آئین تقدیر از واقفان کتابهای خطی، نفایس و آثار فرهنگی برگزار شد؛
وقف فرهنگی یکی از ماندگارترین و ثمربخش ترین نوع وقف است
نیکنام حسینی پور در آئین تقدیر از واقفان کتابهای خطی، نفایس و آثار فرهنگی با تاکید بر اینکه وقف فرهنگی یکی از ماندگارترین و ثمربخش ترین نوع وقف است، گفت: این نوع از وقف جلوه های متنوع، گوناگون و سابقه ای کهن و دیرینه دارد. وقف فرهنگی به معنای برخوردار ساختن اقشار محروم جامعه از مزایای فرهنگی، در جهت توسعه فرهنگی جامعه است.
به گزارش روابط عمومی موسسه خانه کتاب؛ آئین «تقدیر از واقفان کتاب خطی، نفایس و آثار فرهنگی» امروز شنبه(22 تیرماه) با حضور حجتالاسلام والمسلمین سیدجلال حسینی، رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، نیکنام حسینیپور، مدیرعامل موسسه خانه کتاب و حجتالاسلام سیدمحمدتقی حکیم، واقف کتاب و موسس کتابخانه، رسول جعفریان، رئیس کتابخانه مرکزی و مرکز اسناد دانشگاه تهران و غلامرضا پرنده، رئیس موقوفات آستان قدس رضوی در سرای کتاب موسسه خانه کتاب برگزار شد.
در ابتدای این آیین، مدیرعامل موسسه خانه کتاب ضمن خیر مقدم به میهمانان و واقفین و تشکر از مسئولان کتابخانه استان قدس رضوی بهویژه ریاست این مجموعه حجتالاسلام والمسلمین حسینی، وقف را یک امر انسانی دانست و گفت: وقف در فرهنگ ایرانی و اسلامی ریشه ای عمیق و پیشینه ای کهن دارد و از صدر اسلام تاکنون به عنوان یک سنت نیکو در میان مسلمانان رواج داشته و دارد و یکی از عوامل مهم ایجاد این سنت، مسله ثواب و تلقی آن به مثابه باقیات وصالحات و صدقه جاریه است.
وی با بیان اینکه وقف از سنتهای حسنه اسلامی است، گفت: وقف از اصلی ترین زیرساختهای اقتصادی جامعه اسلامی بوده وشاید بتوان گفت بهترین نمود کار اقتصادی فرهنگ و نهاد مستمر و مورد توجه تمام آحاد مردم در کشورهای اسلامی است.
حسینی پور ادامه داد: سابقه اختصاص دارایی هایی برای تنگدستان و امور عام المنفعه، در ایران باستان و عصر ساسانی نیز وجود داشته است و در طول تاریخ اسلام در حفظ، نگهبانی و انتقال دانش به نسل های بعدی نقش مهمی داشت و این نقش در قالب وقف کتاب، کتابخانه و ساخت بناهای فرهنگی قابل مشاهده است. این سنت حسنه در خیلی از کشورها باعث تاسیس دانشگاهایی شده که هنوز با همین سنت به مسیر خود ادامه می دهند.
مدیرعامل موسسه خانه کتاب بیان کرد: وقف یکی از مظاهر تزکیه نفس و وارستگی از تعلقات نفسانی و نفی روحیه زر اندوزی است و گرایش انسان به ابدیت و جاودانگی است. اگرچه اساساً موضوعی اقتصادی است و عمدتاً شامل اموال و داراییها می شود و برای رفع نیازهای ضروری جامعه بوده، اما می تواند صورتها و شکل های مختلفی داشته باشد.
وی با تاکید بر اینکه وقف فرهنگی یکی از ماندگارترین و ثمربخشترین نوع وقف است، گفت: این نوع از وقف جلوههای متنوع، گوناگون و سابقهای کهن و دیرینه دارد. وقف فرهنگی به معنای برخوردار ساختن اقشار محروم جامعه از مزایای فرهنگی، در جهت توسعه فرهنگی جامعه است که خلاقیت را در وجود جامعه ایجاد می کند. وقتی جامعه خلاق شود، تفکر در جامعه زنده می شود و با زنده شدن تفکر در یک جامعه، آن جامعه هرگز رو به فقر گام بر نمیدارد؛ چرا که تفکر؛ جامعه و افراد آن را به شناخت درست از زمان و نقش آن در تکامل پدیدهها هدایت میکند.
