اهمیت طرح جلد در کتابهای کودک و نوجوان / راحله فاضلی
نویسندگان، شاعران و مترجمان هراندازه برای جذب مخاطب کودک و نوجوان تلاش کنند، آنچه در نگاه نخست بیننده را به طرف خود میکشاند، طرح جلد کتاب است. طراحی جلد مقولهای بسیار مهم و تاثیرگذار در عرصه کتاب و کتابخوانی است که ظاهرا چندان جدی گرفته نمیشود و با چالشهای فراوانی روبهروست. در این گزارش طراحان گرافیک و تصویرگران از دغدغهها و مسائل مربوط به طراحی جلد سخن گفتهاند. فریده شهبازی که در زمینه تصویرگری و طراحی جلد چهل سال تجربه دارد معتقد است هر کتاب مخاطب خود را دارد که با سن، میزان سواد و گرایش به نوع خواندن عوض میشود. به گفته او طراحی جلد برای کتابهای حوزه کودک و نوجوان و کتابهای بزرگسال مقوله جدایی نیستند و همان مشخصات طراحی جلد را دارند. او میگوید: «جلد باید در نخستین نگاه خواننده را جلب کند و به او بگوید حاضری به من نگاه کنی؟ با این حال فقط مساله جذابیت مطرح نیست. باید طراح تاجایی که میتواند سعی خود را بکند تا کتاب به چشم مخاطب بیاید.» در ویترین کتابفروشیها و قفسه کتابخانهها، کتابهای بسیاری کنار هم قرار گرفته و در انتظار لمس سرانگشتان خوانندگان هستند اما آیا این کتابها که غالبا جلدهای رنگارنگ و فریبنده دارند از معیارهای طراحی برخوردارند؟ تصویرگران و طراحان گرافیک معتقدند پاسخ دادن به این پرسش کار دشواری است زیرا نمیتوان آمار دقیقی از کتابهای موجود ارائه داد و به بررسی آنها پرداخت. شهبازی هم با این نظر موافق است و میگوید هم جلدهای خوب داریم هم جلدهای بد. برخی امکانات تولید میتوانند به بالا بردن کیفیت طرح جلدها کمک کنند اما همه به این امکانات دسترسی ندارند. شهبازی تاکید میکند بهرهبردن از بسیاری از تکنیکهای جلد روی نگاه مخاطب اثر دارد اما یا خیلی گران درمیآید یا وجود ندارد که به جذابیت جلد ضربه میزند. علاوه بر طراحی و انتخاب نوع تکنیکها، تصمیمگیری درباره نوع مقوا و شومیز یا گالینگور بودن جلد هم در کیفیت محصول نهایی تاثیر دارد. ایده مهم است دیجیتال یا غیردیجیتال؟ این پرسش دیگری است که در طراحی جلد مطرح میشود. هر طراحی با توجه به امکانات، تواناییها یا سلیقه شخصی خود میتواند درباره طراحی دستی یا دیجیتال تصمیم بگیرد. آیا میتوان تفاوت بسیاری میان این دو روش قائل شد؟ کدامیک بر دیگری برتری دارند؟ شهبازی پاسخ میدهد: «این ابزار شخصی است و در اختیار همه هست. همانطور که مداد، قلم و خودکار ابزار است، رایانه هم ابزار است. طراح تا ایده نداشته باشد نمیتواند هیچ کاری بکند. ایده و توانایی ابراز ایده مهم است. ما مشکل فکر و طراحی نداریم. افرادی هستند که کارشان درجه یک است. اما به خاطر فقیر بودن صنعت نشر، ناشران برای طراحی جلد هزینه نمیکنند. به جز چند ناشر و در موارد محدود، دیگران معمولا خیلی هزینه نمیکنند. توانایی طراحان ما این نیست که میبینیم. وقتی هزینه طراحی پانزده روی جلد معادل یک کتاب است، کیفیت کار طراح هم پایین میآید.» مهرنوش مشیری، از تصویرگران و طراحان باتجربهای است که تاکنون برای بیش از هزار کتاب طراحی جلد انجام کرده است. او هم عقیده دارد در طراحی جلد حتی برای کودکان و نوجوانان، تنها جذابیت کافی نیست. مشیری درباره ویژگیهای طراحی جلد میگوید: «اصول اولیه، آکادمیک و صرف است. مو لای درزش نمیرود اما برای ژانرهای گوناگون، کارهای متفاوت