتابخانه بهره ببرند. راه اندازی چنین کتابخانه ای، برخلاف تغییر برنامه درسی، به تصویب مجلس و بودجه های کلان دولتی نیاز ندارد و می توان آن را در سطح منطقه یا مدرسه اجرا کرد. وی افزود: مدارس هم می توانند خودشان برنامه هایی برای آشنایی دانش آموزان با نویسندگان کودک و نوجوان برگزار کنند. این برنامه ها می تواند بهانه ای برای جلسات کتاب خوانی و بحث و گفت وگو درباره کتاب های آن نویسنده باشد. تا آن جا که من می دانم، تمامی همکاران من در این حوزه با اشتیاق کامل پذیرای این جلسات هستند و حاضرند وقت بگذارند و به مدارس بروند. این مترجم و فعال عرصه ترویج کتاب کودک و نوجوان ادامه داد: مدارس می توانند جلسات فوق العاده داستان نویسی یا کتاب خوانی همراه با نویسنده برگزار کنند، یا از مروجان و تسهیلگران کتاب کودک و نوجوان دعوت به عمل بیاورند و میزهای فروش کتاب با تخفیف های ویژه در مدارس برپا کنند. این جلسات فرصتی برای گفت وگوی مستقیم کودکان با نویسندگان و مروجان درباره کتاب فراهم می کند و کتاب را از یک شی خواندنی به موضوعی برای گفت وگو تبدیل می کند. چگونگی انتخاب کتابی که ظرفیت گفت وگو داشته باشد رنجبر در بخش دیگری از سخنان خود درباره معیارهای انتخاب کتاب مناسب برای تحقق و شکل گیری گفت وگو با کودکان و نوجوانان گفت: برای انتخاب کتاب پیشنهاد می کنم بزرگسال حتما نخست خودش کتاب را بخواند. نهادهای مختلفی فهرست کتاب مناسب معرفی می کنند، اما این فهرست ها عمومی اند و بزرگسال با توجه به نیاز و روحیه کودک و نوجوان خودش می تواند از میان آنها کتاب مفید را برگزیند. آسیب های روحی و روانی در افراد هیچ گاه کاملاً مشابه نیست؛ بنابراین توصیه یک نفر به جهت کاربردی بودن یک کتاب برای خودش، کافی نیست. والد پیش از آنکه کتاب را به دست فرزندش بدهد، خودش نیز باید آن را مطالعه کند. به نظر من در شرایط بحران های روانی، بزرگسالان باید اهمال کاری در انتخاب کتاب را کنار بگذارند و مسئولانه تر برخورد کنند. وی افزود: معیار مهم دیگر این است که کتاب ظرفیت گفت وگو داشته باشد. همان طور که پیشتر گفتم، در ادبیات فضای گفت وگو تدارک دیده می شود. کتابی که برای کودک و نوجوان انتخاب می شود، باید بتواند بهانه ای برای گفت وگوی او با بزرگسال شود؛ نه اینکه فقط خوانده شود و کنار گذاشته شود. بزرگسال باید کتابی را برگزیند که پس از خواندنش، پرسش و گفت وگو در پی داشته باشد. مترجم کتاب گربه ای به نام ارسطو ادامه داد: در حال حاضر افراد بسیاری به عنوان مروج و تسهیلگر کتاب خوانی در جامعه فعالیت می کنند که اشراف خوبی به بازار کتاب دارند. شایسته است خانواده ها، مدارس و نهادهای فرهنگی از آنها برای انتخاب کتاب مناسب یاری بگیرند. مروجان و تسهیلگران می توانند حلقه واسط میان کودک و کتاب باشند و زمینه گفت وگو درباره کتاب را فراهم کنند. رنجبر در پایان گفت: حضور کودک و نوجوان در کلاس ها و کارگاه های کتاب خوانی می تواند پیش از مواجهه با بحران های خانوادگی و اجتماعی، به آنها پیش آگاهی دهد؛ اين طور کودک و نوجوان در صورت روبه رو شدن با بحران ها، واکنش های مدیریت شده تری از خود بروز می دهند و پذیرش و انعطافشان در شرایط سخت بسیار افزایش می یابد. برگزاری جلساتی در مدارس، از دعوت نویسندگان و مروجان گرفته تا برپایی میزهای فروش کتاب، راهکارهایی عملی و قابل اجراست که می توان بی درنگ در مدرسه ها آغاز کرد. شاید با همین اقدامات کوچک بتوان کاری برای کتاب خوان کردن جامعه انجام داد. سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار با کتاب گفت وگو کنیم از بیست وسوم تا سی ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می شود.