رضا حاجی آبادی؛ پژوهشگر تاریخ شفاهی در گفت وگو با ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران بر اهمیت ثبت تجربه های زیسته در دوران بحران تاکید کرد و ادامه داد: تاریخ شفاهی با گردآوری روایت های مختلف، امکان شناخت تجربه گروه های گوناگون جامعه، شنیدن صداهای کمتر شنیده شده و شکل گیری گفت وگو میان نسل ها و دیدگاه های متفاوت را فراهم می کند. وی افزود: تاریخ هرچند مجموعه ای از اسناد، آمار و روایت های رسمی است، اما بخش مهمی از آن در تجربه زیسته انسان هایی نهفته است که رویدادهای بزرگ و بحران های تاریخی را از سر گذرانده اند. تاریخ شفاهی فرصتی برای شنیدن این صداها، ثبت رنج ها و تجربه های انسانی و بازخوانی گذشته از منظر دیدگاه های متفاوت است. وی درباره ریشه ها و کارکردهای تاریخ شفاهی چنین توضیح داد: گرچه تاریخ شفاهی نوین به سال های نخست پس از جنگ جهانی دوم و فعالیت های پروفسور آلن نِوینز در دانشگاه کلمبیا در نیویورک برمی گردد، می توان گفت تاریخ شفاهی ریشه در تاریخ بشر دارد. نخستین روایت های بشری در ادیان، اسطوره ها و داستان هایی را که سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر منتقل شده اند، می توان سرآغاز تاریخ شفاهی دانست. همین روایت های شفاهی از رخدادهای بزرگ موجب شدند دست تاریخ نگاران در بازسازی و نگارش تاریخ، از روایت های انسانی خالی نماند. نویسنده کتاب صدای تو خوبست؛ گفت وگو با سهراب سپهری با اشاره به اهمیت روایت تجربه های انسانی در دوران بحران افزود: تجربه های تاریخ نگاری و تاریخ شفاهی در دوران بحران هایی مانند جنگ، همه گیری کرونا و بلایای طبیعی نشان داده است که روایت انسان ها از آنچه بر خود و اطرافیانشان گذشته، یکی از بهترین راه ها برای ثبت ماندگار این مخاطرات و شناخت نحوه مواجهه جوامع با آنهاست. تجربه زیسته کسانی که از بحران عبور کرده اند، نه تنها برای خود آنها بلکه برای نسل هایی که سال ها بعد به این روایت ها گوش می سپارند، نیز می تواند راهگشا باشد و مسیر درست مواجهه با بحران و عبور از آن را نشان دهد. حاجی آبادی ادامه داد: در مورد جنگ، روایت های دست اول می توانند چهره واقعی و خشونت بار جنگ را برای آیندگان آشکار کنند تا از تکرار چنین فجایعی پرهیز شود. البته روایت جنگ زمانی تاثیرگذاری بیشتری خواهد داشت که صدای انسان های هر دو سوی جبهه شنیده شود. اینجاست که تفاوت تاریخ شفاهی با بسیاری از روایت های رسمی تاریخ مشخص می شود؛ روایت هایی که گاه با سوگیری، اغراق و برجسته سازی دیدگاه طرف پیروز همراه هستند. تاریخ شفاهی می کوشد با گردآوری روایت های مختلف، تصویری صادقانه تر و جامع تر از واقعیت ارائه دهد؛ هرچند این روایت ها نیز باید از نظر صحت و تطبیق با اسناد بررسی شوند. این پژوهشگر تاریخ شفاهی با بیان اینکه شنیده شدن رنج انسان ها در میانه بحران های طبیعی و انسانی اهمیت دارد، گفت: انسان از نخستین دوران حیات اجتماعی خود تلاش کرده است تجربه ها و رنج هایش را از طریق داستان، شعر، نقاشی و دیگر ابزارهای بیان به یادگار بگذارد. تاریخ شفاهی نیز در دوران معاصر یکی از همین ابزارهاست؛ ابزاری برای شنیده شدن، گفت وگو با دیگران و ماندگار کردن تجربه های انسانی، با این امید که رنج های گذشته فراموش نشوند و تجربه های انسان ها چراغ راه آیندگان باشند. حاجی آبادی در ادامه، ثبت تجربه های زیسته را زمینه ای برای شناخت بهتر گروه های مختلف