شش دهه با آثار زندهیاد دکتر علی شریعتی / هادی حسینی نژاد
علی شریعتی مزینانی، مشهور به دکتر علی شریعتی(1312-1356) یکی از چهرههای نامی تاریخ معاصر ما در حوزه اندیشه به شمار میآید. وی در زمان حیات خود آثار متعددی را به رشته تحریر درآورد و کتابهای زیادی را از خود به جا گذاشت. همچنین از آنجایی که وی بخش قابلتوجهی از عمر خویش را صرف تدریس، درسگفتارها و سخنرانیهای متعدد با هدف روشنگری و هدایت اذهان عمومی در حوزههای گوناگون کرده، بسیاری از سخنان او به همت دفتر تدوین و تنظیم مجموعه آثار معلم شهید دکتر علی شریعتی و بنیاد فرهنگی دکترعلی شریعتی طی سالهای متمادی مکتوب شده و در قالب کتابهایی که بعدها به غایت مشهور شدند، به چاپ رسیدهاند. اقبال از این کتابها تا حدی بوده که برخی آثار علی شریعتی همچنان جزو آثار پرشمارگان و پرمخاطب به شمار میآیند. در ادامه سعی کردهایم چند کتاب مهم از این اندیشمند معاصر را به اختصار معرفی کرده و نگاهی اجمالی به تفکرات و رویکردهای علمی، تاریخی و مذهبی این شخصیت ماندگار بیندازیم. با مخاطبان آشنا این کتاب مجموعهای از نامههای زندهیاد علی شریعتی به پدر، همسر، فرزندان، برادران، خواهران و دوستان همفکرش را دربردارد. همچنین دو وصیتنامه و دو نوشته دیگر از این اندیشمند در این کتاب به انتشار رسیدهاند. این دسته از نامهها به تعبیر شریعتی، بیشتر «پاسخ به سنگهای فلاخن»؛ یعنی مخالفان و افرادی را که به هر تقدیر سر عداوت با وی داشتهاند شامل میشوند. «با مخاطبهای آشنا» که پس از انقلاب نخستین بار در سال 1358 توسط انتشارات حسینیه ارشاد و آخرین بار در سال 1391 توسط نشر الهام؛ بنیاد فرهنگی دکترعلی شریعتی زیرچاپ رفته، برای مقابله با تحریف و قلب حقایق، تنها نامههایی را از شریعتی دربردارد که نسخه دستنویس آن موجود بوده است. نامهها بر اساس تاریخ تحریر، گردآوری و تنظیم شدهاند و در قسمت پاورقی هر نامه، توضیحات جانبی مربوط به آن نامه آمدهاند. خودسازی انقلابی «خودسازی انقلابی» هم از جمله کتابهای به قلم علی شریعتی است که پس از پیروزی انقلاب اسلامی به کرّات و در سالهای 1358 تا 1392 توسط ناشران گوناگون، از جمله نشر الهام؛ بنیاد فرهنگی دکترعلی شریعتی منتشر شده است. این کتاب حاوی یک دیباچه و ده نوشته و گفتار است که تقریبا تمامی آنها از جمله آثار و نوشتههای سالهای آخر عمر شریعتی را در یازده بخش شامل میشوند. شش فصل آغازین این کتاب یعنی دیباچه، عشق، آزادی، خجسته آزادی، خودسازی انقلابی و حر و شب قدر از نوشتههای وی و پنج فصل دیگرسخنانیاند که در جلسات خصوصی سالهای 1354 و 1355 از زبان او عنوان شدهاند. چگونه ماندن، عرفان، برابری و آزادی، عشق و توحید، سلامهای نماز و معراج و اسراء از جمله بخشهای دیگر این کتاب به شمار میآیند. ابوذر این کتاب که یکی از آثار مشهور دکتر علی شریعتی به حساب میآید، همانطور که از نامش پیداست، به بررسی خصایل و زندگی ابوذر، یکی از اصحاب پیامبر اکرم(ص) اختصاص