ارائه میشود. نوشتههای گلآقا و عبید زاکانی هر دو طنز هستند اما طرح جلدهای یکسانی ندارند. پایه آنها متشکل از مواردی مانند ترکیببندی و رنگ، ثابت است. یعنی ظرف ثابت است که باید مظروفهای متفاوت را در خود جا دهد. مظروف همان مخاطب است.» نباید با آینده کودک بازی کرد این هنرمند درباره کیفیت کتابهای موجود توضیح میدهد: «کتابهای بد هست. خوب هست. غلط هم هست. من در یک جشنواره تصویرگری داور بودم. بعضی از قصهها غلط بودند و برای کودک مناسب نبودند و نشان از آن داشت که نویسنده مخاطب را نمیشناسد درحالی که میتواند با یک داستان غلط و نامناسب، با آینده کودک بازی کند و برای او کابوس بیافریند. متاسفانه در زمینه نوشتن و تصویرگری هم مهمترین اصل یعنی مخاطب گم شده است. همصنفیها در مقابل هم هستند. میخواهند قدرت خود را به نمایش بگذارند و ادبیات کودک و نوجوان به عرصه قدرتنمایی تبدیل شده است.» هرچند خطا در دیجیتال کمتر است اما این استاد دانشگاه عقیده دارد کمال این نیست که هیچ خطایی نداشته باشیم. او میگوید: «تفاوتها و محدودیتهای انسانی است که هنرمندان را متمایز میکند. در طراحی دیجیتال، مکانیکی میشویم و روح از آن بیرون میرود. گرچه نتیجه مخاطبپسندتر میشود اما محدودیتها در کار دستی، اثر را انسانیتر و هنریتر میکند.» مشیری که مدیرهنری مجلههای گوناگون کودک و نوجوان بوده و این مسوولیت را در مجلههای بزرگسال هم برعهده داشته عقیده دارد بعد از انقلاب، تصویرگری برای کودک و نوجوان، تصویرگری بزرگسال را غرق کرده است. صحبت از تصویرگری که میشود به تفاوت آن با طراحی گرافیک اشاره میکند و میگوید: «طراحی جلد آمیختهای از گرافیک است اما تصویرگری داخل کتاب اتفاق میافتد و به متن وابستگی کامل دارد. با این حال وقتی یکی از طرحهای داخل کتاب روی جلد قرار میگیرد به مخاطب میگوید در کتاب چه خبر است.» تفاوت عملکرد جلد با صفحات داخلی برخی طراحان با قرار گرفتن یکی از تصاویر داخل کتاب روی جلد موافق نیستند و معتقدند باید برای طرح جلد از ایده و تصاویر متفاوتی استفاده شود. پژمان رحیمیزاده از تصویرگران و طراحان نامآشنای کتاب کودک و نوجوان در اینباره میگوید: «چنین چیزی در اروپا و آمریکا هم اتفاق میافتد. آنها هم از تصاویر داخل کتاب برای طرح جلد استفاده میکنند اما این بستگی به نظر ناشر دارد. غالبا برای اینکه پول کمتری بدهند این کار را میکنند. اما من ترجیح میدهم طراحی متفاوت باشد چون قرار است عملکرد جلد با صفحات داخلی کتاب فرق داشته باشد.» به باور این استاد دانشگاه بسیاری از طرح جلدهای موجود مناسب سن مخاطب نیستند و این درباره کتابهای کودک بیشتر اتفاق میافتد. او به تجربه خودش اشاره میکند و میگوید: «نویسندهای از من خواست کتابش فضای شاد داشته باشد. مخاطب کتاب بچههای اول و دوم راهنمایی بودند و بعدها که با بعضی از آنها روبهرو شدم از کار ایراد گرفتند و میخواستند غمگینتر باشد.» به نظر میرسد میان هنرمندان و مخاطب کودک و نوجوان فاصلهای هست که برقراری ارتباط را با مشکل مواجه میکند. ظاهرا برخی طراحان شناخت و درک درستی از دنیای کودک و نوجوان، نیازها و علایق او ندارند با این حال رحیمیزاده معتقد است بچهها با هم فرق دارند و نمیتوان معیار ثابتی تعیین کرد چون در آن صورت دیگر خلاقیت وجود نخواهد داشت. او میگوید: «از خانهای به خانه دیگر هم شرایط و سلیقهها فرق