از-فکر-تا-اثر-در-کتاب-/-ناهاید-زمانی | خانه کتاب و ادبیات ایران

از فکر تا اثر در کتاب / ناهاید زمانی

توجه به مختصات جهان امروزی و ورود دستاوردهای نوین و تمدن جهانی، هر عرصه‌ای که خاستگاه اجتماعی داشته باشد و در مقام یک نیاز عمومی مد نظر قرار بگیرد، قاعدتا با درنظرگرفتن نظام عرضه و تقاضا باید به عنوان یک صنعت به آن نگاه کرد. در این میان؛ عرصه نشر هم مستثنی نبوده و ضمن حفظ جایگاه علمی و فرهنگی‌اش، باید در مقام صنعتی نوین و بااهمیت مورد توجه قرار گیرد. از این رو، چنان‌که پرداختن و ورود به هر صنعتی مستلزم تعریف ادبیات خاص آن صنعت و مهیا شدن ملزومات و جزئیات آن صنعت است، صنعت نشر هم از بخش‌های متعددی برخوردار بوده که بدون ارتقای میزان دانش در این بخش‌ها، نمی‌توان انتظار پیشرفت و تعالی در این صنعت را داشت. در توضیح این مفهوم باید گفت اگر بخش تالیف و پدیدآوری محتویات و مضامین کتاب را همچنان در بخش خلاقه فرهنگ نگه داریم، تمامی مراحل بعدی تا تولید و انتشار کتاب، جزو دایره صنعت نشر به حساب می‌آیند. البته فعالان این حوزه و کسانی که به نحوی با آن در ارتباطند با اجزای آن آشنایی نسبی دارند اما بد نیست در این گزارش عنوان شود که مراحلی چون حروفچینی، صفحه‌آرایی، گرافیک کتب و جلد، لیتوگرافی و چاپ، صحافی و دست آخر بازاریابی و فروش، همگی از حلقه‌های این صنعت به شمار می‌آیند. البته پیمودن روند حقوقی ثبت و اخذ مجوز نشر از دوایر مربوطه کتاب در استان‌های گوناگون را هم باید به عنوان حلقه‌های عملیاتی چرخه نشر در نظر داشت. براین اساس شایسته است که صنعت نشر کتاب هم مانند هر صنعتی دارای پشتوانه علمی باشد و در این راستا طبیعتا فعالان در این چرخه استراتژیک، نیازمند منابع مورد نیاز برای ارتقای سطح کاری خود هستند؛ منابعی که در غالب اوقات، خود در قالب کتاب منتشر شده و در دسترس آنان قرار می‌گیرند. در ادامه این گزارش به برخی از کتاب‌های مربوط به حوزه تولید کتاب که طی یکی دوسال اخیر به چاپ رسیده‌اند، اشاراتی به اجمال خواهیم داشت. قواعد نشر و اخذ مجوز چاپ آشنایی با ضوابط و قواعد نشر کتاب، یکی از اصلی‌ترین و ابتدایی‌ترین مسائل در عرصه نشر به شمار می‌آید که حتی مولفان و مترجمان هم به آن نیازمندند هستند. بر این اساس و مطابق با ساختار مدیریت کلان فرهنگی در کشور، مسوولیت قانون‌گذاری در حوزه نشر کتاب به شورای عالی انقلاب فرهنگی سپرده شده. این شورا ملاحظات خود را در قالب موادی قانونی با عنوان ضوابط و قواعد نشر کتاب در کشور، مصوب کرده و دوایر نشر کتاب را موظف به رعایت این مواد می‌کند؛ آنچنان‌که تخطی از این مواد، تخلف محسوب می‌شود. این مصوبات از سوی انتشارات «اساس» در قالب کتابی با نام «قواعد چاپ و نشر کتاب» به چاپ رسیده و در دسترس پدیدآورندگان و ناشران