دارد. این کتاب در دو دفتر، شامل سه نوشته و گفته است. دفتر نخست «ابوذر غفاری» نام دارد که برای نخستین بار سال 1334 انتشار یافته. دفتر دوم مرکب از دو قسمت است؛ قسمت اول در واقع مقدمهای است بر نمایشنامه «یک بار دیگر ابوذر» که مرداد سال 1351 در حسینیه ارشاد به صحنه رفت و قسمت دوم سخنرانی است که قبل از شروع نمایش توسط این اندیشمند فقید در همان محل ایراد شده است. تاریخ و تمدن از آنجایی که زندهیاد شریعتی فارغالتحصیل رشته «تاریخ اسلام در قرون وسطی» از دانشگاه سوربن فرانسه و در مقطع دکتری بوده، در ادامه این گزارش به یکی از آثار مهم و تخصصی وی، یعنی «تاریخ و تمدن» میپردازیم. این کتاب درواقع درسگفتارهای شریعتی است که طی سالهای 1345 تا 1350 در دانشگاه فردوسی مشهد تدریس کرده و توسط عدهای از دانشجویان او ضبط و پیاده شدهاند. این مجموعه در دو جلد تنظیم و تدوین شده و مطالب متنوعی را دربردارد. حادثهای شگرف در تاریخ، خصوصیات قرون معاصر، بحث عمومی راجع به جهانبینی و فرهنگ، جهانبینی و محیط، گرایشهای سیاسی در قرون معاصر، مساله خودیابی، ویژگیهای تمدن امروز و پیوستها، به ترتیب فصلهای این کتاب را تشکیل میدهند؛ کتابی که تاکنون توسط ناشرانی چون نشر قلم، آگاه و چاپخش زیر چاپ رفته است. ویژگیهای قرون جدید یکی دیگر از کتابهای علی شریعتی که بیشتر بنمایه تاریخی دارد، «ویژگیهای قرون جدید» است. این کتاب شامل یازده بخش اصلی و یک بخش ضمیمه بوده که خود از هشت قسمت تشکیل شده است. برخی از بخشهای کتاب «ویژگیهای قرون جدید» که گویای مضامین مطرح شده در آنند، عبارتند از تاریخ تکمیل فلسفه، متدلوژِ علم، ریشههای اقتصادی رنسانس، مروری کوتاه بر خصوصیات قرون وسطی و قرون جدید، نگاهی به تاریخ فردا، اسکولاستیک جدید، ماشین در اسارت ماشینیسم، تمدن و تحجر، وضع آگاهی طبقاتی، برخی پیشتازان «بازگشت به خویشتن» در جهان سوم و... همچنین در بخش ضمیمهها به مباحثی چون جهانبینی بسته و جهانبینی باز، هجرت زمینهساز جهانبینی باز، جامعهشناسی سیانتیستی، داروینیسم، دنیای سوم خود به زبان آمده است، تلقی مذهب از دید روشنفکر واقعبین و روشنفکر مقلد، نمونههای عالی خلاق در اسلام و مقدمهای بر کنفرانس حسن الامین پرداخته است. این کتاب برگرفته از متن سخنرانیهای دکتر علی شریعتی بوده که آخرین بار توسط نشر چاپخش در سال 1390 منتشر و به بازار آمده است. چه باید کرد؟ کتاب «چه باید کرد؟» ازجمله آثار ارزشمند و مورد توجه مخاطبان آثار علی شریعتی است که مرتبا از سال 1360 به بعد از سوی نشر قلم و نشر الهام؛ بنیاد فرهنگی دکترعلی شریعتی منتشر شده است. بخش نخست از این کتاب به معرفی روشنفکر و وظایف آن نسبت به جامعه اختصاص یافته و عناوینی چون پیام امید به روشنفکران مسوول، روشنفکر اصل و وروشنفکر کپی، مسخ یا وارونگی مفاهیم، تشکیل طبقه انتلکتوئل، طبقه از کی تشکیل میشود؟