دارد و به مسائلی مانند میزان تحصیلات پدر و مادر بستگی دارد. البته مبانی زیباییشناسی ثابت است اما سلیقه بچهها به دانش بصری و کتابهایی که دیدهاند نیز بستگی دارد.» نقش مهم مدیرهنری رحیمیزاده که تاکنون روی جلد بیش از 550 جلد کتاب را طراحی کرده به این نکته اشاره میکند که بزرگسال به خاطر تجربه و سواد بصریاش امکان دریافت پیامهای لایه لایه و نشانهها را دارد. درباره نوجوان علاوه بر اینکه جذابیت باید بیشتر باشد پیامها روتر مطرح میشود و از روانی بیشتری برخوردار است زیرا دانش بصری او در نظر گرفته میشود اما مبانی کار تغییری نمیکنند. این هنرمند تاکید میکند ارتباط بین ناشر و طراح باید از طریق مدیرهنری ایجاد شود اما ناشران یا مدیر هنری ندارند یا خود مدیران هنری هم ناراضیاند و تعامل مطلوب میان آنان و ناشر به وجود نمیآید. ناشر به جای اینکه از نظرات کارشناسی مدیرهنری بهره ببرد تحت تاثیر نظرات غیرتخصصی افراد ناآگاه به مسائل هنری درباره کار طراح قضاوت میکند. آیا طراحان برای ارائه اثر خود کتابها را میخوانند؟ رحیمی زاده پاسخ میدهد: «فرصت نمیشود همه کتابها را بخوانیم. شاید نصف داستان را بخوانیم اما هنوز درباره سن یا قیافه شخصیت داستان حرفی زده نشده باشد بنابراین میتوانیم از نویسنده یا مترجم اطلاعات بگیریم. اگر ارتباط میان طراح و مترجم و نویسنده شکل نگیرد تقصیر ناشر است.» نباید فراموش کرد که خیلی از مترجمها یا نویسنده سواد بصری ندارند و نمیتوانند درباره طرح جلد نظر نهایی و کارشناسی بدهند اما مدیر هنری میتواند در این امر بسیار کمک کند. او درباره این که ایده طرح جلد از کجا میآید میگوید: «شکلگیری ایده، کار دشواری است و یکباره اتفاق نمیافتد. در مکاشفه درونی و درگیری با کار، اتودهای گوناگونی میزنم، کارهای دیگر را میبینم و اتود اولیهام با کار آخر زمین تا آسمان تفاوت دارد.» روایت متن، روی جلد پیمان رحیمیزاده، عضو انجمن تصویرگران کتاب کودک عقیده دارد طراحی جلد با موضوع کودک و نوجوان یا بزرگسال هردو یک هدف را دنبال میکنند. او که جذابیت و روایت مفاهیم به صورت لایهلایه را مهم میداند میگوید: «شاید در طراحی جلد کودک و نوجوان باید از فرمها و رنگهای جذابتری استفاده شود ولی هر دو باید متن داخل کتاب را روی جلد روایت کنند و نکته اصلی همین است و بس.» این استاد دانشگاه از وضعیت طراحی جلد کتابهای موجود راضی نیست و توضیح میدهد: «برخی همکاران طراحی جلد را با تصویرگری داخل کتاب اشتباه گرفتهاند یا شاید خیلی از این موضوع باخبر نیستند که تاریخ مصرف بعضی از تصاویر و نشانههای تکراری سرآمده و نکته دیگری که باید گوشزد کرد این است که ناشران و دستاندرکاران کتاب هم باید توجه بیشتری کنند تا جلدهای طراحی شده روی کتابها از کیفیت بالاتری برخوردار شوند. اگر ناشر طراح خود را به درستی انتخاب کند و به او اطمینان کند تا طراح بتواند با اطمینان خاطر طراحی خود را انجام دهد، حتما در آینده تصاویر روی جلد بهتری خواهیم داشت.» او که برای بیش از 40 کتاب کودک و نوجوان طراحی جلد انجام داده درباره طراحی دیجیتال و دستی میگوید: «در دنیای امروز هردو لازم و ملزوم هم هستند و هیچکدام را نمیشود حذف کرد. اگر هم ما برای جلدی با دست طراحی کنیم آخرسر باید داخل رایانه آن را ویرایش و برای چاپ آماده کنیم.»
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