جامعه و شکل گیری گفت وگو میان نسل ها دانست و بیان کرد: ثبت هر تجربه زیسته، نه تنها به فردی که آن تجربه را از سر گذرانده کمک می کند تا روایت و برداشت خود از یک واقعه را بیان کند، بلکه موجب می شود کسانی که این روایت ها را می خوانند یا می شنوند نیز به درک مشترک تری از نحوه تعامل آن فرد با محیط پیرامون و چالش هایی که با آنها مواجه بوده است، برسند. نویسنده کتاب یک کروات و یک دست لباس نیمدار آمریکایی افزود: تاریخ شفاهی با ثبت تجربه های افراد از گروه ها و نسل های مختلف جامعه، امکان شناخت دیدگاه هایی را فراهم می کند که شاید در روایت های رسمی کمتر دیده یا شنیده شده باشند. همین تجربه های مشترک در درازمدت می توانند زمینه گفت وگوهای بین نسلی را بهتر و قابل اتکاتر کنند. درد و رنج مشترک همواره انسان ها را به یکدیگر نزدیک کرده است و درک تجربه دیگری می تواند فاصله میان نسل ها و حتی گروه هایی با دیدگاه های متفاوت را کاهش دهد. این پژوهشگر با اشاره به اهمیت دانش هرمنوتیک در فهم رویدادهای تاریخی بیان کرد: برای فهم هر رویداد تاریخی باید آن را در بستر زمان خودش و با توجه به شرایط، داشته ها و دانسته های افرادی که در آن درگیر بوده اند، بررسی کنیم. نمی توان با معیارها و آگاهی های امروز درباره تصمیم ها و رفتار انسان های گذشته قضاوت کرد. تاریخ شفاهی با فراهم کردن امکان شنیدن روایت های مختلف، به ما کمک می کند از قضاوت های یک سویه فاصله بگیریم و به درک عمیق تری از تجربه انسان های دیگر برسیم. همین فهم متقابل می تواند نقطه آغاز گفت وگو میان نسل ها و دیدگاه های متفاوت باشد. حاجی آبادی در بخش دیگری از سخنانش به تفاوت تاریخ شفاهی با دیگر شیوه های ثبت رویداد پرداخت و گفت: تفاوت تاریخ شفاهی با دیگر شیوه های ثبت رویداد، از مصاحبه و گزارش گرفته تا روایت های تاریخی، در مستند بودن آن و نقش پژوهشگر در فرایند گردآوری و ثبت روایت هاست. پژوهشگر تاریخ شفاهی باید بر زوایای مختلف موضوع مورد مطالعه خود اشراف داشته باشد و بتواند با طرح پرسش های دقیق و آگاهی بخش، از بروز خطاهای شناختی در روایت مصاحبه شوندگان جلوگیری کند. او با تاکید بر تفاوت هدف و روش گزارش و تاریخ شفاهی ادامه داد: گزارش معمولاً با هدف اطلاع رسانی درباره یک رویداد یا بازتاب دیدگاه افراد تهیه می شود؛ اما تاریخ شفاهی فرایندی پژوهشی و نظام مند برای بازسازی و فهم یک تجربه تاریخی از طریق حافظه و روایت کسانی است که آن را زیسته اند. وی افزود: در تاریخ شفاهی خود حافظه و چگونگی به یاد آوردن یک رویداد نیز موضوع مطالعه است. ممکن است فردی پس از گذشت چند دهه، واقعه ای را با جزئیاتی متفاوت از اسناد تاریخی به یاد بیاورد. در اینجا وظیفه پژوهشگر نه حذف روایت او و نه پذیرفتن بی چون وچرای آن است؛ بلکه باید ضمن ثبت صادقانه روایت، دلایل احتمالی این تفاوت را بررسی و آن را با سایر روایت ها و اسناد تطبیق دهد. حاجی آبادی با اشاره به برخی خطاهای شناختی در روایت های تاریخی بیان کرد: هنگام روایت یک اتفاق مهم تاریخی، ممکن است مصاحبه شونده به دلیل گذشت زمان، فراموشی یا مشکلات روحی و جسمی ناشی از آن رویداد، دچار خطاهای شناختی مختلفی مانند سوگیری تاییدی، اطلاعات نادرست یا ساختگی، سوگیری بقا و حتی اثر دانینگ-کروگر شود. در چنین شرایطی، وظیفه پژوهشگر تاریخ شفاهی بجز شنیدن و ثبت گفته ها، شناخت این خطاها، طرح پرسش های تکمیلی و تطبیق روایت ها