در نشست «ترجمه و نشر در عصر فناوری» مطرح شد؛
باید در ایران فناوری ترجمه ماشینی را بومی کنیم
علی محمدپور ضمن مطرح کردن این نکته که فناوری فرصت بسیار مغتنمی به ویژه برای کشور ما است، اظهار کرد: از این رو که ما کمترین خدمات را از دیگر کشورها و شرکتهای خارجی دریافت میکنیم و آنها نیز کمترین هزینه را برای توسعه زبان فارسی صرف میکنند. یعنی اگر این فناوری را در ایران دنبال نکنیم خدمات جهانی هم نمیگیریم؛ پس چارهای نداریم جز اینکه این حوزه را به صورت بومی حمایت کرده و توسعه دهیم.
به گزارش روابطعمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست «ترجمه و نشر در عصر فناوری» به همت خانه کتاب و ادبیات ایران عصر دیروز (بیستوهفتم مهرماه ۱۴۰۰) با حضور محمد محمدزاده ضیابری، علی محمدپور و محمدرضا اربابی برگزار شد. گفتنی است امیر تهرانی (مترجم زبان اشاره) این نشست را به صورت همزمان برای ناشنوایان ترجمه کرد.
نشر در ایران سنتی است
در ابتدای این نشست محمدرضا اربابی با اشاره به این که سالهاست بحث ورود نرمافزارها و امکانات و تجهیزات در حوزه ترجمه ورود پیدا کرده که مخالفان و موافقان زیادی دارد، بیان کرد: بخش مهمی از این اتفاق در حوزه ترجمه ماشینی، مترجمیارها و واژهنامههای آنلاین و آفلاین بود که در کشور ما نیز مابهازا دارد و باعث شده ماشین در بخشی بتواند پابهپای انسان فعالیت کند. ورود ماشینها به بحث ترجمه شغلهای جدیدی به وجود آورده است. روز به روز در دنیا با توسعه و رشد هوش مصنوعی بر دقت این ماشینها میافزایند و در ایران نیز اتفاقات خوبی در این زمینه روی داده که میتواند آینده خوبی داشته باشد. نشر در ایران همچنان سنتی است یعنی بخش قابل توجهی از نشر ما به صورت سنتی صورت میگیرد که این اتفاق در دنیا درحال چرخش است. اما سوال این است که ایران چه اندازه توانسته پابهپای دیگر کشورها در حوزه ترجمه ماشینی پیشرفت کند؟
ایران استفاده از ماشین ترجمه را قوی آغاز کرد
محمد محمدزاده ضیابری ضمن بیان اینکه هنوز نمیتوانیم بگوییم در این زمینه به بلوغ فکری رسیدهایم، عنوان کرد: بازار به دو بخش بازار موجود و بازار خفته تقسیم میشود، ترجمه ماشینی سهم کوچکی از بازار موجود و سهم بزرگی از بازار خفته را به عنوان هدف خود قرار داده است. در بازار ترجمه میزان زیادی از بازار موجود در نظر گرفته نمیشود و آن هم به دلیل هزینه بالا و سرعت پایین ترجمه است. خوشبختانه در ایران استفاده از ماشین ترجمه را زود و قوی آغاز کردیم. سال ۹۰ مترجم ماشینی ترگمان کار خود را شروع کرد و توانست با گوگل رقابت کند. باید بگویم گوگل معروفترین و نه بهترین ماشین ترجمه است و برخی از ماشینهای ترجمه در اروپا از کیفیت بهتری برخوردارند. دو سال پیش متوجه شدیم، که گوگل برخی از متنها را با ارجاع از ترگمان ترجمه میکند. البته باید به این نکته هم اشاره کنم که خوشبختانه ترگمان توانسته سربلند باشد از این جهت که با توجه به اینکه استفاده از گوگل رایگان است مردم در ایران حاضرند برای استفاده از ترگمان هزینه پرداخت کنند.
نشر وابستگی کامل به فناوری دارد
در بخش بعدی این نشست علی محمدپور ضمن مطرح کردن این نکته که فناوری فرصت بسیار مغتنمی به ویژه برای کشور ما است، اظهار کرد: از این رو که ما کمترین خدمات را از دیگر کشورها و شرکتهای خارجی دریافت میکنیم و آنها نیز کمترین هزینه را برای توسعه زبان فارسی صرف میکنند. یعنی اگر این فناوری را در ایران دنبال نکنیم خدمات جهانی هم نمیگیریم؛ پس چارهای نداریم جز اینکه این حوزه را به صورت بومی حمایت کرده و توسعه دهیم. ترجمههای ماشینی به حوزههای مختلف ورود پیدا کرده است که یکی از حوزههای اندک آن کتاب و مقاله است.
