حجت الاسلام والمسلمین سعید فخرزاده؛ مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری به ستاد خبری سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران گفت: تاریخ شفاهی در اوضاع بحرانی می تواند با ثبت تلاش ها و تجربه های افراد و انتقال آنها به جامعه، به افزایش آگاهی مردم، تقویت روحیه عمومی و مشارکت بیشتر آنها در عبور از بحران کمک کند. وی با بیان اینکه در زمان بحران باید بیش از نقد رفتارها، به روایت تلاش ها، ایثار و همراهی افراد توجه کرد، ادامه داد: در این مواقع باید نقد و بررسی عملکردها را به زمان مناسب تری موکول کرد. وی با اشاره به نقش تاریخ شفاهی در ثبت و انتقال تجربه های انسانی در اوضاع بحرانی گفت: در بحران هایی مانند جنگ، همه گیری بیماری هایی مثل کرونا یا حوادثی مانند زلزله، رسانه ها غالباً به انتشار اخبار و گزارش های رسمی می پردازند؛ اما این اخبار لزوماً مردم را با آنچه در عمل اتفاق می افتد و تلاش هایی که برای مدیریت بحران صورت می گیرد، آشنا نمی کند. برای مثال، در دوران کرونا مردم اطلاعیه هایی درباره محل و زمان دریافت واکسن می شنیدند؛ اما چندان از تدابیری که در حال انجام بود، فعالیت پزشکان، هزینه هایی که دولت متحمل می شد و مشکلات موجود برای تأمین امکانات مطلع نبودند. مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با اشاره به نمونه ای از تحقیقات انجام شده در دوران کرونا بیان کرد: در همان دوره، گروهی از پژوهشگران دانشگاه بقیه الله آزمایش هایی انجام دادند و به این نتیجه رسیدند که انتقال ویروس از طریق اشیا امکان پذیر نیست و انتقال آن بیشتر از طریق تنفس صورت می گیرد. اگر به خاطر داشته باشید، در آن زمان مردم نگران تماس دست با اشیای بیرون از خانه و رفت وآمدهای روزمره بودند و برای ضدعفونی کردن محیط و وسایل از مواد ضدعفونی کننده استفاده می کردند. پس از انتشار نتایج این تحقیقات، آن نگرانی ها و اقدامات نیز تغییر کرد و توجه بیشتری به ماسک و انتقال تنفسی ویروس معطوف شد. وی با بیان اینکه تاریخ شفاهی می تواند بخش هایی از این تلاش ها و تجربه ها را برای مردم روشن کند، ادامه داد: تاریخ شفاهی می تواند از طریق گفت وگو با افرادی که درگیر مدیریت و حل بحران شدند، البته درباره موضوع هایی که محرمانه نیستند، به افزایش آگاهی مردم کمک کند. ممکن است در حوزه نظامی محدودیت هایی برای ورود و ثبت روایت ها مطرح باشد؛ اما در حوزه امدادرسانی و حمایت های مختلف، تاریخ شفاهی می تواند تلاش دست اندرکاران و افراد مختلف برای حل بحران را به جامعه منتقل کند. این آگاهی به آرامش و تقویت روحیه مردم کمک می کند و حتی ممکن است راهکارهایی در اختیار مخاطبان قرار دهد تا بدانند در وضعیت موجود چه وظیفه ای دارند و چه نقشی می توانند ایفا کنند. این فعال حوزه تاریخ شفاهی با تأکید بر اهمیت ثبت جزئیات تجربه های فردی گفت: وقتی افراد روایت می کنند که در روزهای بحران چه اقداماتی انجام داده اند و چه تجربه هایی داشته اند، دیگران نیز می توانند باتوجه به توانمندی ها، استعدادها و امکانات خود وارد میدان شوند و مشارکت کنند. هرچه اطلاعات و جزئیات بیشتری در اختیار مردم قرار گیرد، امکان حضور و مشارکت آن ها بیشتر می شود. به اعتقاد من، هرچه مردم مؤثرتر در صحنه حاضر باشند، مسائل نیز راحت تر حل می شود و جامعه سریع تر به آرامش، نزدیک خواهد شد. فخرزاده با اشاره به ضرورت فراهم کردن زمینه فعالیت تاریخ نگاران و فعالان تاریخ شفاهی در دوران بحران، بیان کرد: یکی از نقش های مهم تاریخ نگاران و فعالان تاریخ شفاهی این است که در چنین زمان هایی به میدان بروند و ارتباط لازم را با افراد برقرار کنند. متأسفانه پس از جنگ هشت ساله هنوز سازوکاری فراهم نکرده ایم که خبرنگاران و فعالان این حوزه بتوانند مانند دوران دفاع مقدس، مجوزهای لازم را دریافت کنند و برای ثبت و ضبط روایت ها به محل رویدادها بروند. مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با