در نشست «شناخت ویرایش داستان» مطرح شد؛
ویراستاری فراتر از نقطه و ویرگول است
آتوسا زرنگارزاده شیرازی در نشست «شناخت ویرایش داستان» با تأکید بر تفاوت ویراستار ادبی و ویراستار متون علمی، بیان کرد: ویراستاری نقطه و ویرگول نیست، بلکه چیزی فراتر است. اگر ویراستار، بازی با کلمات را متوجه نشود، سبک و زبان نوشتاری نویسنده بههم میریزد.
به گزارش ستاد خبری دومین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، نشست «شناخت ویرایش داستان» از سلسله نشستهای دومین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، چهارشنبه (ششم بهمن 1400) با حضور فرشته احمدی(داستاننویس) آتوسا زرنگارزاده شیرازی (نویسنده) و علی حسنآبادی (ویراستار) برگزار شد.
دشوارترین مرحله ویراستاری، تشخیص روح متن و داستان است
فرشته احمدی در ابتدای این نشست گفت: در چند سال اخیر و به دلیل شیوع کرونا، ارتباط بین افراد مختلف از بین رفته و بین آدمها فاصله افتاده است. اینگونه نشستها موجب برقراری ارتباط بین افراد و افزایش اطلاعات و دانش میشود. با توجه به تجربه چندساله در داستاننویسی و ویرایش، نسبتی بین این دو وجود دارد. برای بسیاری از ناشران بزرگ، مسئله ویراستاری جا نیفتاده و داستان را بدون ویراستاری به چاپ میرسانند. در یک مقایسه سنی میتوان گفت که داستاننویسی در ایران جوان و ویراستاری هنوز کودک است.
وی افزود: دو دیدگاه بسیار کلی برای ویرایش وجود دارد؛ رویکرد ماشینی و نرمافزاری و رویکرد خلاقانه. در رویکرد ماشینی همانگونه که از نام آن پیداست، میتوان از نرمافزارهایی بهره برد که توانایی اصلاح غلطهای املایی و دستوری را دارند. همچون تولیدکننده کالا که با استفاده از دستگاه و براساس روندی مشخص شروع بهکار میکند. ویرایش با این روش درست و پسندیده انجام میشود اما کافی نیست، زیرا ویراستاری صرفا در املا و انشا و دستور زبانی نیست. ویراستار باید در زمینههای مختلف اطلاعات داشته باشد؛ اگر در حال ویرایش یک متن ترجمهشده است، باید با متن اصلی تطبیق دهد. در رویکرد خلاقانه، سعی ویراستار خارج کردن متن از حالت خنثی است. همانگونه که در گذر زمان زبان تغییر کرده است، نثر و نوشتار نیز تغییر کردهاند. زبان یک موجود زنده است که شاید صرف رفتار مکانیکی ما با آن درست نباشد.
وی با بیان مزیت و معایب دو نوع رویکرد ماشینی و خلاقانه بیان کرد: در ویرایش با دستگاه، اگر متن از هر شخصی بهعنوان ورودی داده شود، همگی به یک شکل واحد ویرایش میشوند. اما در رویکرد خلاقانه هر متنی بر اساس یک ایده متمایز ویرایش میشود. یک متن زنده پر از غلطهای ویراستاری است، اما شاید همین نوع متن نشاندهنده یک ایده خلاقانه باشد.
احمدی با اشاره به اینکه علاوه بر نگاه وسواسی باید یک نگاه تاریخی به نثر داشت، گفت: هر متن نشاندهنده یک جریان تاریخی است. در بعضی مواقع لازم است نگاه تاریخی داشته باشیم. گاهی اوقات نویسنده، یک نویسنده قدیمی است و اصرار دارد که رسمالخط حفظ شود. نسل قدیم به یک ثبات در سبک نوشتاری رسیدند. بیشترین روی صحبت من با نسلی است که قابلیت ارتقاء ویراستاری دارند. باید از متون خنثی گذشته وارد متون خلاقانه شد. بعضی مواقع ممکن است ویراستار با نویسنده وارد صحبت شود و داستان را عوض کنند. ویراستار نقش بهسزایی در تبدیل یک متن به بهترین حالت خودش را دارد.
این داستاننویس تأکید کرد: قبل از چاپ یک اثر، باید کل داستان خوانده شود و سپس ویرایش کامل روی آن صورت پذیرد. اصولا این کار انجام نمیشود، زیرا تغییر ساختاری و نگارش مجدد بسیار پرهزینه است. سختترین کار در ویراستاری، ویرایش داستانی است که به آن علاقه ندارید. دشوارترین مرحله ویراستاری، تشخیص روح متن و داستان است. آخرین و کماهمیتترین مرحله، نقطه و ویرگول است.