وی با اشاره به اینکه نشر وابستگی کامل به فناوری دارد، تشریح کرد: زمانی که ماشینهای افست آمدند حوزه نشر جان گرفت. پیش از آن فعالیت در حوزه نشر محدود بود پس کتاب محصول فناوری است. درواقع وجود کاغذی به نام بالک، حروفچین و دستگاه چاپ همه در نتیجه پیشرفتهای فناورانه است؛ پس در نهایت فناوری را در لایههای مختلف نشرمیبینیم. اکنون تولید کتاب، علم و ادبیات در جهان بیشتر شده است. نشر سنتی ما توان پاسخگویی به آن حجم و محتوا را ندارد. پس باید سراغ فناوری جدید برویم تا هم از ظرفیت انسانی __برای ویرایش محتوا به ویژه محتوای ادبی_ و هم ظرفیت ماشینی بهره ببریم.
او در ادامه افزود: در دنیا چاپ محدود کتاب تبدیل به عادت شده است و البته آنجا سفارشی شده و ایران نیز به این سمت در حرکت است. اکنون ما تعداد زیادی مترجم داریم که اکثر آنها بعضا در طول سال یک کتاب نیز ترجمه نمیکنند و این به دلیل سنتی بودن صنعت نشر ماست که روند ترجمه و نشر کتاب طولانی است و باید به سمت فناوریهای صنعت نشر حرکت کنیم.
ما ۱۰ ناشر حرفهای داریم
اربابی با اشاره به اینکه نشر کاغذی ما رشد نامتناسب دارد پس ورود فناوری به آن امر بایستهای است، تصریح کرد: ماشینها تا چه اندازه میتوانند به فعالیت نشر ورود پیدا کنند؟ برای کدامیک از بخشهای انتخاب آثار، ترجمه، فروش و عرضه کتابها میتوان در عرصه پلتفرم فعالیت کرد و از فناوری بهره برد؟
محمدپور در پاسخ به این سوال به تعداد بالای ناشران در سایر کشورها اشاره کرد و گفت: ناشر کسی است که روی چاپ و توزیع کتاب کار کرده تا آن را به عنوان یک کالا عرضه کند. در ایران ۱۸ هزار مجوز نشر داریم که چهار هزار ناشر از این تعداد فعال هستند، اما ناشر فعال و حرفهای زیر ۱۰ نشر است؛ اگر بخواهیم بر اساس الگوی جهانی بررسی کنیم تعداد ناشر در ایران به صفر میرسد. راحت شدن نشر، افزایش مترجمان و ورود فناوری سبب شده که تعداد ناشران افزایش پیدا کند. به نظر من این که افراد بتوانند ناشر شوند عیب نیست.
وی پخش کتاب در دنیای اکنون را متفاوت دانست و عنوان کرد: ناشر بر اساس سفارش کتاب را به صورت دیجیتالی چاپ میکند. بهواقع روند بازار به سمتی رفته که ما کمتر از تیراژ صحبت میکنیم و اکثرا چاپ دیجیتال است و ناشران بزرگ نیز به این سمت رفتند. اما در این الگو درصدی که مترجم میگیرد چندان قابل قبول نیست. فناوری به سمت شکلگیری ناشرمولف پیش میرود، یعنی مترجم خودش کتاب را انتخاب و ترجمه کند. در بسیاری از کشورها مترجم رایت کتاب را خریداری میکند، اما در ایران بخشی از وجود مترجم مانند ماشین است، یعنی کتاب به مترجم پیشنهاد میشود و این امر سبب کاهش کیفیت و افزایش ترجمه تکراری شده است. در این لایه ضرورت فناوری احساس میشود. بهواقع اندک مترجمانی داریم که کتاب را انتخاب میکنند.
قوانین حوزه نشر ما بر مبنای نشر سنتی است
محمدپور با بیان این که الزاما مترجم و مولف در فعالیت حرفهای خود به دنبال کسب درآمد نیست، تشریح کرد: برای مترجمان و مولفان دو حق مادی و معنوی وجود دارد و یکی از حقوق پایه آنها این است که کتابشان دیده شود. در نتیجه اگر کتاب در بازار نبود مترجم و مولف میتواند در خواست بدهد که کتابش بازنشر شود. باید به این نکته نیز اشاره کرد که قوانین حوزه نشر ما بر مبنای نشر سنتی است. این امر درست است به این دلیل که نمیتوان چیزی را از کتاب حذف کرد مگر این که خمیر شود؛ اما اگر کتاب به شکل الکترونیک باشد، تغییر در آن به سرعت انجام میشود. در نتیجه نظارتها متفاوت میشود و نظارت در نشر سنتی پسینی و در نشر الکترونیک پیشینی است. در سند توسعه نشر دیجیتال پیشنهاد تسهیل نظارت وجود دارد و ناشران میتوانند برای استفاده از این نوع نشر خودشان ناظرها را پیشنهاد دهند، اما این دیدگاه از طرف ناشران قدیمی استقبال نشد.