یادآوری فعالیت ستاد تبلیغات جبهه و جنگ در دوران دفاع مقدس گفت: در آن دوران ستادی به نام ستاد تبلیغات جبهه و جنگ فعالیت می کرد که مسئولیتش برعهده شهید خرازی بود. خبرنگاران رسانه ها و نشریات مختلف به این ستاد مراجعه می کردند، مجوزهای لازم را می گرفتند، هماهنگی های لازم انجام می شد و سپس به مناطق اعزام می شدند. همه می دانستند مرجعی معرفی شده است که باید برای دریافت مجوز و هماهنگی به آن مراجعه کنند. فخرزاده ادامه داد: به نظر می رسد وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی باید در این زمینه فکری کند و با ستادهای بحرانی که تشکیل می شوند، هماهنگی داشته باشد تا بخشی نیز برای پوشش خبری و ثبت روایت ها در نظر گرفته شود. معمولاً مسئولیت ها به نهادهای مختلف واگذار می شود؛ اما یک نهاد به تنهایی نمی تواند همه این کارها را انجام دهد. به نظر من، اراده و همکاری جمعی لازم است تا افراد بتوانند در صحنه حضور پیدا کنند، خاطرات و تجربه ها را جمع آوری کنند و آن ها را به مخاطبان خود انتقال دهند. در زمان بحران باید تلاش ها را روایت کرد فخرزاده در پاسخ به پرسشی درباره نقش روایت های متفاوت و گاه متعارض در ایجاد گفت وگو و همدلی میان افراد گفت: گاهی فردی داغ دیده یا آسیب دیده است و در فضایی تهدیدآمیز قرار دارد. در چنین موقعیتی نباید بر تهدید و نگرانی او افزود؛ بلکه باید تلاش کنیم او را به سمت آرامش هدایت کنیم. در آن مقطع، مسئله اصلی ما نقد رفتارها و عملکردها نیست؛ بلکه باید به آرامش جامعه فکر کنیم و نکات مثبت را روایت کنیم. وی افزود: البته در زمان های بعد قطعاً باید مدیریت و رفتارها را نقد و بررسی کنیم و به نقاط ضعف بپردازیم؛ اما در مواقعی که بحران جریان دارد، افزایش نگرانی افراد، کمکی به حل مسئله نمی کند. این فعال حوزه تاریخ شفاهی با تفکیک روایت های توصیفی از روایت های انتقادی توضیح داد: زمانی که روایت ها با نگاه مثبت و در مسیر بیان تلاش های صورت گرفته ارائه می شوند، معمولاً اختلاف چندانی میان آنها ایجاد نمی شود. ممکن است افراد مختلف هرکدام بخشی از تلاش ها را روایت کنند؛ اما این روایت ها لزوماً با یکدیگر تعارضی ندارند. اختلاف ها بیشتر زمانی شکل می گیرد که افراد به نقد یک موضوع یا بیان کاستی ها و نقص های عملکردی می پردازند. در چنین حالتی باید روایت های دیگر را نیز شنید تا امکان پاسخ گویی و دستیابی به شناخت دقیق تر فراهم شود. فخرزاده در ادامه با اشاره به ظرفیت کتاب های تاریخ شفاهی برای شکل دادن به گفت وگوهای اجتماعی بیان کرد: ما اکنون در دوره ای به سر می بریم که مردم کاملاً پررنگ در صحنه حضور دارند و روایت های متعددی از این حضور شکل گرفته است. اگر تلاش کنیم روایت های درست، سالم و واقعی را به مردم منتقل کنیم، این روایت ها قطعاً بر همراهی و همدلی میان افراد جامعه، تأثیر خواهد گذاشت. مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با تاکید بر ضرورت توجه به وضعیت افراد و مجموعه های درگیر بحران گفت: در مواقع بحرانی، فشار زیادی بر مسئولان اجرایی، مدیران، برنامه ریزان و نیروهایی که در بخش های مختلف فعالیت می کنند، وارد می شود. برای مثال، نیروهای نظامی در ماه های گذشته لحظه ای از مراقبت و رصد تحرکات دشمن غافل نبوده اند و از جنگ ۱۲روزه تا کنون، نیروهای درگیر در حوزه نظامی به نوعی در آماده باش بوده اند. این وضعیت فشار سنگینی بر آن ها وارد می کند. بنابراین، به نظر من، در چنین وضعیتی زمان نقدکردن نیست؛ البته می توان پیشنهادهایی ارائه داد، اما نباید با نقد و برخوردهای غیرضروری، فشار بیشتری به این افراد وارد کرد. این فعال حوزه تاریخ شفاهی با اشاره به حال و هوای کادر درمان در دوران کرونا ادامه داد: در آن دوران نیز فشار زیادی بر کادر پزشکی وارد شد. همه نگران بودند و اطلاعات علمی و دقیقی درباره این پدیده در دسترس نبود. همان قدر که مردم نگران بودند، پزشکان