شکل گیری و تعریف
ادبیات علمی تخیلی شاخه ای از ادبیات داستانی است که بر سر تاریخ آن اتفاق نظر نیست. به عقیده برخی صاحب نظران، سابقه این گونه ادبی به هزاران سال قبل برمی گردد اما تعداد دیگری از پژوهشگران مبدأ شکل گیری اش را قرون وسطی یا قرون هفده و هجده دانسته اند. ادبیات علمی تخیلی در هر دوره ای با زمینه فرهنگی و زیست جهان مردمان آن دوره گره خورده است، برای مثال در گذشته های بسیار دور شکل گیری این گونه ادبی را می توان در بستر اساطیر و روایت های حماسی یافت. نمونه هایی مانند گیل گمش یا رامایانا به این ادوار متعلق اند. در قرون جدیدتر، ادبیات علمی تخیلی پیوندی بنیادین با ظهور و رشد علوم جدید دارد. هرچند این گونه ادبی صفت  علمی  را یدک می کشد اما به این معنا نیست که این متون، علمی یا بر پایه مستندات و پژوهش های اثبات مدار علمی اند. در واقع علم در این آثار، منبع الهام و تخیل نویسنده است و مؤلف با نظر بر علوم و فنون موجود، امکاناتی خیالی را رقم می زند که در حال حاضر وجود ندارند. به تعبیر بهتر؛ ادبیات علمی تخیلی متکی به احتمالات علمی است که هنوز بالفعل نشده اما نویسنده به سبب تخیل خود آن را بازسازی می کند. از این جهت ادبیات علمی تخیلی می تواند آینده را پیش بینی کند. گفته شده نخستین بار در رمان های ژول ورن پدیده هایی مانند سینما و زیردریایی ظاهر شدند، همچنین ردپای ربوت و ماهواره های مخابراتی را برای نخستین بار در آثار کارل چابک و آرتور سی کلارک می توان یافت.


ادبیات علمی تخیلی سطح پایین نیست
ادبیات علمی تخیلی همانطور که گفته شد گونه ای ادبی است و نمی توان درباره ماهیتش ارزش گذاری کرد. همانطور که در سایر گونه های ادبی به لحاظ محتوا و فنون ادبی و داستانی شاهد آثار گوناگونی هستیم در ادبیات علمی تخیلی هم آنچه مورد قضاوت قرار می گیرد، اثر یا متنی است که در این قالب نگاشته می شود. برخی از آثار این گونه ادبی جزو شاهکارهای تاریخ ادبیات محسوب می شوند و برخی دیگر صرفاً وجه سرگرم کننده و تجاری دارند. برای مثال اثری مانند  قصر  کافکا یا  1984  جرج اُرول که هر دو از آثار مهم تاریخ ادبیات محسوب می شوند با ارائه تصویری تخیلی، وجوه تاریک و دهشتناک زندگی مدرن را نشان می دهند. از آنجا که آثار علمی تخیلی جذابیت های زیادی برای مخاطب دارند، بسیاری از این آثار در سینما یا تئاتر مورد اقتباس قرار گرفته اند. نمونه های مشهوری چون  2001 یک ادیسه فضایی  و  فارنهایت 451  هریک با اقتباس از اثری که در این قالب به تحریر درآمده اند، ساخته شده اند بنابراین به لحاظ ارزش گذاری نمی توان قضاوتی کلی درباره این گونه داشت چون برخلاف دیدگاه عده ای است که این گونه ادبی را سطح پایین و مضر می دانند.