، خصوصیات طبقه روشنفکر قرن 17، ملیتگرایی، تودهگرایی و ضداشرافیت، علم پرستی روشنفکر، تهاجم و تدافع و نهضت رنسانس، روشنفکر اصل و روشنفکر مقلد، روشنفکر و مسوولیت او در جامعه، انسان؛ دور و بس نزدیک، نازپرورده تنعم، خودآگاهی و استحمار و... را شامل میشود که مطالبی خواندنی را پیش روی مخاطب میگذارد. سایر فصلهای این کتاب قطور هم عبارتند از؛ از کجا آغاز کنیم؟، استخراج و تصفیههای منابع فرهنگی، چه باید کرد؟، فلسفه و هدف، آموزش، اسلامشناسی، قرآنشناسی و... علی، حقیقتی بر گونه اساطیر هر مخاطبی که اندک آشنایی با آثار و تفکرات زندهیاد علی شریعتی دارد، از میزان ارادت وی به حضرت علی(ع) آگاه است. شریعتی در بسیاری از نوشتهها و سخنرانیهای خود به مباحثی درباره سیره و رفتار نخستین امام شیعه اشارات متعددی داشته و در بسیاری از آثار خود سعی کرده از این شخصیت تاثیرگذار در تاریخ اسلام، الگوهایی نو و کارآمد به دست دهد. از جمله آثار وی که چنین رویکردی را دنبال میکنند، میتوان به کتاب «علی؛ حقیقتی بر گونه اساطیر» اشاره کرد؛ کتابی که دربردارندة دو سخنرانی از دکتر علی شریعتی است و در تاریخ 15 و 16 اسفندماه سال 1347 در حسینیة ارشاد ایراد شدهاند. موضوع این سخنرانیها، نسبت تاریخ و اسطوره و چرایی ساخته شدن اسطوره توسط انسان است و شریعتی از این منظر، موقعیت تاریخی حضرت علی(ع) و دلایل تبدیلشدن ایشان به اسطوره را مورد بحث و بررسی قرار میدهد. لازم به یادآوری است این کتاب که باز هم زیر نظر بنیاد فرهنگی دکتر علی شریعتی گردآوری و منتشر شده، پیش از این با عنوان «علی» در بیست و ششمین دفتر مجموعه آثار علی شریعتی، بهصورت کامل منتشر شده بود. میعاد با ابراهیم یکی دیگر از کتابهای پرمخاطب استاد علی شریعتی، «میعاد با ابراهیم» نام دارد که پس از انقلاب و از اوایل دهه 60 تا به امروز بارها توسط ناشرانی چون آگاه و بنیاد فرهنگی دکتر علی شریعتی به انتشار رسیده است. این کتاب یکی از مجموعه کتابهای «اسلامیان» است که در آن متن چهار سخنرانی دکتر علی شریعتی (1312ـ 1356) پس از بازگشت از نخستین سفر حج در تاریخ 28 و 29 اسفندماه 1348 و اول و دوم فروردینماه 1349 در تالار حسینیة ارشاد ارائه شدهاند. در این سخنرانیها شریعتی پیششرط شناخت حج را شناخت حضرت ابراهیم(ع) و شناخت بتپرستی معرفی میکند. وفاداری به سنّت ابراهیمی در نگاه شریعتی نه گذشتهپرستی که یافتن مصداقهای امروزی آن ذکر شده است. در این سخنرانیها شریعتی که آغاز انحطاط تمدن اسلامی را از زمان سلجوقیان میداند، سه اصل بنیادین حج را هم که همان اصول اتصال، اجتماع و حرکت منظماند، توضیح میدهد. آثار شریعتی در آیینه تحقیق و پژوهش معمول است که آثار و تفکرات یک اندیشمند از دو منظر باعث رشد و تعالی دانش و پیشبرد جریانهای فکری میشوند. نخستین منظر مربوط به تاثیرات مستقیمی است که مکتوبات و آثار به جامانده از یک اندیشمند بر اندیشمندان زمان خود و پس از خود میگذارد؛ اما طبیعی است که این آثار، به نسبت اهمیت تفکراتی که دربردارد، دستمایه نگارش آثاری تفسیری و تکوینی از سوی اندیشمندان