زمان دقیق وقوع بسیاری از وقایع تاریخی مشخص نیست | خانه کتاب و ادبیات ایران

09:23 - 1402/02/07 | بازدید 337

در نشست نقد و بررسی کتاب «تاریخ ایران از نگاهی دیگر» مطرح شد؛

زمان دقیق وقوع بسیاری از وقایع تاریخی مشخص نیست

جمشید کیانفر گفت: زمان دقیق وقوع بسیاری از وقایع تاریخی مشخص نیست و در تاریخ معاصر نیز این مسأله وجود دارد و روزشمار، ماه‌شمار و سال‌شماری از واقعه مشروطه موجود نیست و در این زمینه کوتاهی کرده‌ایم. فکر کردیم چون خودمان می‌دانیم، پس همه افراد نیز از این واقعه مطلع هستند.

به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، نشست نقد و بررسی کتاب «تاریخ ایران از نگاهی دیگر»، چهارشنبه (ششم اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۲) با حضور جمشید کیانفر (تاریخ‌نگار و مصحح نسخ خطی)، علیرضا نیک‌نژاد (تاریخ‌نگار و مصحح نسخ خطی) و محمد نیکبخت (نویسنده) در سرای کتاب خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد.

یکی از مشکلات رویدادنگاری صحت‌سنجی رویدادها است
جمشید کیانفر در این نشست بیان کرد: کتاب «تاریخ ایران از نگاهی دیگر» در نوع خود بی‌نظیر است، اما به‌معنای بی‌عیب و نقص بودن آن نیست. تا زمانی که کتابی نوشته نشود، نقایص و کاستی‌های آن هویدا نمی‌شود. متأسفانه در ایران نقد را برنمی‌تابیم و به آن اهمیتی نمی‌دهیم و رنجیده‌خاطر می‌شویم. به عقیده من نقد یک اثر آن را پخته‌تر و بهتر می‌کند و سعی کردم نقد را به اهالی قلم و فرهنگ یاد دهم و بگویم نقد خوب است و نباید آن را با دید تسویه‌حساب نگاه کرد. بنابراین نقد بیانگر حُسن و کاستی‌های کار است و کمک می‌کند در چاپ‌های بعدی تجدیدنظر و معایب برطرف شود و در آثار بعدی نویسنده کاستی‌ها را درنظر داشته باشد و جبران کند.

وی ادامه داد: نویسنده این کتاب کار را براساس سال آغاز کرده است. در دوره ایران باستان باید به تقویم توجه کنیم، چراکه تقویم‌های گوناگونی داریم. یکی از این تقویم‌های مهم که عوام هم به آن باور دارند، تقویم حوادث و اتفاقات روزگار است. براساس این تقویم در دوره باستان، تاریخ از به سلطنت رسیدن یک فرد آغاز و با مرگ او به پایان می‌رسد و تقویم بعدی نیز اینگونه آغاز و پایان می‌یابد. در نتیجه یکی از اسناد و مدارک موجود سکه‌ها هستند که از نظر تاریخ اقتصادی و سیاسی اهمیت زیادی دارند. از دوره باستان منابع مکتوب باقی نمانده و تنها منابع موجود از یونان، روم (بعد از انتقال اندیشه و تفکر یونانی به روم) و کتیبه‌های باقی‌مانده از آن دوران است. مهمترین منابع مکتوب باقی‌مانده کتیبه‌ها هستند که کتیبه بیستون یکی از آنها است. این کتیبه به این دلیل خوانده شد که به سه زبان مختلف نوشته شده بود.