حسینی پور ادامه داد: وقف فرهنگی به پویایی، تعالی فرهنگ و ارزشهای مطلوب همچون آگاهی، دانشاندوزی و بالندگی کمک می کند. کاری که نتیجه آن را نه تنها یک نسل بلکه نسلهای متعددی تجربه خواهند کرد. انسانهایی که نهادهای فرهنگی را به جامعه وقف میکنند، در واقع اندیشه را به جامعه اهدا می کنند؛ اگر تفکر را به افراد جامعه اعطا کنند نه تنها جامعه را نجات دادهاند، بلکه خود را نیز جاودانه کردهاند.
مدیرعامل خانه کتاب با بیان اینکه سنت ساخت مساجد، حوزه علمیه، مدرسه، کتابخانه، اهدای کتاب، پرداخت کمکهزینه تحصیلی به دانش آموزان، دانشجویان و طلاب از قدیم وجود داشت، گفت: خواجه نظام الملک از مشهورترین افرادی است که در اواسط قرن پنجم هجری بهواسطه تأسیس مدارس نظامیه در ممالک اسلامی نظیر بغداد، اصفهان، نیشابور و هرات و غیره، شهرت پیدا کرد، بازارها، کاروانسراها، گرمابه ها و دهها ملک دیگر در اطراف دور و نزدیک مدرسه خریداری و وقف مدرسه می شد. این یکی از نامدارترین موقوفات فرهنگی بود.
وی ادامه داد: کتابخانه های مهمی نیز در جهان اسلام تأسیس و در اختیار عموم گذاشته شد، از جمله «بیت الحکمه» توسط خلفای عباسی در بغداد که نخستین کتابخانه عمومی قلمداد می شد. این روند تا دوران معاصر تداوم یافت. در شهر قم نیز می توان از کتابخانه مرحوم آیتالله مرعشی نجفی یا پیش از آن کتابخانه مسجد اعظم که توسط آیتالله بروجردی ایجاد شد، نام برد.
حسینی پور بیان کرد: تعداد مدارس علمیه که معمولاً در کنار مساجد بودند فراوان هستند که از جمله آنها فقط در تهران دوره قاجار می توان به مدارس امامزاده زید چال، حکیم هاشم (این مدرسه به مدرسه مهد علیا مشهور است)محمدیه، چال، حصار، رضائیه، دارالشفاء، پامنار، حکیم، رضا قلیخان، میرزاصالح، مروی، محسنیه، حاج رجبعلی، آصفیه، فرخ خان، خازن الملک، سپهسالار قدیم و قندی نام برد. واقـفین ایـن مـدارس و نیز سایر مردم برای اداره ایـن مراکز یـعنی پرداخت حقوق استادان، طلاب و خدام، تعمیر و نگهداری مدرسه و... مکانهای تجاری، مسکونی، زمین، باغ، حقّابه و غیر وقف مـیکردند.
مدیرعامل موسسه خانه کتاب عنوان کرد: سنت وقف کتاب سنت حسنه دیگری است که از قدیمالایام وجود داشت به طوری که منابع معتبر از وقف دو قرآن در سال های ۳۶۱ و ۳۹۳ به آستان قدس رضوی خبر می دهند. نهادها و بنیادهایی همچون بنیاد موقوفات افشار یزدی و جوایز سالانه و ارزشمند آن و همچنین ریحانه الرسول از نمونه های عالی موقوفات فرهنگی هستند. در چند سال اخیر می توانیم به بیت شریف شهید محراب؛ آیت الله صدوقی در یزد به عنوان مجری برگزاری کتاب سال یزد اشاره کنیم. این جایزه هرساله همزمان با سالگرد شهادت آن بزرگوار برگزار می شود.
