به مناسبت هفته سلامت / نسرین عراقی بصیری
در حال حاضر بیماریهای غیرواگیر از چالشهای مهم بهداشتی کشورها محسوب میشوند و با توجه به تاکیدات مکرر مبنی بر اولویت سلامت و بهداشت و درمان به عنوان مسائل درجه یک کشور و نیز اعلام ضرورت سرمایهگذاری بیشتر در حوزه بهداشت و همچنین براساس تکالیف قانونی و اسناد بالادستی کشور که بر مقدم بودن پیشگیری و بهداشت بر درمان تاکید دارند، هفته سلامت با موضوع توجه به بیماریهای غیرواگیر با رویکرد خودمراقبتی برای ترویج سبک زندگی سالم از ۲۳ تا ۲۹ فروردین برگزار میشود. کودکان و نوجوانان بخش بزرگی از جمعیت پویا و آیندهساز کشورها را تشکیل میدهند. دانشآموزان قشر عظیم آسیبپذیر جامعهاند که مراقبت بهداشتی آنان اگـرچه از نظر تعیین و درجهبندی این نیازها در جوامــع گوناگون یکسان نیست؛ اما اساسا برای همه دانـــــشآموزان مدارس صرفنظر از اختلافات نژادی، آب و هوایی و جغرافیایی، مسائل همسان و دیدگاههای مشترکی وجود دارند بهطوریکه در اکثر کشـــــورهای جهان، مراقبتهای بهداشتی دانشآموزان و آموزش آنها از اهم مسائل ویژه بهداشتی و مورد توجه اولیاء امور بوده است. در این مسیر، واحد بهداشت مدارس، وظیفه تامین و ارتقای سلامت دانشآموزان را برعهده دارد که این مهم را در سه حیطه آموزش بهداشت، بهداشت محیط و ارائه خدمات بهداشتی درمانی به دانشآموزان انجام میدهد. در حیطه آموزش بهداشت، آموزشها در زمینه موضوعات گوناگون بهداشتی برای گروههای هدف دانشآموزان، والدین و مسوولان مدارس و آموزش و پرورش صورت میگیرد. در حوزه بهداشت محیط، نظارت و بازدید از وضعیت بهداشت محیط و عرضه مواد غذایی در بوفهها و وضعیت بهداشت عمومی مدارس، کلاسها و راهروها و نظارت بر سرویسهای بهداشتی مدارس، دفع زباله، فاضلاب و استفاده از آب آشامیدنی سالم است و ارائه خدمات بهداشتی ـ درمانی به دانشآموزان، بیماریابی و معاینات بالینی دانشآموزان توسط مربیان بهداشت در مدارس به اجرا گذاشته میشوند. ضرورت وجودی و فلسفه تشکیلات بهداشت مدارس ناشی از این واقعیت است که دانشآموزان اکثریت عظیمی از جمعیت را تشکیل میدهنـد و بـه دلیـل کامـل نشـدن مهارتهـا و شرایـط سنـی، آسیـبپذیـرند، بنابـراین به توجه و تامین بهداشت سلامت نیاز دارند که این موضوع در ارتقای میزان بهداشت جامعه نقش اساسی دارد. یک عمر سلامت با خودمراقبتی «یک عمر سلامت با خودمراقبتی»؛ این شعاری است که وزارت بهداشت برای هفته سلامت در سال جاری در نظر گرفته و شعار روزهای هفته سلامت شامل «توانمندسازی نوجوانان و جوانان برای خودمراقبتی»، «عموم مردم، نیازمند خودمراقبتی»، «خانواده، خاستگاه خودمراقبتی»، «رسانهها، مروّجان خودمراقبتی»، «نهادها و پایگاههای مردمی، کانونهای خودمراقبتی»، «تیم سلامت، مربیان خودمراقبتی» و «سیاستگذاران و مدیران اجرایی، حامیان خودمراقبتی» است. دکتر ابوالقاسم رضوانی، کارشناس دفتر سلامت نوجوانان و مدارس وزارت بهداشت میگوید: «با تمام توان در حوزه بهداشت نوجوانان و مدارس فعالیت داریم، البته ما نظرات کارشناسی را به وزارت آموزش و پرورش اعلام میکنیم که در صورت پذیرش، عملیاتی میشوند و نیازسنجیها براساس شواهد علمی و بالینی صورت میگیرند. دغدغه ما این است تا نوجوانان فعال، پویا، باانگیزه و سلامت باشند.» دفتر آموزش سلامت وزارت بهداشت در زمینه بیماریهای غیرواگیر و خودمراقبتی نوجوانان به معضل چاقی و کمتحرکی نوجوانان هم توجه ویژهای دارد، بنابراین با اجرای برنامههای آموزشی سلامت، عادات تغذیهای مناسب را جایگزین عادات تغذیه نامناسب میکند. به گفته وی، کیف سنگین دانشآموزان و کولهپشتی هم از اولویتهای وزارت بهداشت، در جهت خودمراقبتی دانشآموزانند. براساس تحقیقات انجام شده، وزن کیف دانشآموز باید ۵ تا ۱۰ درصد کل وزن دانشآموز باشد در حالی که حمل کیف سنگین توسط آنان، مشکلات عدیده سلامتی را در آینده به همراه دارد. به گفته دکتر محمد چینیان، مدیرکل دفتر امور سلامت و تندرستی وزارت آموزش و پرورش، آموزش بهداشت فردی به تمامی دانشآموزان و اولیای آنان، مراقبت مستمر از بهداشت و ایمنی محیط مدرسه و دانشآموزان، توجیه و تبیین مسائل بهداشتی و آموزش بهداشت فردی و محیطی به تمامی اولیای دانشآموزان، بررسی وضعیت روانی، عاطفی و رفتاری دانشآموزان به منظور بهبود و برطرف کردن مشکلات رفتاری آنان، همکاری با مراکز بهداشتی و درمانی در امور کنترل و پیشگیری بیماریهای واگیر و غیرواگیر، گزارش موارد بیماریهای واگیر و معرفی بیماران به مراکز درمانی و بهداشتی، نظارت و کنترل نحوه تغذیه دانشآموزان در مدرسه، نظارت بر بهداشت بوفه مدرسه و عوامل اجرایی آن از جمله وظایف مراقبان بهداشتیاند. وی معتقد است متشکل ساختن دانشآموزان داوطلب در فعالیتهای بهداشتی مدرسه از جمله مهمترین نکاتی است که دانشآموزان را به اهمیت «خودمراقبتی» واقف میسازد که در این زمینه ضرورت دارد مسوولان مدارس هم بر روند اجرای دقیق برنامهها، نظارت کامل داشته باشند. آموزش در مدارس علی عسگری، مسوول دبستان «شهید عباس حصارکی» منطقه پنج آموزش و پرورش تهران میگوید: «با تمامی توان و البته با همیاری اولیا تلاش داریم با مراقبان بهداشت همکاری کنیم. یکی از مشکلات به ظاهر سادهای که در روند اطلاعرسانی به دانشآموزان و اولیا وجود دارد، کمبود کاغذ برای تکثیر و توزیع اطلاعات بهداشتی میان دانشآموزان و خانوادههای آنان است. بنابراین با توجه به جمعیت هفتصد نفری دانشآموزان این مدرسه تلاش میکنیم تا کاغذ مورد نیاز را در اختیار مربی بهداشت قرار دهیم.» معصومه طاهری، آموزگار پایه ششم این دبستان درباره لزوم خودمراقبتی دانشآموزان میگوید: «توانمندسازی دانشآموزان و نوجوانان برای درک و فهم عمیقتر و حفاظت از عملکرد بدن است تا به این درک برسند که تمام اعضا و جوارحشان جزو داشتهها و توانمندیهایشان است و ضرورت دارد از تمامی آنها برای حفظ سلامتی استفاده کنند و شیوههای خودمراقبتی بیش از