عمر ویراستاری در ایران کمتر از پنجاه سال
آتوسا زرنگارزاده شیرازی نیز در این نشست با اشاره به فقدان «کارگزار ادبی» در ایران، بیان کرد: «کارگزار» رابط بین نویسنده و ناشر است که در ایران وجود ندارد. تعدادی از ناشران، ویرایش متون را به خود نویسنده واگذار میکنند. نویسنده مجبور میشود، هزینهای جداگانه پرداخت کند. باید ناشران، ویراستاران حرفهای استخدام کنند. باید تعامل بین ویراستار و نویسنده وجود داشته باشد. زمانی که بین نویسنده و ویراستار همکاری صورت گیرد، کار به بهترین شکل دیده میشود. نویسنده و ویراستار کاربلد موجب تولید کار حرفهای میشوند.
وی ادامه داد: ویراستاری نقطه و ویرگول نیست، بلکه چیز دیگری است. در متون داستانی هدف خود زبان است. اگر یک ویراستار ناآشنا یا یک ویراستار متون علمی بخواهد یک کار ادبی را ویرایش کند، با شکست مواجه میشود. گاهی اوقات یک نویسنده برای تأکید یا نمایش درونمایه، فعل و فاعل را جابهجا میکند. اگر ویراستار با ادبیات داستانی یا سبکهای مختلف ناآشنا باشد، مطمئنا نمیتواند به یک نویسنده کمک کند. ویراستار باید بداند که این نوع سبک برای داستان مناسب است یا نه. اگر ویراستار، بازی با کلمات را متوجه نشود، سبک و زبان نوشتاری نویسنده بههم میریزد.
برگزیده جایزه ادبی «تیرگان» با توصیف سفیدخوانی در نگارش گفت: قرار دادن چند خط سفید بین پاراگرافها برای فاصلهگذاری را سفیدخوانی مینامند. در یک داستان که چند راوی وجود دارد یا در یک فصل چند زمان و مکان با هم باشند، نویسنده برای عوض کردن فضا از سفیدخوانی بهره میگیرد. این تکنیک بیشتر در داستانهای کوتاه و رمانهای پستمدرن اتفاق میافتد.
زرنگارزاده تصریح کرد: متأسفانه در بعضی از مواقع به دلیل نبودن ارتباط بین ویراستار و نویسنده، ناشر تمام لحن نویسنده را از بین میبرد. حتی نویسندگانی که خود ویراستاری میدانند، باید کار را به ویراستار دیگری هم بدهند تا بررسی کند. پس از پایان نگارش، باید چهار یا پنج ماه آن را کنار گذاشت و به اصطلاح اجازه دهیم بیات شود، بعد ویرایش انجام دهیم. شاید تعلقخاطر خود ویراستار به دستنوشتهاش موجب شود نقاط ضعف آن را متوجه نشود. اگر به کتابخانه ملی بروید و کتابهای 100 سال گذشته را مطالعه کنید، متوجه خیلی از اشکالات ویراستاری میشوید. بعضیها این غلطها را به حساب دهههای اخیر میگذارند. عمر ویراستاری در ایران کمتر از پنجاه سال است.
ویراستاری یک مرض مفید است
در بخش دیگری از این نشست، علی حسنآبادی ضمن تعریف ویراستاری گفت: یک ویراستار بهخوبی میتواند بنویسد، اما نویسنده نیست. یک نویسنده هم در نوشتن مهارت بسیار دارد، ولی ویراستار نیست. ویراستاری یک وسواس است که به دید دیگران کوچک است، اما از نگاه خود ویراستار بسیار بزرگ است. به بیانی ساده، ویراستاری یک مرض مفید است. ویراستار میداند که اعمال سلیقه شخصی وجود ندارد، اما به شدت مسئولیتپذیر است.
وی با اشاره به نحوه ورود خود به عرصه ویراستاری افزود: من در کودکی کتابهای زیادی را مطالعه کردم و این علاقه به خواندن ادامهدار شد و در بزرگسالی وارد دنیای ویراستاری شدم. مطالعه مکرر و مداوم در هر زمینهای، ناخودآگاه ذهن را باز میکند. ذهن انسان بعد از تمرین و تکرار آموزش میگیرد. تمام توشه یک ویراستار، خاطرات اوست. بخش اعظمی از درآمد ویراستاری، صرف همان کار میشود.
حسنآبادی اظهار کرد: بیشتر نویسندگان از سر کنایه به ویراستاران «نقطه و ویرگول» میگویند. علت آن عدم شناخت نویسندگان از حرفه ویراستاری است. متأسفانه بعضی از نویسندگان حتی غلطهای املایی را هم متوجه نمیشوند.
دومین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از سوم بهمنماه آغاز شده و تا دهم بهمنماه ١٤٠٠ ادامه خواهد داشت. علاقهمندان برای بازدید و خرید کتاب میتوانند به Ketab.ir مراجعه کنند.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