با اسناد و شواهد و به طور کل کمک کردن به روشن شدن ابعاد مختلف واقعه است. وی درباره نقش روایت های متفاوت و گاه متعارض در شکل گیری همدلی و فهم متقابل گفت: شنیدن این روایت ها زمانی می تواند به همدلی و فهم متقابل منجر شود که هیچ یک از طرفین از ابتدا خود را مالک تمام حقیقت ندانند. پژوهشگر تاریخ شفاهی نیز باید فضایی ایجاد کند که افراد با دیدگاه ها و تجربه های متفاوت بتوانند بدون ترس از قضاوت، روایت خود را بیان کنند. البته ایجاد چنین فضایی کار ساده ای نیست؛ زیرا تعصبات فردی و جمعی، حافظه گزینشی، زخم های روحی ناشی از بحران ها و گاه ملاحظات سیاسی و اجتماعی می توانند مانع گفت وگوی آزاد و صادقانه شوند. این پژوهشگر ادامه داد: چالش اصلی فعالان تاریخ شفاهی این است که ضمن احترام به تجربه و حافظه افراد، میان روایت شخصی، واقعیت تاریخی و خطاهای احتمالی حافظه تمایز قائل شوند. هدف تاریخ شفاهی نه حذف تفاوت روایت ها، بلکه فراهم کردن امکان شنیدن و فهمیدن آنهاست؛ چراکه گاهی رسیدن به درک متقابل نه از مسیر هم نظر شدن، بلکه از مسیر شنیدن و به رسمیت شناختن تجربه متفاوت دیگری اتفاق می افتد. حاجی آبادی در ادامه به ظرفیت کتاب های تاریخ نگارانه و مجموعه های تاریخ شفاهی برای شکل دادن به گفت وگوی اجتماعی اشاره کرد و گفت: همواره قالب و محتوا باید با یکدیگر سنخیت داشته باشند تا بتوانند بر مخاطب تأثیر بگذارند. برای مثال نمی توان یک داستان کودکانه برای کودکان پیش از دبستان را بدون تصویرگری و صرفاً در قالب متن به مخاطب منتقل کرد. با همین رویکرد باید میان گزارش یا پروژه پژوهشی تاریخ شفاهی و کتاب های تاریخ نگارانه و مجموعه های تاریخ شفاهی تفاوت قائل شد؛ چراکه هر یک قالب متفاوتی برای عرضه و انتقال اطلاعات دارند. وی افزود: گزارش و پروژه تاریخ شفاهی، که گاه با جزئیاتی مانند نحوه رفتار، سبک نشستن، لحن و تن صدای مصاحبه شونده همراه است، بیشتر به یک مجموعه داده یا همان بیگ دیتا شباهت دارد که تا تبدیل شدن به اطلاعات قابل استفاده و قابل فهم برای مخاطب، راهی طولانی در پیش دارد. کتاب های تاریخ نگارانه و مجموعه های تاریخ شفاهی زمانی می توانند در شکل گیری گفت وگوی اجتماعی موثر باشند که به کارکرد اصلی قالب کتاب به عنوان یک رسانه، یعنی تبدیل داده ها و روایت های پراکنده به اطلاعات منسجم و قابل درک برای مخاطب، نزدیک شوند. این پژوهشگر با تأکید بر ضرورت شنیدن صداهای کمتر شنیده شده در جامعه بیان کرد: شنیدن صداهای غایب و بازتاب روایت افرادی که در طول زمان به حاشیه رانده شده اند، می تواند مسیرهای تازه ای برای گفت وگو میان گروه های مختلف جامعه باز کند. تاریخ نشان داده است که جامعه تک صدایی امکان پویایی و زایش خود را از دست می دهد. جامعه زمانی می تواند زنده و پویا باقی بماند که هیچ یک از افراد و گروه های آن گرفتار مارپیچ سکوت نشوند و بتوانند تجربه زیسته خود را بدون سانسور و واهمه از قضاوت بیان کنند. رضا حاجی آبادی در پایان تاکید کرد: ظرفیت اصلی کتاب های تاریخ شفاهی در شکل دادن به گفت وگوی اجتماعی، تنها ثبت گذشته نیست؛ بلکه فراهم کردن امکان شنیدن صداهای متفاوت، شناخت تجربه های یکدیگر و تبدیل روایت های فردی به حافظه و آگاهی جمعی است. سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار با کتاب گفت وگو کنیم از بیست وسوم تا سی ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می شود.