در نشست «روسیه و فرصتهای ترجمه معکوس» مطرح شد؛
به سلیقه مخاطبان روس در ترجمه آثار توجه کنیم
موسی عبدالهی بیان کرد: در زمینه نشر و طبع کتاب در روسیه، باید به سلیقه مخاطبان روس توجه داشته باشیم. با توجه کردن به علاقهمندیهای مردم روسیه در حوزه کتاب، باید به مرور بازار نشر روسیه را با جریان ادبی در ایران آشنا و خودمان را به مخاطبان روس بشناسانیم تا بدانند ادبیات معاصر پویایی در ایران وجود دارد.
به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، سومین نشست از سلسله نشستهای «دوشنبهها با نشر بینالملل» با موضوع «روسیه و فرصتهای ترجمه معکوس» دوشنبه (چهاردهم شهریورماه 1401) از سوی دبیرخانه طرح گرنت با همکاری خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این نشست موسی عبدالهی؛ عضو هیأت علمی گروه زبان روسی دانشگاه علامه طباطبایی بهعنوان کارشناس و مریم رونق بهعنوان مجری حضور داشتند.
چرا توسعه روابط فرهنگی در روابط ایران و روسیه مهم است؟
موسی عبدالهی در بخش ابتدایی سخنان خود با بیان مقدماتی از بحث، گفت: درخصوص بررسی روابط ایران و روسیه ابتدا باید به این پرسشها پاسخ داد که «چرا روابط دو کشور اهمیت دارد؟»، «چه کموکاستیهای در روابط ایران و روسیه وجود دارد؟» و «چرا توسعه روابط فرهنگی در روابط این دو کشور مهم است؟»
وی ادامه داد: در سال 2020 در راستای سنجش سطح شناخت شهروندان دو کشور نسبت به هم، پژوهشی در سطح دانشگاههای دو کشور ایران و روسیه صورت گرفت با این موضوع که «با شنیدن نام ایران یا روسیه، ابتدا چه چیزی به ذهن مخاطب خطور میکند؟» در ایران بیشتر پاسخهایی که به این پرسش داده شد، مواردی همچون ترکمنچای، گلستان، سرما، کرملین و پوتین بود. تعداد اندکی هم به آثار و مفاخر ادبی روسیه اشاره کردند. اما در روسیه (دانشگاه اوستیا)، وضعیت از این هم بدتر و پاسخها واقعا ناامیدکننده بود و هیچ چیز مثبتی دیده نمیشد.
عضو هیأت علمی گروه زبان روسی دانشگاه علامه طباطبایی، تأکید کرد: بخشی از این مساله مربوط به تبلیغات منفی و بخشی دیگر مربوط به کمکاری ما است که نتوانستیم در فضایی که هجمه سنگینی علیه ایران وجود دارد، خود را بهدرستی معرفی کنیم. این عدم شناخت دو کشور نسبت بههم، معضلاتی را ایجاد کرده است.
عبدالهی افزود: حتی اگر در گوگل هم جستجویی با کلمات ایران و روسیه انجام دهیم، تمامی تصاویر و مطالب مربوط به دیدارهای سیاسی مسئولان دو کشور و مواردی هم درباره مسابقات والیبال بین دو کشور و همچنین فوتبال است. همین جستجوی ساده گوگل میتواند تصویر روشنی از سطح روابط بین دو کشور بهدست بدهد. این جستجو، آفتهایی که در روابط دو کشور وجود دارد را نشان میدهد.
معاون پژوهشی دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه علامه طباطبایی، در ادامه گفت: روابط ایران و روسیه را در سه سطح میتوان بررسی کرد؛ 1- سطح کلان: در این سطح که مربوط به سیاست و روابط سیاسی است، روابط دو کشور بسیار گرم است و مشکلی وجود ندارد و مسئولان ایران و روسیه بارها تأکید کردهاند که روابط باید به سطح استراتژیک برسد. 2- سطح نخبگانی: در این سطح خوشبختانه در چند سال اخیر، روابط دو کشور خیلی گرم شده است. بهطور مستمر هیأتهایی بین دانشگاههای دو کشور در ارتباط بوده و نشست، کنفرانس و گفتوگوهای علمی برگزار میکنند. در همین ارتباط، تبادل دانشجو نیز بین دانشگاههای ایران و روسیه صورت گرفته که اتفاق خوبی است. بهعنوان مثال، دانشگاه علامه طباطبایی با 15 دانشگاه روسیه، تبادل دانشجو دارد. 3- سطح اجتماعی و مردم عادی: در این سطح، اوضاع ارتباط بین دو کشور خوب نیست.
وی اظهار کرد: این مسائل چالشهای بزرگی را در زمینه روابط دو کشور ایران و روسیه به همراه داشته است. حال به این چالش که من از آن بهعنوان خلأ دانش نسبت به کشور مقابل تعبیر میکنم، باید بمباران تبلیغات منفی رسانهای را هم افزود، زیرا رسانه میتواند جهتدهی کند. اینجا نقش اهالی علم و فرهنگ بهعنوان یکی از چرخدندههای سیستم روابط دو کشور، بسیار مهم است.
