رمضان-در-کتاب-و-سنت-/-علی-سیاقی | خانه کتاب و ادبیات ایران

رمضان در کتاب و سنت / علی سیاقی

در آداب ماه مبارک رمضان، خواندن دعا بسیار تاکیدشده است. این را می‌توان از آیات قرآن و احادیثی دریافت که بندگاه خدا را به خواستن فراخوانده‌اند. اما این این دعاگویی و سوال از بی‌نیاز چگونه باید باشد؟ دراین باره مطالب فراوانی گفته و نوشته‌اند. از دیرباز کتاب‌های زیادی دراین زمینه نوشته شده و عالمانی بس بزرگ دراین وادی قلم زده‌اند. برای پی بردن به ارزش‌های معنوی دعا و خواستن از خداوند، سراغ منابع مکتوب دراین باره رفته‌ایم؛ منابعی که طی چندسال اخیر در بازار نشر ایران منتشر شده‌اند. کتاب رمضان آماده شدن براى ورود به ماه مبارک رمضان با استغفار، توبه، تلاوت قرآن و اداى حقوق الناس، دعا و صدقه دادن، به‌ویژه در شب قدر و دهه آخر ماه، دعا هنگام رؤیت هلال ماه و هم خواندن دعاى وارد شده در شب و روزهاى این ماه، افطاری دادن به مؤمنان، از مستحبات این ماه شریف توصیه شده است. در روایات هم از ماه رمضان با عظمت یاد شده است. چنانچه آمده است که با نزدیک شدن ماه رمضان، رسول خدا(ص) در خطبه‌ای فرمود: «اى مردم! این ماه، ماهى است که خداوند متعال شما را از میان امت‌ها بدان اختصاص داده است. این ماه سرور و بزرگ همه ماه‌هاست. در این ماه شبى (لیله‌القدر) است که بهتر از هزار ماه است. در این ماه درهاى آتش بسته و درهاى بهشت باز است». در روایتى دیگر، ماه رمضان، ماه استجابت دعا، آمرزش گناهان، زیاد شدن روزی و چند برابر شدن پاداش اعمال نیک و عبادت، معرفى شده است. اما این نکات را باید کتاب‌های مربوط یافت. درباره ماه مبارک رمضان درچند سال اخیر از 308 عنوان کتابی که در این زمینه منتشر شده‌اند، 177 عنوان آن را کتاب‌هایی تشکیل می‌دهند که برای نخستین بار منتشر شده‌اند. 266 تالیف و 42 ترجمه، حاصل کار مشترک نویسندگان و مترجمان و ناشران ایرانی در عرضه منابع مکتوب مربوط به ماه مبارک رمضان است. این آمار را باید از آمار کل کتاب‌هایی که با محوریت قرآن و تفسیرهای آن و هم مناجات‌نامه‌ها و کتب ادعیه جدا دانست زیرا در این بررسی، آن منابع را لحاظ نکرده‌ایم. درمیان نویسندگان این آثار برخلاف سایر موضوع‌ها، با نام شماری از بزرگان دینی روبه‌رو می‌شویم که نشانه‌ای از اهمیت موضوع برای نگارش دارد. کسانی چون آیت‌الله سیدعلی خامنه‌ای، آیت‌الله مجتبی تهرانی، آیت‌الله لطف‌الله صافی‌گلپایگانی و حجت‌الاسلام شیخ‌محمدجواد حجتی‌کرمانی. رمضان برای کودکان کتاب مصوّر «بچه‌های دیروز و شادی‌های ماه مبارک رمضان» نوشته مصطفی رحماندوست با تصویرگری مهدی معتضدیان را موسسه نشر شهر، وابسته به سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، برای گروه سنی(ب) و (ج) تهیه کرده است. نویسنده در این کتاب ابتدا کلیاتی درباره ماه رمضان، اعمال پیش از ماه مبارک و وظایف کودکان برای ورود به این ماه آورده است، سپس اعمال واجب و مستحب ماه رمضان، روزه‌داری و افطار و پس از افطار، مراسم احیا و برخی از آداب و غذاهای شهرها و کشورهای گوناگون را شرح داده است. در ادامه، اعمال شب قدر و عید فطر و وظایف مسلمانان در عید فطر بیان شده‌اند. این کتاب، با هدف آشنا کردن کودکان و نوجوانان با فلسفه ماه مبارک رمضان، اعمال واجب و مستحبات این ماه تهیه شده است. کتابی دیگر از این دست، «مدرسه رمضان» است که سیدمحمد مهاجرانی، اشعاری مرتبط با این ماه را برای کودکان سروده و انتشارات زائر آستان مقدس آن را همراه با تصویرگری‌های مهرانه جندقی‌شاهی روانه بازار نشر کرده است. بهار قرآن «بهار قرآن در ماه رمضان» عنوان دیگر کتاب چاپ نخست با موضوع رمضان است که حجت‌الاسلام سیدرضا اکرمی آن را نوشته و انتشارات آینده آن را منتشرکرده است. نویسنده در این کتاب، شرح برخی از فضیلت‌ها و آداب ماه مبارک رمضان و ارتباط این ماه با قرآن کریم را برای خوانندگانش بازگفته است. او همچنین با استناد به آیات قرآن کریم و روایات و احادیث معتبر، ویژگی‌های برجسته ماه مبارک رمضان را برشمرده و ثواب تلاوت آیات قرآن کریم در این ماه را بیان کرده است. همچنین با اشاره به موضوع ثواب و عقاب در ماه رمضان، مطالبی درباره مردم‌شناسی در قرآن را مطرح کرده است. «همراز با