کتاب قرار گرفته است. مصوبه اصلاحی اهداف، سیاست‌ها و ضوابط نشر کتاب مصوب 1389، مصوبه اهداف، سیاست‌ها و ضوابط نشر کتاب مصوب سال 1367، الحاقیه تبصره به مصوبه اهداف، سیاست‌ها و ضوابط نشر کتاب، آیین‌نامه اجرایی فهرست‌نویسی پیش از انتشار، قانون حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان مصوب 11 دی‌ماه 1348، آیین‌نامه اجرایی ماده 21 قانون حمایت از حقوق مولفان، مصنفان و هنرمندان و قانون معافیت موسسات انتشاراتی و کتابفروشان از پرداخت مالیت، از جمله سرفصل‌های این کتابند. همچنین این مرکز نشر، کتاب دیگری را هم با عنوان «راهنمای چاپ و نشر کتاب» منتشر کرده بیشتر که بیشتر حکم یک هندبوک کاری برای ناشران را دارد و به آنان کمک می‌کند تا مراحل اخذ مجوز و انتشار قانونی کتاب را بدون مشکل طی کنند. تایپوگرافی(حروفچینی) معمولا تصویر و درکی که در اذهان عمومی، حتی در ذهن ناشران و حروفچینان از حروفچینی وجود دارد، تنها به انتخاب فونت‌های مرسوم و رعایت نشانه‌ها و فاصله‌ها خلاصه می‌شود درحالی‌که حروفچینی یا تایپوگرافی، به عنوان یکی از زیرشاخه‌های هنر گرافیک، دانش و اطلاعات فراوانی را می‌طلبد. البته شاید به نظر بیاید طراحی فونت منحصر به فرد برای هرکتاب، چندان معقول به نظر نمی‌آید اما با وجود این نمی‌توان منکر شد که مطابق با قواعد تایپوگرافی، نوع حروف و خطوط باید با مضمون کتاب همخوانی داشته باشند. در این راستا فرشید مثقالی کتابی را با عنوان «تایپوگرافی (حروفچینی)» توسط انتشارات «چاپ و نشر نظر» به انتشار رسانده که قطعا می‌تواند دریچه‌ای باشد رو به صنعت نشر و به‌ویژه بخش حروفچینی که یکی از مراحل اصلی پیش از چاپ کتاب به شمار می‌آید. آیین نگارش و ویراستاری هر اهل قلم و نویسنده‌ای قطعا در ادوار گوناگون با مفهومی موسوم به «رسم‌الخط» ادبیات فارسی مواجه بوده و هست. به عبارت دیگر هر کتاب و جریده‌ای باید در انتشار مضامین خود از «رسم‌الخط» واحد و معیاری استفاده کند که از سوی فرهنگستان زبان و ادب فارسی مصوب می‌شود. همچنین رعایت قواعد نحوی جملات و اصلاح مشکلات مفهومی در هر متنی هم وظیفه‌ای است که هر مرکز نشری آن را به ویراستار یا ویراستاران خود می‌سپارد تا حاصل کار، کتاب‌هایی بدون غلط و یکسان در رسم‌الخط باشند. با توجه به این ضرورت کلیدی، نشر «آینده‌پژوه» کتابی را با عنوان «آیین ویرایش و نگارش» به قلم مهتاب‌السادات منصوری زیر چاپ برده و در بازار کتاب ارائه کرده که در واقع معیارها و روش‌های درست ویراستاری را به ویراستاران گوشزد می‌کند. در این کتاب که جلد نخست از مجموعة اصول و آیین نگارش است، اصول ویرایش فنی یعنی املای درست واژگان، نحوة صفحه‌آرایی و چیدمان مطالب در کنار یکدیگر، نحوة درج جداول، نمودارها، پانوشت‌ها و مواردی از این قبیل به تفصیل