عضو هیأت علمی گروه زبان روسی دانشگاه علامه طباطبایی، در پاسخ به این پرسش که «چرا ضرورت دارد روابط فرهنگی توسعه پیدا کند؟»، توضیح داد: زمانی که روابط دو کشور به روابط سیاسی گره میخورد، چون سیاست یک امر متغیر است، با تلاطمات دنیای سیاست، روابط بین کشورها نیز دچار مشکل و تلاطم میشود. ولی وقتی روابط بین کشورها به مسائل اقتصادی و فرهنگی گره میخورد، مانند یک لنگر ثبات دارد. یکی از مسیرهای برقراری اینگونه ارتباط، حوزه نشر است. انتشار کتاب، بخشی از یک چارچوب بزرگتر برای توسعه روابط در همه زمینههاست.
ترجمه آثار فارسی در روسیه سابقهای طولانی دارد
عبدالهی با اشاره به اینکه ترجمه آثار فارسی در روسیه سابقهای طولانی دارد، ادامه داد: اولینبار در سال 1793 در سنپترزبورگ، شاهنامه به زبان روسی ترجمه و منتشر شد. البته در زمینه ترجمه آثار روسی به فارسی و بالعکس نیز توازن برقرار نیست. تاکنون حدود 300 عنوان کتاب فارسی به زبان روسی ترجمه شده، درحالیکه بیش از یکهزار عنوان کتاب از زبان روسی به زبان فارسی ترجمه و در ایران منتشر شده است. بیشتر آثار روسی ترجمه شده در ایران مربوط به نویسندگان بزرگ روسیه بهویژه چخوف، داستایوفسکی و تولستوی است. در بین تمامی نویسندگان خارجی، آثار چخوف بیش از همه در ایران ترجمه شده است.
وی در بخش دیگری از سخنان خود در معرفی روند انتشار کتاب در کشور روسیه، بیان کرد: نشر کتاب در روسیه، یک فرایند کاملا تجاری است. به این معنا که نظارتهای پیش از چاپ در روسیه وجود ندارد. بیشتر نظارت مربوط به مسائل فنی چاپ کتاب است و در زمینه محتوا کمتر نظارت وجود دارد، مگر در مواردی مانند ترویج خشونت، نژادپرستی، نفرتپراکنی و کودکآزادی که در این موارد دادستانی ورود پیدا میکند.
معاون پژوهشی دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه علامه طباطبایی، در معرفی مراکز برتر انتشارات در روسیه، گفت: در کشور روسیه، انتشاراتیهای کوچک زیادی فعالیت میکنند، اما بیشتر بازار نشر این کشور در اختیار حدود 15 ناشر است که بهصورت تخصصی کار میکنند. انتشارات «اکسمو»، 20 درصد بازار نشر روسیه را در اختیار دارد. انتشارات «روشنگری» که 14 درصد بازار نشر این کشور را در اختیار دارد نیز در زمینه کتابهای دانشگاهی فعالیت میکند. انتشارات «آزموکا» با محوریت چاپ کتابهای دبستان و پیش از دبستان، انتشارات «کلاسیک» در حوزههایی همچون ادبیات، علوم کاربردی و نسخههای نفیس، انتشارات «اگزمین» با محوریت کتابهای کمکآموزشی و پیش از کنکور، انتشاراتهای «روسمِن» و «لِف» با فعالیت در زمینه چاپ کتاب کودک و انتشارات فلامینگو، از دیگر ناشران بزرگ روسیه هستند.
تاریخ، زندگینامه و رمانهای تاریخی، ژانرهای مورد علاقه مردم روسیه
عبدالهی در ادامه تأکید کرد: در زمینه نشر و طبع کتاب در روسیه، باید به سلیقه مخاطبان روس توجه داشته باشیم. بخش زیادی از کتابهایی که تاکنون از فارسی به زبان روسی ترجمه شده، در حوزههایی مانند مذهبی، اخلاق و اسلام است که البته کار درستی است و باید تداوم داشته باشد. در کنار این آثار باید کتابهایی که میتواند تصویر درستی از ادبیات و فرهنگ ما منتقل کند نیز به زبان روسی ترجمه شود. جدول محبوبترین ژانرهای خوانندگان روسی به این شرح است: 1- تاریخ، زندگینامه و رمانهای تاریخی (حدود 30 درصد) 2- کتابهای کودک 3- رمانهای پلیسی، حیوانات خانگی و باغداری 4- علمی و تخیلی 5- ادبیات کلاسیک خارجی 6- رمان ترسناک 7- روانشناسی 8- ادبیات مذهبی.