نیز در نگرانی و کمبود اطلاعات به سر می بردند. بنابراین، اگر ما با نقل برخی رفتارها یا انتقاد از عملکردها به این فشار اضافه کنیم، تحمل اوضاع دشوارتر می شود. وی افزود: در مقابل، وقتی با نگاه مثبت و همدلانه به مسائل نگاه کنیم و در روایت ها بر همراهی، ایثار و تلاش افراد تأکید کنیم، کتاب می تواند تأثیر زیادی بر جامعه بگذارد. باید بخش هایی از واقعیت را که نشان دهنده ظرفیت های انسانی و تلاش افراد است، برجسته کنیم. مدیر دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری با یادآوری تجربه دوران دفاع مقدس بیان کرد: در آن دوران، افرادی که در حوزه جنگ روانی فعالیت می کردند، چند وظیفه برای خود تعریف کرده بودند. یکی از وظایف آن ها آگاه کردن مردم عراق از ظلم حکمران هایشان بود. وظیفه دیگر، ارتباط دادن و همراه کردن مردم جامعه خودمان با جنگ بود؛ زیرا مردم نگران بودند، فرزندانشان در جبهه حضور داشتند، شهرهای جنگی زیر آتش و بمباران بودند و مشکلاتی چون گرانی و کمبود امکانات نیز مطرح بود. در چنان وضعیتی باید به مردم امید می دادیم تا بتوانند مقاومت و همراهی خود را ادامه دهند. وی ادامه داد: بخش دیگری از فعالیت ها نیز به جنگ روانی با نیروهای دشمن و تقویت روحیه نیروهای خودی مربوط می شد. درواقع، فعالیت های فرهنگی و تبلیغاتی در چند حوزه مختلف انجام می گرفت و هرکدام بخشی از این مجموعه را پوشش می دادند. فخرزاده اضافه کرد: در چنین مواقعی، کتاب هایی که بتوانند همبستگی، ایثار، شجاعت و تلاش مردم، مدیران و مسئولان را نشان دهند، اهمیت زیادی دارند. این کتاب ها می توانند زمینه همدلی بیشتر را فراهم کنند و همراهی مردم با مجموعه اجرایی کشور را افزایش دهند. فخرزاده در بخش دیگری از این گفت وگو با تأکید بر اهمیت کتاب در ثبت و انتقال تجربه های تاریخی گفت: کتاب می تواند منبع و زیرساخت مناسبی برای تولیدات دیگر باشد. تا زمانی که کتاب تولید نشود، ممکن است تولیدات فرهنگی و رسانه ای دیگر نیز با مشکل مواجه شوند. وقتی به اهمیت کتاب توجه می کنیم، متوجه می شویم که کتاب می تواند زیرساخت مهمی برای همه تولیدات دیگر فراهم کند. حتی اگر تعداد محدودی از این کتاب ها چاپ شود و فروش زیادی نداشته باشد. همین که کتابی منتشر و وارد بازار شود امکان مراجعه به آن در کتابخانه ها و استفاده از اطلاعات و پژوهش های آن برای کارهای بعدی فراهم می شود. وی با اشاره به کاربرد این منابع در تولیدات فرهنگی و رسانه ای ادامه داد: پژوهشگران و فعالان فرهنگی می توانند از این کتاب ها برای ساخت فیلم، تولید کلیپ، تهیه پادکست و دیگر محصولات فرهنگی استفاده کنند. بنابراین، با وجود گسترش فضای مجازی و حضور گسترده آن در زندگی مردم، کتاب همچنان جایگاه زیرساختی و بنیادی خود را دارد. مسئولان باید به این مسئله توجه کنند که بخشی از سرمایه گذاری فرهنگی باید به تولید کتاب اختصاص یابد؛ زیرا این کار قطعاً تأثیرگذار خواهد بود. مسئول دفتر ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی حوزه هنری در ادامه با اشاره به فعالیت های این دفتر گفت: این دفتر در زمینه ثبت و تدوین دستاوردهای انقلاب اسلامی در حوزه های مختلف فعالیت می کند. یکی از بخش های این فعالیت ها به ثبت دستاوردهای اخیر اختصاص دارد؛ دستاوردهایی که مردم در آن ها مشارکت داشتند و افراد مختلفی برای تحقق آن ها تلاش کردند. حجت الاسلام والمسلمین سعید فخرزاده در پایان بیان کرد: در این زمینه، نیروهای نظامی، پزشکان، نیروهای خدماتی، نیروهای امنیتی و نیروهای مردمی که در صحنه حاضر بودند، همگی بخشی از این مجموعه تلاش ها به شمار می روند. ما در تلاشیم این دستاوردها و نقش افراد مختلف را ثبت و ضبط کنیم تا برای بهره برداری امروز و آینده مفید واقع شود. سی وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار با کتاب گفت وگو کنیم از بیست وسوم تا سی ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می شود.