پیش توجه کنند، بنابراین توجه به آموزش مداوم دانشآموزان میتواند به فرهنگسازی برای حفظ سلامت کمک کند.» فرشته طاهری، با مدرک زیستشناسی که پس از چند سال دبیری در این رشته، هفت سال است که به عنوان مربی بهداشتی فعالیت سال است به عنوان مربی بهداشت فعالیت دارد و به آموزش نکات بهداشتی به دانشآموزان بسیار علاقهمند است، از کلاسهای آموزشی که آموزش و پرورش هرساله برایشان برگزار میکند میگوید و البته گلهمند است که موضوعهای کلاسها تکراریاند و باید این موضوعها برای مربیانی که اخیرا به این جمع پیوستهاند برگزار شوند و معتقد است باید موارد آموزشی بر نکات جدید و براساس نیازسنجیهای دانشآموزان طراحی شوند. تابلو اعلاناتی که در محل عبور و مرور دانشآموزان مدرسه است مملو از مطالب علمی و بهروز و نتیجه فعالیت این مربی علاقهمند است. او میگوید: «مطالب جدید را از جزواتی که آموزش و پرورش به ما میدهد و همچنین از اینترنت تهیه و تکثیر کرده و میان تمامی دانشآموزان از پایه اول تا ششم توزیع میکنم، البته در نمونه مطالبی که هنگام گفتوگو مشاهده شد، مواردی هم برای ارتقای اطلاعات بهداشتی مورد نیاز والدین به چشم میخورند؛ موضوعهایی مانند لزوم صرف صبحانه، تغذیه مناسب، نکات مورد توجه درباره لزوم مصرف تخممرغ در ردههای سنی متفاوت و...» طاهری بر کاهش مصرف فستفودها و یادآوری مضرات آن در میان دانشآموزان تاکید زیادی دارد و میگوید: «متاسفانه تمایل به مصرف این غذاها در میان خانوادهها افزایش یافته. وقتی به مادرانی که فرزند با وزن بالا دارند میگویم بهتر است فرزندتان چربی کمتری مصرف کند، تنوع غذایی را بهانه میآورند و شاید هم تهیه فستفودها برایشان راحتتر است ولی من همچنان به دانشآموزان یادآور میشوم که افراط در مصرف تنقلات و فستفودها به چاقی، دیابت و بیماریهای قلبی منجر میشود به همین دلیل به دانشآموزان تاکید میکنم مصرف سوسیس و کالباس هم به علت افزودن ترکیبات نیترات و نمک سرطانزا هستند و تلاش میکنم تا دانشآموزان تمایل بیشتری به مصرف غذاهای سالم داشته باشند ولی فرهنگسازی با همکاری خانوادهها میسر میشود.» وی رعایت نظافت مدرسه توسط دانشآموزان را هم بسیار بااهمیت میداند و جمعآوری صحیح پسماندهای غذایی را به عنوان گامی در جهت حفظ سلامتی از مهمترین نکات آموزشی میداند. این مربی بهداشت با اندازهگیری قد و وزن و رسم منحنی رشد دانشآموزان، مواردی را که خارج از جاده سلامتی رشد قرار دارند به والدین اعلام میکند تا پیگیریهای لازم را انجام دهند. وی که سه روز در هفته هم در دبستانی در منطقه پنج، فعالیت دارد میگوید: «تعداد دانشآموزان این مدرسه چهارصد نفر است ولی نیمی از دانشآموزان بضاعت مالی کافی ندارند، بنابراین آموزش تغذیه صحیح به آنان اهمیت بیشتری دارد. «طرح آهنیاری» میان دانشآموزان دختر نوبت صبح این مدرسه از مهمترین نکاتی است که در حوزه خودمراقبتی به آن توجه دارم اما این دبستان به دلیل نبود بودجه کافی