و پژوهشگران دیگر در ادوار گوناگون شوند. چنانکه گروهی درصدد رمزگشایی و کشف ابعاد ناشناخته آثار آن متفکر در قالب مجلدهایی دگر برمیآیند و گروهی دیگر ضمن بررسی، تایید یا تکذیب نظریات آن اندیشمند، سعی میکنند نظریات خود را بسط داده و به اثبات برسانند. براین اساس باید گفت آثار به جای مانده از زندهیاد دکتر علی شریعتی هم به دلیل غنای اندیشه و رویکردهای علمی-تاریخی وی از چنین ویژگی برخوردار بودهاند؛ به گونهای که پس از درگذشت ناگهانی این اندیشمند معاصر، مجلدات متعدد و فراوانی حول محور نظریات و باورهای وی از سوی محققان به رشته قلم و زیور طبع آراسته شدهاند. مکتب شریعتی سیدعباس موسوی، با انتشار کتابی با عنوان «مکتب شریعتی» که سال 1388 برای نخستین بار توسط نشر «دانش بیگی» به بازار ارائه کرده، کوشیده تا ضمن بررسی آثار و مقالات علی شریعتی، یافتههای تازهای را برای مخاطبان افشا کند. اشتراکات و همگونیهای مطهری و سایر بزرگان با شریعتی، شریعتی و جریان روشنفکری، اعتقادات و باورها، خاورزمین و باختر در دیدگاه شریعتی، اشتباهها و لغزشها، نگرش شریعتی به ادبیات و هنر، امت و امامت، تشیع، علی انسان تمام، مساله جوانان، زیباترین روح پرستنده(سجاد)، انتظار عصر امروز از زن مسلمان، پدر! مادر! ما متهمیم و..... از جمله سرفصلها و بخشهای گوناگون کتاب «مکتب شریعتی» را شامل میشوند. همچنین در توضیح این کتاب آمده که یکی از راههای معجزهآسای درمان ناهنجاریهای موجود در جامعه، شناساندن مکتب شریعتی به جوانان حقگراست تا پاسخ انبوه شبهاتی را که به نام اندیشههای علمی نو و برای تاراج ایمان و باورشان و گرفتن بینش و تحلیلشان ساخته میشود، در زبان اندیشة دکتر شریعتی بیابند. اندیشه در مرز کتاب دیگری که در این گزارش معرفی میشود، «اندیشه در مرز» با موضوع اسلام و دموکراسی در ایران، نوشته حاتم قادری است که نشر نگاه معاصر سال 1387 برای نخستین آن را به چاپ رسانده. کتاب حاضر ضمن اشاره به ضرورت توجه به مبانی دموکراسی و تبیین نسبت آن با دین، حاوی مقالات، سخنرانیها و گفت و گوهای مؤلف کتاب دربارة اندیشه بهویژه اندیشة شیعی و ارتباط و نسبت آن با دموکراسی؛ با نظر به آثار دکتر شریعتی است. وی در طرح و تشریح مباحث مندرج در این کتاب، در پی پاسخ به پرسشهایی اساسی از قبیل «آیا بین اندیشه شیعی و دموکراسی نوعی سازگاری مثبت بر قراراست یا خیر؟»، یا «آیا اندیشه شیعی میتواند دموکراسی را تحمل کند یا خیر؟» برآمده است. عناوین برخی از مقالات و گفتوگوهای بلند منتشر شده در این کتاب عبارتند از: اندیشه شیعی و دموکراسی، شیعه و مردمسالاری، امر اجتماعی ـ وحی اجتماعی، تاملی در باب نسبت دموکراسی و ادیان کلاسیک، صدای مردم صدای خداست، شریعتی؛ رمانتیسم و ایدئولوژی، شریعتی؛ در چشم و دل من، جلال؛ ادیسه هویت و پارادوکس جنبش دانشجویی. شریعتی، دین و جامعه کتاب «شریعتی، دین و جامعه» با عنوان دوم «نقد و ارزیابی دیدگاههای دینشناختی دکتر علی شریعتی» کتابی