وی ادامه داد: اصولاً یزد از نظر موقوفات به طور کلی و موقوفات فرهنگی سابقه ای کهن دارد و در دوره کنونی پیشرو است؛ تلاش متولیان فرهنگی یزد برای برگزیده شدن این شهر به عنوان پایتخت کتاب ایران نیز ناشی از فرهنگ مداری ایشان دارد. امروزه باید بر مبنای مقتضیات زمانه به تعریف مصادیق جدید وقف فرهنگی نیز اشاره شود؛ زیرا سرچشمه جوشان دانایی از سنت وقف است که گسترش پیدا می کند و سازمان های عریض و طویلی که در این حوزه وجود دارند باید این سنت را فراگیر کنند نه اینکه به کالبد فیزیکی بدون توجه به محتوا و فرهنگ وقف، توجه نشان دهند. زیرا وقف یک نوع مسئولیت اجتماعی است در زمانه ای که این مسولیت کم رنگتر شده است.
حسینی پور بیان کرد: افزایش بهای تمامشده کتاب برای خریداران بار دیگر احیای سنت اعطای کتاب به کتابخانه و کمک به انتشار کتاب و ارزانتر فروختن کتاب های عمومی و تخصصی را می طلبد. موارد جالبی از وقف فرهنگی نیز وجود دارد که ترکیبی دلنشین از بداعت و نواندیشی در کنار نیت خیر است، برای مثال در شهرستان تفت، موقوفه ای برای نامه نوشتن افراد بیسواد وجود دارد تا از عواید موقوفه برای اجرت کاتب نامه برای شخص بی سواد استفاده شود.
وی ادامه داد: وقف مغازه کتابفروشی بهعنوان نخستین وقف سال ۱۳۹۲ در شهربابک با هدف ترویج فرهنگ کتابخوانی و شناخت سیره اهلبیت(ع) صورت گرفته است. اواخر آذرماه سال ۱۳۸۵، یک شهروند تهرانی اموالش را برای کمک به برندگان جایزه نوبل وقف کرد. واقف دیگر فردی است که یک باب مغازه تجاری خود را در بجنورد وقف اعطای جایزه به دانشآموز ممتاز فارغالتحصیل در رشتههای متوسطه فنی و حرفه ای کرد. یکی دیگر از جالب ترین وقف های مبتکرانه در سال ۱۳۹۲، وقف مجازی یا وقف سایبری است که برای نخستین بار توسط جوان سیوچهارسالهای به نام «مرتضی میرسراجی» انجامشده است، درآمد این موقوفه، جوایز، هدایا، حمایتهای مالی و غیره به برگزیدگان وبسایت که منتخب هیئت داوری هستند اختصاص داده می شود.
مدیرعامل خانه کتاب بیان کرد: بهطورکلی تأسیس کتابخانه های عمومی، موزه ها، ساخت خوابگاههای دانشجویی، تأسیس مراکز آموزشی برای فراگیری حرفه و شغل توسط جوانان، ساخت کارخانههای تولیدی و مراکز خدماتی در مناطق محروم و جذب جوانان بیکار، تأسیس مدارس شبانه روزی برای کودکان بی بضاعت، کمک به سازمان بهزیستی، آموزشوپرورش، دانشسراها، هلال احمر و ... می تواند ازجمله مصارف جدید اوقاف باشد.
در ادامه این آیین، رسول جعفریان بیان کرد: در حوزه وقف کتاب، «وقف نامه های کتاب صفوی» را گردآوری کردم که شامل 320 وقفنامه که پشت کتاب های خطی دوره صفوی بود را در این کتاب گردآوری کردم و با مقدمه ای حدودا 40 صفحه ای که شرایط وقف در آن دوره را توضیح میدهد.
وی اضافه کرد: همه ما دوره صفوی را یکی از دورههای موفق در حوزه کتاب میدانیم بهویژه در شهر اصفهان پس از انتقال پایتخت به آنجا که به تعبیر آقا عزیز طباطبایی که می گفت "انگار چندین چاپخانه در آن زمان در اصفهان مشغول چاپ کتاب بودند". بسیاری از این نسخهها بهصورت خاص وقف میشدند که برای اولاد به ارث گذاشته میشد و بسیاری از کتابها نیز وقف عام میشدند که به مدارس و مساجد اهدا میشد.