حتی نمیتواند کاغذ مورد نیاز را در اختیارمان قرار دهد تا بتوانیم پیامهای بهداشتی را برای تکتک دانشآموزان و خانوادههای آنان تکثیر کنیم.» البته آموزش مقابله با آلودگی هوا و نکات لازم در شرایط اضطرار آلودگی هوا هم در قالب پیامهایی در راهروهای دبستان نصب شده بودند.» شماعی، مربی بهداشت دبستان «شهید رحیمی» منطقه چهار هم بر آموزش روش صحیح مسواک زدن به دانشآموزان تاکید داشته و میگوید: «ارتباط تنگاتنگی میان باکتریهای دهان و دندان و بیماریهای قلبی وجود دارد، بنابراین بر آموزش روش صحیح مسواکزدن بهویژه در پایههای اول تا سوم دبستان تاکید دارم و برنامههایی را به این منظور طراحی کردهام تا دانشآموزان بیشتر به این موضوع علاقهمند شوند.» مومنی، آموزگار پایه اول «دبستان یحییزاده» منطقه پنج هم معتقد است فرهنگسازی و آموزش خودمراقبی در پایه اول دبستان بسیار اهمیت دارد و باید نکات قابل توجه در رعایت تغذیه سالم با زبانی ساده و همراه با شادی و تفریح به دانشآموزان آموزش داده شوند. آموزش بهداشت در کتب پایه دبستان با توجه به اینکه آموزش بهداشت کتابهای علوم عمدتا از پایه چهارم آغاز میشود، در کتاب علوم پایه چهارم آموزش خاصی وجود ندارد و تنها به تشریح عملکرد کلیه پرداخته شده است. در سه بخش پایانی کتاب علوم پایه پنجم هم به آشنایی باکتریها و چگونگی فعالیت آنان در بروز بیماریها پرداخته شده است. شاید هم به این علت که دانشآموزان در این رده قادر به درک و دریافت موضوعهایی در حوزه آموزش بهداشت هستند، دفاع بدن در مقابل بیماری در اندامهای حسی بدن، مشکلات بینایی و شنوایی از مهمترین نکاتیاند که به آنها اشاره شده است. در بخش پایانی هم با عنوان «انسان و محیط زیست» و اثر انسان بر محیطزیست و نهایتا آلودگی آب، هوا و خاک و پسماندهای کارخانهها و فاضلابهای خانگی و نقش آنها در آلودگی محیطزیست پرداخته شده است. کتاب علوم پایه ششم دبستان هم کاملتر و تخصصیتر به نکات و مشکلات مرتبط با حفظ سلامتی اشاره دارد و درباره اهمیت بازیافت در حفظ محیطزیست بهطور کامل توضیح داده شده است. همچنین اهمیت حفظ جنگلها در سلامتی موجودات در بخشی به تفصیل آمده است و بخش پایانی کتاب با عنوان «سالم بمانیم» به مبارزه با میکروبها، بیماریهای غیرواگیر و رفتارهای سالم اشاره دارد. با این همه، به نظر میرسد آنچه در کتابهای درسی درباره بهداشت و سلامت انسان بهویژه در دوره دبستان درج شده، کافی نیستند و دانشآموزان این مقطع سنی را باید بیش از پیش با نکات بهداشتی و مراقبتهای فردی آشناکرد. چه آنان در این دوره سنی، توان خوگیری با رفتارهای مناسب و جامعهپذیری را دارند و میتوانند بهتر از دیگر مقاطع تحصیلی با فراگیری نکات ضروری، خود را با شرایط مناسب زندگی وفق دهند. استفاده از پیامهای کوتاه بهداشتی در کتابهای درسی با بهرهگیری از تصاویر زیبا و گویا، روشی موثر در این زمینه است.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