ملائک: شرحی بر دعاهای روزانه ماه مبارک رمضان» نوشته حسین حدیدی، کتاب دیگری است که انتشارات بوستان قرآن منتشرکرده است. «درود و بدرود: راه و رسم اهل بیت در استقبال و بدرقه رمضان» در موضوع دعاهای این ماه را حجت‌الاسلام عبدالمجید معادیخواه نوشته و تدوین و موسسه فرهنگی دین‌پژوهی بشرا آن را روانه بازارنشر کرده است. کتاب «بهار رویش (مروری بر دعاهای ورود و وداع ماه رمضان)» از نوشته‌های مرحوم حجت‌الاسلام علی صفایی‌حائری را هم انتشارات لیله‌القدر منتشرکرده است. از مرحوم صفایی حائری که نوشته‌هایش در زمان حیات او با نام «عین صاد» مشهور بودند، بیش از 50 اثر مکتوب در زمینه‏‌هاى دینى، تربیتى، نقد و شعر بر جاى مانده که «بهار رویش» مجموعه چهار سخنرانی از اوست باعنوان‌های «رمضان؛ ریزش‌ها و محرومیت‌ها»، «مروری بر دعای ورود ماه رمضان از صحیفه سجادیه»، «رمضان؛ ریزش‌ها و رویش‌ها» و «مروری کوتاه بر دعای وداع امام‌العارفین با رمضان.» «بهار بندگی» عنوان کتاب دیگری است که آیت‌الله لطف‌الله صافی‌گلپایگانی درموضوع فقه جعفری به پرسش‌ها و پاسخ‌های مربوط به ماه مبارک رمضان پاسخ گفته است. این کتاب را آیت‌الله صافی گلپایگانی برای روحانیان و مبلغانی تالیف کرده که به مناسبت ماه مبارک رمضان روانه نقاط گوناگون کشور می‌شوند تا مردم را با احکام شرعی و آداب این ماه بیشتر آشنا کنند. این کتاب را دفتر تنظیم و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی صافی‌گلپایگانی منتشرکرده است. «آداب مسلمانی»، مکتوبی است از مرحوم آیت‌الله مجتبی تهرانی که با تکیه بر منابع معتبر دینی در موضوع آداب و آثار دعا نوشته شده است. نویسنده تعریف دعا و فواید و برکات آن، شرایط دعا و بهترین اوقات دعا، بهترین مکان‌های دعا، بهترین دعاها، آداب دعا و... را ذکرکرده به علل مستجاب نشدن دعا و موارد استجابت نشدن دعا از دیدگاه حضرت علی(ع) پرداخته است. این کتاب را انتشارات روزنامه همشهری منتشرکرده است. آداب روزه‌داری اما کتاب «آداب روزه‌داری و احوال روزه‌داران: از بیانات حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی خامنه‌ای» را که به‌ همت علیرضا مختارپورقهرودی گردآمده، انتشارات انقلاب اسلامی، وابسته به موسسه‌ پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی روانه بازار نشر کرده است. این کتاب، دربردارنده گزیده‌ای از تحلیل‌ها، نصایح و مواعظی از بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی است که در ماه‌های رمضان در بیست و دو سال گذشته ایراد کرده‌اند. موضوع این سخنان، ماه مبارک رمضان، معارف دینی مربوط به روزه‌داری، آداب دعا، تکالیف مؤمنان از نظر فردی، اجتماعی و سیاسی در ماه مبارک و... است. مهم‌ترین محورهای این مباحث عبارتند از: توصیه بر قرائت، فهم و انس با قرآن، تبیین جامع مفاهیمی چون تقوا، دعا، مناجات، استغفار و تحلیل زندگی و شخصیت امام علی(ع). موضوع‌های اصلی مباحث در نوزده فصل تنظیم شده‌اند. بخش پایانی اثر به ذکر نمونه‌هایی از دعاهای معظّم‌له در ماه مبارک رمضان اختصاص دارد. آخرین کتاب دراین زمینه را انتشارات نوید اسلام با عنوان«62 مجلس اخلاقی و تربیتی: اعمال و آداب ماه مبارک رمضان و اسرار نماز» با موضوع دعاهای ماه رمضان و اخلاق اسلامی‌از نوشته‌های سعیدالله ناطق‌الاسلام منتشرکرده است. نویسنده دراین کتاب اعمال و دعاهای روزهای ماه مبارک رمضان را به ترتیب از اول تا پایان ماه شرح داده است. او ابتدا راجع به اهمیت ماه رمضان و آثار و نتایج عبادی و تربیتی روزه و شرایط و آداب سحر و افطار سخن گفته سپس دعاهای ایام ماه مبارک رمضان را ترجمه و شرح کرده که همراه هریک از آنها نکته‌ای تربیتی هم به چشم می‎خورد. برای مثال توجه به توکل و آثار و فواید آن در زندگی، عفت و پاکدامنی، صبر و تقوا و ویژگی‎های صالحان و نیکان از جمله پیام‎های عبادی و معنوی‌اند که در برخی از دعاهای این ماه نهفته‌اند مولف در جای دیگر از اهمیت و منزلت شب قدر، اوصاف بهشت و جهنم سخن به میان آورده و به شرایط قبول طاعات و عبادات اشاره کرده است. او در پایان درباره آداب وضو و غسل، تیمم و شرایط آن و احکام قبله، مکان نمازگزار و ارکان و واجبات و ترتیبات نماز هم نکاتی را یادآورشده است.