ترجمه ماشینی به آموزش مترجم کمک میکند
با استفاده از پلتفرمها بازار متحول میشود
محمدرضا اربابی در بخش بعدی سخنان خود اظهار کرد: دقایا باید به این سمت حرکت کرد. اکنون سالانه حدود چهار هزار فارغالتحصیل در حوزه ترجمه داریم. جالب است که این رشته تنها حوزه اهل قلم است که از کاردانی تا دکتری گسترده است، اما در حوزه نشر شاهد فعالیت افرادی هستیم که اصلا ترجمه نخواندند و ترجمه میکنند، این یعنی تعداد مترجمان از تعداد فارغ التحصیلها هم بالاتر است. نکته این است که چند درصد از اینها امکان ورود به حوزه نشر را دارند؟ شاید حضور بسترهای فعالیت ترجمه دیجیتال بتواند این ظرفیت را احصا کند.
محمدزادهضیابری در این زمینه با مطرح کردن این نکته که لزوما هر اثری ترجمه میشود نیاز ندارد که هزار نفر آن را بخوانند و ممکن است مخاطب هدف آن تنها ۱۰ نفر باشند اما باید ترجمه شود، عنوان کرد: کمک مترجمها و ترجمه ماشینی، ابراز ترجمه هستند و به سرعت میتوانند ترجمه را به مخاطب برسانند. مثال این زمینه ابزار ترجمه نسل جدید با نام ترنج است که ما طراحی کردیم و از این طریق توانستیم سرعت ترجمه را طبق استاندارد جهانی افزایش دهیم. وقتی سرعت کار عوض شود نیاز نیز تغییر میکند؛ در حقیقت از طریق استفاده از این پلتفرمها میتوانیم بازار را متحول کنیم.
محمدپور در این خصوص بیان کرد: این امر در بحث علمی اهمیت پیدا میکند از این رو که باید با سرعت بیشتری به آن دسترسی پیدا کنیم. سرعت روند ترجمه محتوای ادبی بالا و راحتتر بود اما در محتوای علمی و دانشگاهی سرعت پایین بود چون مخاطب محدود است. در نتیجه صرفه اقتصادی نداشت، پس باید در آن حوزه به سمت ترجمه ماشین محور برویم. البته لازم است ویراستاری حرفهای صورت گیرد درحالی که در ترجمه خوب انسانی، ویراستاری تخصصی نداریم. برخی مترجمها دانش لازم و انتقال آنچه را فهمیدند، ندارند و این یک چالش محسوب میشود. مثلا مترجم زبان را متوجه میشود ولی با اصول و قواعد زبان فارسی مشکل دارد یا در آن حوزه تخصصی، واژگان کمی دارد. در اینجا ترجمه ماشینی کمک میکند که آنها آموزش لازم را ببینند. همچنین به گارانتی اثر کمک میکند؛ البته باید فردی باشد تا به ترجمه شخص نظارت کند تا ترجمههای بیکیفیت صورت نگیرد.
وی در ادامه گفت: در پلتفرمهایی که در حوزه ترجمه فعالیت دارند، مالکیت معنوی حذف شدهاست. مترجمهای بسیاری داریم که هیچ کتابی به نام آنها چاپ نشدهاست. این در حالی است که این حق مترجم است. گاهی مترجمهایی که با ماشین ترجمه میکنند، حتی زبان نمیدانند چون تنها متن را ویرایش میکنند. پس برای اینکه این امر آسیب نبیند، شاید نباید آن پلتفرم در حوزه کتاب وارد میشد.
قوانین باید همزمان با پیشرفت علم و تکنولوژی پیشرفت کند
محمدزادهضیابری به افراد پسویرایشگر در حوزه ترجمه ماشینی اشاره کرد و افزود: این افراد در حقیقت خطایابی میکنند، در نتیجه نمیتوان مالکیت معنوی را به آنها داد. وقتی ترجمه توسط شرکت انجام میشود، حق مالکیت معنوی شکل نمیگیرد. زیرا ویرایشگر فردی است که با استفاده از ماشین ترجمه میکند، اصل کار را ماشین انجام دادهاست.
علی محمدپور در این زمینه عنوان کرد: ترجمه گاهی خلق اثر و گاهی انتقال محتوا است. زمانی که ترجمه به واسطه گروهی با استفاده از ماشین انجام میشود، میتوان حق معنوی را به آن گروه داد. بهواقع قوانین باید همزمان با پیشرفت علم و تکنولوژی پیشرفت کند. همچنین یکی از راههای افزایش درآمد مترجم کار روی کتابهای خاص است و مترجم هم میتواند ترجمهای خاص انجام دهد که بازار محدودی دارد ولی تقریبا تضمین شده است. ما باید مدلهایی از ترجمه را تجربه کنیم که پیش از آن تجربه نکردیم. در استفاده از پلتفرمها به دلیل خلاهای قانونی خودمان قوانینی گذاشتیم که کیفیت کار را بالا نبرده و تنها به آشوب دامن زده است و در این میان ماشین میتواند میزان نارضایتی را کاهش دهد.
محمد رضا اربابی در پایان گفت: میدانیم که ورود فناوریهای نوین نیازمند بازتعریف ساختارها، چهارچوبها و قوانین است. برای نزدیک کردن پلتفرمهای نزدیک به تمام اتوماتیک حوزه ترجمه و پلتفرمهای حوزه نشر هنوز فاصله زیاد بود و هیچ دولتی برای تسهیلگری در کار نیست که این موضوع مهمی است.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