این تاریخ‌نگار در بخشی دیگر از سخنانش گفت: با تغییر سلسله‌ها و حوادث روزگار، ادبیات و کتابت گاهی به فراموشی سپرده می‌شدند. در هر کشور زبان دیوانی، زبان رسمی آنها محسوب می‌شود. زبان ‌فارسی به این دلیل در هند رواج داشت که زبان دیوانی این کشور بود و کلیه اسناد به زبان ‌فارسی نوشته می‌شد، اما در مقطعی از تاریخ، زبان دیوانی در هند به زبان‌انگلیسی تغییر و زبا‌ن فارسی از زبان رسمی خارج شد. در دوره طاهریان و سامانیان نیز زبان ‌فارسی وجود داشت، اما در دوره غزنویان تغییراتی در این زبان رخ داد. زبان‌ فارسی زبان دیوانی بود، بنابراین در مکتوبات ما به‌ویژه بعد از اسلام و از دوره یعقوب لیث زبان ‌فارسی به‌عنوان زبان رسمی شناخته می‌شد و شعرا به این زبان شعر می‌سرودند، اما زبان علم در مکاتب و مدارس زبان ‌عربی بود. بر همین اساس بعضی از منابع ما به زبان‌ عربی نوشته شده‌اند. در مقطعی از تاریخ نیز زبان علم به زبان‌ فارسی تغییر پیدا می‌کند.

کیانفر افزود: با تغییرات و تحولاتی که در سه مقطع بزرگ تاریخی در دوره هخامنشیان، اشکانیان و ساسانیان رخ داد، زبان هم به سمت تکامل حرکت و زبان دیوانی و حروف نگارشی تغییر کرد. با این تغییرات، خلأ و بریدگی میان گذشته و حال ایجاد می‌شود و زمانی که به مقطع بعدی می‌رسیم، این تحول و تغییر گسستگی بیشتری پیدا می‌کند. زمان دقیق وقوع بسیاری از وقایع تاریخی مشخص نیست و در تاریخ معاصر نیز این مسأله وجود دارد و روزشمار، ماه‌شمار و سال‌شماری از واقعه مشروطه موجود نیست و در این زمینه کوتاهی کرده‌ایم. فکر کردیم چون خودمان می‌دانیم، پس همه افراد نیز از این واقعه مطلع هستند. از طرف دیگر خاطرات باقی‌مانده از این وقایع نیز متکی به حافظه هستند و حافظه خطاکار است. در ثبت این وقایع نقش روزنامه‌ها اهمیت زیادی دارد، اما در دوران مشروطه با تعطیلی روزنامه‌ها مواجه می‌شویم. کار نویسنده کتاب «تاریخ ایران از نگاهی دیگر» اهمیت بسیار زیادی دارد و کاستی‌های آن مهم نیست، بلکه موضوع مهم قدم گذاشتن در راه ثبت رویدادها و وقایع است.

این مصحح نسخ خطی همچنین بیان کرد: کتاب تاریخ طبری را یک کتاب سیاسی و اجتماعی نمی‌دانم، بلکه یک تاریخ روایی است. در این کتاب روایت‌های متعددی گردآوری شده، اما نویسنده به‌صورت مستقیم به روایت مورد تأیید خود اشاره نمی‌کند، اما روایت‌های اول تا سوم مورد تأیید مورخان است. تاریخ طبری زمانی نوشته شد که نویسنده آن براساس وقایع رخ داده با دید فقهی آن را به نگارش درآورده است. به همین دلیل اکثر مباحث آن به زبان عربی نوشته و از آیات و احادیث به عنوان دلیل استفاده می‌شود. در متون تاریخی آیات و احادیث به عنوان شاهد به‌کار برده می‌شوند، اما در تاریخ طبری این آیات دلیل هستند. سفرنامه‌ها ممکن است به عمق مطالب پی نبرند. سفرنامه‌هایی که بعد از اسلام و در دوره معاصر از سوی نویسنده‌های خارجی نوشته شده‌اند به آداب و رسوم و مسائل مذهبی توجه نشان داده‌اند، اما اطلاعات آنها درباره مسائل مذهبی ذره‌ای ارزش ندارد، چراکه شناختی از باورها و آداب و رسوم ندارند و به این موضوعات به‌صورت سطحی نگاه می‌کنند، چراکه به فلسفه وجودی آن آیین و مذهب توجه نمی‌کنند و صرفا مانند یک دوربین عکاسی آن را ثبت و ضبط می‌کنند.