توضیح داده می‌شوند. در انتهای کتاب هم مجموعه‌ای از لغات مصطلح به ترتیب حروف الفبا درج شده‌اند. انتخاب نوع کاغذ و چاپ پس از طی شدن مراحل اخذ مجوز، حروفچینی و طراحی‌های پیش از چاپ، توجه به ملزومات چاپ و انواع آن یکی از مهم‌ترین مراحل به شمار می‌آید که مستقیما بر کیفیت کتاب تولیدی اثرگذار خواهد بود. در مرحله نخست، انتخاب نوع کاغذ به تناسب حجم و متن کتابی که قرار است منتشر شود، مرحله بسیار مهمی است. در پاسخ به این نیاز، انتشارات «کساکاوش» کتابی را به قلم مهدی ناظمی‌پناه منتشر کرده با نام «کاغذ در چاپ». در این کتاب که البته تنها به مباحث مربوط به چاپ کتاب محدود نمی‌شود، مسائلی مانند «فرآیند تولید کاغذ»، «دریافت، ذخیره‌سازی و محافظت از کاغذ تحویلی»، «قابلیت عبور کاغذ در دستگاه‌های چاپ افست ورقی»، «قابلیت عبور کاغذ در چاپ رول»، «کاغذ و چاپ‌پذیری»، «انواع کاغذ و مقوا» و «مقواها» در هفت فصل مجزا مورد اشاره قرار گرفته‌اند. همچنین اطلاعات مناسبی درباره دستگاه‌های چاپ افست و اصطلاحاتی مانند روشنی و سفیدی، عدد زردی، کنتراست چاپ، صافی سطح، لکه ‌آوردن، براقیت مرکب در چاپ افست ورقی، مشاهده و بررسی کاغذ و تصویر چاپ شده، ماتی و پشت‌نمایی، جذب مرکب، ذرات آلاینده و کثافت، تخلخل و کیفیت چاپ‌پذیری در فصل پنجم این کتاب ارائه شده که آن را برای کارشناسان و کاربران دستگاه‌های چاپ، خواندنی کرده‌اند. کتاب دیگری که می‌توان در این بخش به آن اشاره کرد، کتاب «فلکسوگرافی از طراحی تا چاپ» است که با ترجمه محمد خوشنواز توسط همین نشر به بازار آمده و ضمن معرفی دستگاه‌های چاپ فلکسو به عنوان یکی از پرکاربردترین دستگاه‌های چاپی در سال‌های اخیر، نکات آموزنده‌ای را راجع به این نوع از چاپ دربردارد. صحافی و تمهیدات نهایی پس از انجام مراحل حروفچینی تا چاپ، بالاخره نوبت به آخرین مرحله، یعنی مرحله صحافی می‌رسد؛ مرحله‌ای که طی آن، کتاب سر و شکل می‌گیرد و آماده توزیع و ارائه در بازارهای نشر می‌شود. لازم به توضیح نیست که این مرحله تا چه حد حساس و بااهمیت است؛ زیرا هر خطا و لغزشی در این مرحله، می‌تواند تمام زحمات مراحل پیشین را هدر دهد. نشر کساکاوش در این بخش هم کتاب قابل‌توجهی را به همت سیامک دری‌باغباندرانی و احسان سقایی منتشر کرده که «اصول و روش‌های صحافی صنعتی» نام دارد. در این کتاب مباحثی چون تاریخچه صحافی کتاب در غرب و ایران، آماده‌سازی فرم، برش، تا، چسب‌زنی داخل تا، آماده‌سازی بلوک، ترکیب و ترتیب با روش سیلندری و دستی، روش‌های ارتباط فرم، مفتول‌زنی، دوخت‌زنی، تکمیل بلوک کتاب، جلدسازی و تکمیل کتاب، گرد کرد عطف، تکمیل جلد، تکمیل محصول و.... مورد بررسی قرار گرفته‌اند که می‌تواند اطلاعات قابل توجهی را به فعالان و علاقه‌مندان به این بخش از صنعت چاپ ارائه کند.