عضو هیأت علمی گروه زبان روسی دانشگاه علامه طباطبایی، با اشاره به بالا بودن سطح مطالعه در روسیه، با ارائه آماری در زمینه سرانه مطالعه در این کشور، بیان کرد: 53 درصد روسها همچنان مطالعه کتاب کاغذی را به کتاب الکترونیک ترجیح میدهند. البته با گسترش و فراگیر شدن حوزه نشر الکترونیک، میزان مطالعه از طریق نشر الکترونیک در حال افزایش است. 59 درصد کتابخوانها در روسیه، زنان هستند. 83 درصد جوانان 18 تا 24 سال در این کشور اهل مطالعه هستند. همچنین 61 درصد افراد بین 25 تا 34 سال در روسیه کتابخوان هستند. 68 درصد افراد با تحصیلات عالی در این کشور نیز اهل کتاب هستند. بهطور میانگین افراد بالای 60 سال در روسیه، ماهانه دو کتاب مطالعه میکنند. افرادی که مطالعه آنلاین دارند نیز ماهانه حدود سه کتاب میخوانند.
وی در معرفی فعالان نشر ایران در روسیه که ترجمه و نشر آثار ایرانی را برعهده دارند، گفت: انتشارات ابن سینا و انتشارات صدرا که ذیل بنیاد مطالعات اسلامی در مسکو فعالیت میکنند، سطحبندی مطالعات خود را مشخص کردهاند. در کنار حفظ ارتباطات نزدیک دانشگاهی که مختص نخبگان دانشگاهی است، فعالیتهای غیردانشگاهی مانند برگزاری نشست و جلسات رونمایی کتاب نیز برگزار میکنند. کار ارزشمند دیگر انتشارات صدرا، انتشار رمانهای ایرانی مطرح است که بازتاب خیلی خوبی هم داشته است؛ مانند کتاب «منِ او» اثر رضا امیرخانی و «مردگان باغ سبز» و «سفر به گرای 270 درجه».
عبدالهی افزود: استفاده از مترجمان متخصص با دانش لازم نسبت به زبان فارسی و حوزههای مختلف، باعث شده این انتشارات آثار فاخری به چاپ برساند. این انتشارات، کتابهای خوبی در موضوعات مختلف ازجمله قرآنشناسی، تفسیر قرآن، اهل بیت و عترت منتشر کرده، ولی آن بخش از کارشان که برای من خیلی جذابیت داشت، چاپ داستانهای ایرانی مانند «شکرستان» برای کودکان روسی است که تاثیرگذاری بسیاری دارد و با تصویرگری حرفهای همراه است. در حوزه ادبیات دفاع مقدس نیز کتابهای خوبی مانند «دختر شینا» به روسی ترجمه و منتشر شده است.
معاون پژوهشی دانشکده ادبیات و زبانهای خارجی دانشگاه علامه طباطبایی تأکید کرد: ترجمه فقط بازگردانی کلمات و واژگان به زبان دیگر نیست. خوشبختانه ترجمههایی که از این نشر دیدهایم، ترجمههایی درست و برای مردم روسیه قابل فهم است.
در ترجمه شعر روسی به زبان فارسی، ضعف داریم
وی در پاسخ به این مسأله که در ترجمه از روسی به فارسی، مترجمان بیشتر به حوزه ادبیات کلاسیک تمایل دارند یا ادبیات معاصر، گفت: هرچند همچنان آثار کلاسیک در بازار پررنگتر هستند، اما امروزه مترجمان جوان و البته کارکشته، رفتهرفته به سمت ادبیات معاصر سوق پیدا میکنند. اما در بحث ترجمه شعر روسی به زبان فارسی، ضعف داریم. بهطور کلی تمایل به انتخاب آثار شاخصی که برنده جوایز ادبی شدهاند، برای ترجمه از روسی به فارسی و بالعکس، بیشتر است.
عبدالهی درباره حضور ناشران کشور روسیه در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران نیز افزود: در سالهای اخیر، روسها استقبال خوبی از نمایشگاه کتاب تهران داشتهاند. ما هم باید حضور پررنگتری در نمایشگاههای فرهنگی روسیه داشته باشیم و خودمان را بهتر معرفی کنیم. روسها در این حوزه علاقهمند به توسعه روابط هستند و گامهایی نیز برداشتهاند، ایران نیز باید گامهای بلندتری در این زمینه بردارد. توسعه زبان فارسی، یک گام بزرگ و مکمل روابط فرهنگی است. در این راستا باید کرسیهای زبان فارسی تقویت و از آنها حمایت شود.
عضو هیأت علمی گروه زبان روسی دانشگاه علامه طباطبایی در بخش پایانی سخنان خود، بیان کرد: با توجه کردن به سلایق و علاقهمندیهای مردم روسیه در حوزه کتاب، به مرور بازار نشر روسیه را با جریان ادبی در ایران آشنا و خودمان را به مخاطبان روس بشناسانیم تا بدانند ادبیات معاصر پویایی در ایران وجود دارد. در گام نخست باید خودمان تولید، منتشر و توزیع کنیم تا جایی که مخاطب روس خودش به سراغ موضوعات و نویسندگان مورد علاقهاش بیاید. اگر به دنبال معرفی فرهنگ و ادب خودمان هستیم، باید در این زمینه سرمایهگذاری کنیم. گفتوگوهای مستقیم و برگزاری نشستهایی از ایندست، میتواند به شناخت بهتر در این حوزه کمک کند. ایران و روسیه با شناخت نقاط قوت و ضعف یکدیگر، میتوانند روی اشتراکات تأکید کنند.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