وی افزود: نویسنده کتاب «تاریخ ایران از نگاهی دیگر» باید مشخصات کامل کتاب‌شناسی را ذکر کند. همچنین در باب فهرست منابع یکدستی وجود ندارد. یکی از حُسن‌های این کتاب در این است که ماه به ماه و سال به سال به وقایع می‌پردازد، اما به نویسنده پیشنهاد می‌کنم به وقایع به‌صورت فصلی نگاه کند. زمانی می‌توانیم این کار را مورد ارزیابی قرار دهیم که حداقل هشت جلد از سیزده جلد آن منتشر شده باشد.

کتاب «تاریخ ایران از نگاهی دیگر» ساختارمند نوشته شده است
در ادامه این نشست علیرضا نیک‌نژاد با بیان اینکه شوق نویسنده برای نگارش کتاب «تاریخ ایران از نگاهی دیگر» در مقدمه به وضوح نمایان است، گفت: امیدوارم جلدهای بعدی این کتاب به‌زودی وارد بازار نشر شوند. عنوان کتاب خواننده را با ابهام مواجه می‌کند و بهتر بود عنوان دیگری انتخاب می شد. همچنین نقش نویسنده کتاب به‌عنوان مولف، گردآورنده و محقق باید در آغاز کتاب مشخص و عنوان می‌شود.

این تاریخ‌نگار و مصحح نسخ خطی بیان کرد: شیوه ارجاع‌دهی منابع، شیوه بیان نقل‌قول‌ها، استفاده از ادبیات محاوره‌ای، ارجاع غیرمستقیم به منابع، استفاده از شیوه خلاصه‌نویسی در ارجاع‌دهی منابع، عدم یکپارچگی در ارجاعات، عدم ذکر مآخذ نقشه‌ها و تصاویر، عدم رعایت یکپارچگی مقدمه و پیشگفتار در جلدهای اول و دوم، عدم ذکر تمام منابع استفاده شده در کتاب در فهرست منابع و... ازجمله ایرادات این کتاب محسوب می‌شود و نویسنده در جلدهای و چاپ‌های بعدی باید آنها را بر طرف کند.

علیرضا نیک‌نژاد ساختارمندی را ازجمله محاسن کتاب «تاریخ ایران از نگاهی دیگر» دانست و افزود: این کتاب برخلاف سایر کتاب‌ها، تکرار مکررات را کنار گذاشته است و از موضوعات مختلف ابهام‌زدایی می‌کند. همچنین باید از ناشر کتاب برای چاپ مناسب کتاب قدردانی کرد.

زمانی که شروع به نوشتن کتاب کردم با فقر منابع رو‌به‌رو بودم
محمد نیکبخت نیز در این نشست گفت: کتاب «تاریخ ایران از نگاهی دیگر» در سال 1400 منتشر شده است و تاکنون منتظر نقد آن بودم. از اینکه امروز این کتاب مورد نقد قرار گرفته، بسیار خوشحال هستم. نکاتی که در این جلسه به لحاظ ویرایشی مطرح شد، حتما در چاپ‌ها و جلدهای بعدی اصلاح می‌شوند. در جلد سوم اشاره خواهم کرد که این کتاب گردآوری است. زمانی که در دهه هفتاد شروع به نوشتن کتاب کردم با فقر منابع روبه‌رو بودم و کتاب «تاریخ ایران باستان» تنها کتاب موجود بود. بنابراین کتاب را برمبنای گاه‌شماری ثبت کردم و تاکنون یازده جلد آن نوشته شده و هنوز جلد دوازدهم آن به نگارش درنیامده است. هدفم از نگارش کتاب، تدوین منبعی یکپارچه برای علاقه‌مندان به تاریخ، پژوهشگران و جوانان بود. برای درج منابع در انتهای کتاب عجله کردم و این اتفاق باعث شد، بعضی از منابع از قلم بیفتد. در ضبط اسامی با وجود تلاش هایی که صورت‌گرفته اشتباهاتی رخ داده است.