است به قلم و اهتمام عبدالحسین خسروپناه که سال 1392 از سوی نشر کانون اندیشه جوان روانه بازار کتاب شده است. همانطور که از عنوان دوم این کتاب برمیآید، این کتاب پژوهشی، به نقد دیدگاههای دین شناختی «دکتر علی شریعتی» اختصاص دارد. نگارنده پس از معرّفی کوتاه شخصیت فکری و جریانهای مؤثر بر اندیشة دکتر شریعتی، موضوع بنیادین در آثار وی را واکاوی کرده است. این موضوعها عبارتند از: روششناسی معرفت دینی، انسانشناسی، اسلامشناسی، دین ایدئولوژیک، شیعهشناسی، روشنفکری، غربشناسی، امامت، بازگشت به خویشتن و روحانیت و زن. نگارنده پس از استنباط اصول روش شناختی دکتر شریعتی از میان آثارش، روششناسی معرفت دینی وی را بررسی کرده و سپس هریک از موضوعات بنیادین مطرح در آثار وی را مورد تحلیل و نقد قرار داده است. خسروپناه در مقدمه این کتاب آورده: «در این تحقیق سعی شده اولا به کتب و آثار وی و نه شارحان وی استناد شود و ثانیا به دور از هرگونه افراط و تفریط و حب و بغض، اندیشه وی مورد بررسی و تحلیل منصفانه قرار گیرد.» اندیشههای ماندگار شریعتی ماندانا کیادهی در این کتاب که توسط نشر هنر پارینه منتشر شده، به بررسی زندگی و آثار دکتر علی شریعتی مزینانی پرداخته است. از آثار دکتر شریعتی که در کتاب هم مورد توجه واقع شده، میتوان به: «ابوذر»؛ «هبوط در کویر»؛ «گفتوگوهای تنهایی»؛ «انسان بیخود»؛ «میعاد با ابراهیم(ع)» و... اشاره کرد. همچنین در کتاب، گزیدة اشعار دکتر شریعتی به همراه تصاویری از دوران زندگی ایشان آورده شده است. کیادهی در این کتاب که سال 1392 به بازار آمده، در باب جایگاه شخصیتی و علمی شریعتی مینویسد: «با مطالعه آثار شریعتی میتوان به تنهایی او پی برد؛ به اسلام و ارکان اصلی اسلام و رهبران آن دقت کرد و از آثار او اعم از نثر و شعر هم رگههایی از تنهایی، خدا، توحید، حقانیت و در نهایت مظلومیت چندصد ساله شیعه را مرور کرد. چگونه است که مردی در کنار زندگی دنیوی و جذبههای موجود آن که خود بر قله علمی آن میدرخشد و میتواند شرایط مطلوب و سازندهای برای خود احیا کند، دل از همه میبرد و حتی از همسر، فرزند، پدر، مادر، بستگان و دوستانش هم به عنوان ودیعههای الهی یاد میکند؟» پیامهای جاوید «پیامهای جاوید» یا «برداشتهای قرآنی علی شریعتی»، نوشته حیدر شجاعی که ازسوی نشر فهرست و سال 1390 به چاپ رسیده، آرا و نظریههای دکتر علی شریعتی درباره شناخت دربارة قرآن کریم را با مطالعة مجموعة آثار وی تدوین کرده است. نگارنده در این کتاب کوشیده که تمامی عقاید و تفاسیر شریعتی را بر حسب تسلسل آیات و سورهها ذکر کند و به این وسیله، تصویری کامل از عقاید وی در اختیار مخاطب قرار دهد. شجاعی در مقدمه این کتاب مینویسد: «این کتاب دربرگیرنده تمام فیشبرداریهایی میشود که هنگام مطالعه مجموعه آثار دکتر شریعتی گرد آورده بودم و تلاش کردم آرا و عقاید و تفاسیر وی را بر حسب تسلسل آیات و سورهها بگنجانم.»
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