وی به دستهبندی وقفنامهها اشاره کرد و گفت: وقفنامههای متعددی از آن دوره ثبت شده که ما آنها را در بخشهای مختلفی همچون زنان، سلاطین، خواجههای حرم، امیران دستهبندی کردیم. از دوره اول صفویه وقف کم است و به تدریج زیاد می شود و این امر بیشتر تحت تاثیر عثمانی ها است. کتابخانه ای عثمانی وقف بزرگان و امرا است و صفوی ها از آنها در سبک و سیاق تقلید می کردند.
جعفریان گفت: بیشتر آثار وقفشده در این دوره، دینی و مذهبی هستند و متاسفانه، تعداد آثار علمی در این وقفها، کم است به ویژه در دوره آخر صفویه بیشتر وقف کتاب ها دینی است و این نشان می دهد در این دوره به مسائل ریاضی و پزشکی یا توجه نشده یا وقفی در این حوزه ها نبود. البته واقفان بیشتر متدین بودند و می خواستند آثارشان بیشتر جنبه اخروی داشته باشد.
وی با اشاره به وضعیت وقف در دوره قاجار گفت: در دوره قاجار نیز وقفهای زیادی انجام شد که به مراتب، بیشتر از دوره صفویه و مربوط به سلاطین و امرای قاجار است. در حال حاضر در کشورهای عربی نیز شاهزادهها، مبالغ بسیار زیادی را برای وقف کتاب صرف و موسسات فرهنگی بزرگی ایجاد میکنند. در مکه و مدینه موسسات فرهنگی و وقف زیاد است که البته برخی اوقات دیده می شود که کتاب ضد شیعه هم وقف می شود. در اروپا پولدارها کتاب وقف می کنند. در آن سمت دنیا دست و دلشان زیاد به کار خیر می رود. امیدوارم که در ایران نیز همتی شود و وقف بیشتری صورت گیرد.
جعفری افزود: دانشگاه تهران حدود هشت یا 9 میلیارد تومان برای پایگاه های اطلاعاتی علمی دنیا می دهد در حالی که یک صدم آن را برای خرید کتاب نمی دهد. مسیر علم تغییر کرده است، خرید پایگاه های اطلاعاتی خیلی مهم است چون به رشد علم کمک می کند. کسانی که می خواهند کشور در علم پیشرفت کند باید در این زمینه سرمایه گذاری کنند.
وی ادامه داد: وقف کتاب مهم است اما چه کسانی از این کتاب ها استفاده می کنند باید راهی پیدا کنیم از این کتاب ها استفاده شود. رعایت شرایط وقف هم بسیار مهم است.
آیتالله حکیم در بخش دیگر این مراسم بیان کرد: در سال 1379 بعد از مکاتبه با آستان قدس رضوی، من و همسرم تصمیم گرفتیم کتابها و منزلی که داشتیم را وقف کنیم.
وی ادامه داد: روز عید بود که صیغه وقف را همراه با همسرم خواندیم و بعد از تمام شدن مراحل قانونی، به شکرانه این کار، به مشهد رفتیم. همان شب اولی که در مشهد بودم، خوابی دیدم که مرد محترمی در نظر بنده ظاهر شدند و به من فرمودند: «هرچه به ما دادی، به ما رسید.»
آیتالله حکیم بیان کرد: در روزهای ابتدایی تاسیس کتابخانه (کتابخانه آیت الله سید محمدتقی حکیم) کتابها کم بود اما اکنون بیش از 50 هزار عنوان کتاب در این کتابخانه وجود دارد که همه علاقهمندان میتوانند به کتابهای متنوعی چه دانشگاهی و چه غیردانشگاهی دسترسی داشته باشند.
وی افزود: الحمدلله این کتابخانه در تهران بینظیر است و هر کسی که پا در این کتابخانه میگذارد اذعان میکند که روحانیت عجیبی را در فضا احساس میکند.