ادبیات علمی تخیلی در ایران
بر سرمبدأ و شیوع ادبیات علمی تخیلی در ایران اتفاق نظر وجود ندارد. بسیاری معتقدند که ادبیات علمی و تخیلی وارداتی است و عمدتاً شروع آن را از دهه های بیست و سی قرن بیستم با ترجمه آثار ورن، ولتر و چابک می دانند و همچنین در همین دوران متعاقب ترجمه این آثار، شاهد آثار تألیفی هم هستیم که مهم ترین آنها  س.گ.ل.ل  اثر صادق هدایت و  رستم در قرن بیست و دوم  نگاشته صنعتی زاده است. از طرف دیگر دیدگاهی وجود دارد که مبنی بر آن، شکل گیری ادبیات علمی و تخیلی نه با ترجمه آثار اروپایی در دهه بیست و سی بلکه ریشه در تاریخی بسیار دورتر دارد. محمد قصاع که خود در این حوزه نویسندگی می کند در مقاله ای که در این زمینه نگاشته، معتقد است که این خطا ناشی از دو دلیل مهم است؛ نخست ناآشنایی و شناخت محتوایی از ادبیات علمی تخیلی و دیگر نادیده گرفتن موقعیت زمانی و مکانی نویسندگان و زمان نگارش داستان ها. او چنین توضیح می دهد:  اگر با دو ابزار فوق به ادبیات کهن و معاصر پارسی رجوع کنیم، می توانیم تعداد زیادی داستان علمی تخیلی بیابیم البته بدون آنکه چنین نامی بر خود داشته باشند. از جمله داستان پرواز کیکاووس و جام جم در شاهنامه فردوسی و داستان حی بن یقظان که به وسیله چند نویسنده از جمله ابن سینا نوشته شده است.  هرچند قصاع مبدأ ادبیات علمی تخیلی را در ایران به زمان های دورتری می برد اما اوج این ادبیات را در سال های پس از انقلاب می داند و می افزاید:  تحول اساسی از حدود نیمه دوم دهه 60 آغاز شد؛ زمانی که تعدادی از جوانان علاقه مند به داستان ها و فیلم های علمی تخیلی به طور جدی به کار ترجمه این گونه کتاب ها همت گماشتند و اغلب به یک یا دو کار بسنده نکردند. ناشران هم که با موج علاقه نوجوانان و جوانان به این شاخه ادبی روبه رو شده بودند، به نشر آثار ترجمه آنان پرداختند.  با این حال قصاع معتقد است که به دلیل وضعیت بد بازار کتاب، انتشار گاه و بیگاه بعضی از کتاب های علمی تخیلی در ایران، هرگز نتوانسته جایگاه این گونه ادبی را به سال های طلایی دهه 60 و اوایل دهه 70 برگرداند.
موانع و مشکلات نشر کتاب های علمی تخیلی
با چشم پوشی از مشکلاتی که امروزه مبتلابه نشر ماست و طبعاً دست اندازهایی را برای نشر هرگونه کتابی ایجاد کرده، سراغ برخی آسیب های اختصاصی کتاب هایی می رویم که در این قالب ادبی نگاشته می شوند. نخستین موضوع، حضور دیدگاه برخی افراد است که بر مبنای آن ادبیات علمی تخیلی سطح پایین است. درست است که به دلیل جذابیت های ظاهری و هیجانی بودن، ادبیات علمی تخیلی از گروه مخاطبان گسترده تری برخوردار است و همین موضوع باعث شده آثار فراوانی در این حوزه با هدف صرفاً تجاری تألیف شوند اما ضعف این آثار را فقط در ارزش گذاری خودشان باید لحاظ کرد. از مشکلات مهم کتاب های مربوط به ادبیات علمی تخیلی، غلبه ترجمه بر تألیف است. امروزه شمار زیادی از رمان ها و داستان های معروف علمی تخیلی به دلیل شهرت جهانی پس از زمان اندکی از انتشارشان به فارسی برگردانده می شوند اما متاسفانه شمار آثاری که در این حوزه نگاشته می شوند بسیار پایین است. محمد تویسرکانی، مترجم، دلیل این موضوع را آشنا نبودن ناشران ایرانی به جایگاه و اهمیت این گونه ادبی می داند. اکثر نویسندگان ایرانی این ژانر، جوان و ناشناخته اند و همین موضوع باعث شده ناشران به آنان اعتماد نکنند. یکی از نکاتی که مورد توافق منتقدان این گونه ادبی است، ضرورت حضور محفلی است که در آن نویسندگان این حوزه بتوانند از حمایت های لازم برای انتشار آثارشان برخوردار شوند. از ضعف تألیف و بی اعتمادی ناشران که بگذریم، یکی از مشکلات مهم در همین آثار اندک تألیفی، به تعبیر قصاع غرب زدگی است. این نویسنده معتقد است یکی از نقاط ضعف ادبیات علمی تخیلی، نوعی غرب زدگی ضعیف است که بیشتر از ذهنیت شرطی شده و عادتی خوانندگان، مترجمان و نویسندگان برمی خیزد. قصاع همچنین به امکان خلق آثاری در این ژانر اشاره می کند که ریشه در فرهنگ دارند و با آموزه های مذهبی هم جهت اند. او کتاب خود را مثال می زند که در آن علاوه بر توجه به اصول و فنون این شاخه ادبی، به اصول فرهنگی شرقی- اسلامی هم توجه کرده است.