آیتالله حکیم گفت: بنده از کودکی علاقه شدیدی به کتاب و کتابخوانی و جمعآوری کتاب داشتم و همین امر باعث شد در تمام دوران تحصیل و طلبگی مدام در پی این باشم که کتابهای جدیدی را چه درسی و چه غیردرسی، تهیه کنم.
وی ادامه داد: به نقاط مختلفی سفر کردم ازجمله نجف اشرف، بیتالمقدس، لبنان و بیروت و در تمام این سفرها، به کتابخانهها و کتابفروشیهای بزرگ میرفتم و کتابهایی که به تازگی منتشر شده بود را جمعآوری میکردم؛ همچنین کتابهای بسیار زیادی از اجدادم به من ارث رسید. برخی از آنها از بین رفتند و آنهایی که ماندند را صحافی کردم و در کتابخانه قرار دادم.
حسینی، بیان کرد: آستان قدس رضوی، تنها الگوی سازمان عظیم موقوفاتی در جهان امروز است و در حوزههای آموزش، پژوهش، نشر، چاپ، کتاب، ورزش، هنر، رسانه، تبلیغ دینی و ... ظرفیتسازی کرده است.
وی افزود: در حوزههای نرمافزاری و سختافزاری، زیرساختهای عظیمی در کتابخانه آستان قدس رضوی ایجاد شده است و به زعم بنده، از قدیمیترین کتابخانههای وقفی در دنیا به حساب میآید.
حسینی گفت: این کتابخانه از سال 326 هجری قمری وقف شده و تا به امروز نزدیک به 30 میلیون منبع اطلاعاتی در این کتابخانه به ثبت رسیده که بخشی از آن مربوط به نسخ خطی است. همچنین نزدیک به 14 میلیون سند در بخش اسناد حفظ و حراست میشود.
رئیس سازمان کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی با اشاره به اینکه آثار وقفی برای محبوس شدن نیستند، گفت: اگرچه صیانت از موقوفات یک وظیفه است، اما مهمتر از صیانت، یا مکمل صیانت، بحث احیاء است. رویکرد جدید آستان قدس رضوی، احیای موقوفات است.
وی گفت: الگوی ما برای احیای گنجینههای نفیس این است که از تمام صاحبنظران و دانشمندان دعوت کنیم به سوی این گنجینه بیایند. ما 20 هزار نسخه خطی را نه با اکراه که با روی خوش، در فضای مجازی بارگذاری کردهایم و 40 هزار نسخه دیگر نیز در دستور کار قرار داد.
حسینی گفت: گام بعد، این است که اولویتهای پژوهشی را خودمان به جامعه علمی کشور اعلام و از پژوهشگران چه بهصورت خاص و چه بهصورت عام، دعوت کنیم، درباره حوزههای مختلف، تحقیق کنند. حتی IP دسترسی به منابع اطلاعاتی و دیجیتال را در اختیار هر موسسه پژوهشی قرار میدهیم.
وی اضافه کرد: در حوزه بینالملل نیز اقداماتی را در نظر داریم تا نزدیک به 100 کشور بتوانند به منابع اطلاعاتی و پژوهشی دسترسی پیدا کنند.
حسینی درباره برنامه معرفی در کتابخانهها، موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی نیز گفت: در ارتباط با معرفی نیز «سهشنبههای فرهنگی» را داریم که هر هفته یکی از اسناد و نسخ با حضور واقف، معرفی میشود؛ همچنین در همین حوزه برنامهای جدی داریم که بتوانیم کتابخانه دیجیتال فهارس نسخ را تا پایان سال ایجاد کنیم.
وی درباره ضرورت راهنمایی واقفان گفت: خوشبخانه زمینههای وقف در ایران فراهم است، منتها مردم را باید راهنمایی کنیم که اولویتها را فراموش نکنند. شاید نیاز نباشد که کتاب هدیه کنند، شاید نیاز باشد که به یک ناشر یا نویسنده کمک کنند. وقف دامنه گستردهای دارد و باید به آن تعمق ببخشیم.
در پایان این مراسم از چهل نفر از واقفان کتاب خطی، نفایس و آثار فرهنگی تقدیر به عمل آمد.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
