- 1393/05/12 | بازدید 372

درهای مدارس به روی ادبیات کودک بسته است / حمزه خاکپور

انجمن نویسندگان کودک و نوجوان تشکلی مدنی و غیردولتی است که سال 1377 با هیات‌ مؤسسی مرکب از 9 نویسنده‌ حوزه‌ کودک و نوجوان و عضویت 148 داستان‌نویس، شاعر، مترجم، پژوهشگر، منتقد و روزنامه‌نگار حوزه‌ کتاب، ادبیات و فرهنگ کودک و نوجوان تأسیس شد. برای آشنایی با فعالیت‌های این نهاد سراغ دبیر انجمن رفتیم تا با انجمن و دغدعه‌های آن آشنا شویم. معصومه انصاریان سال‌هاست در حوزه ادبیات کودک و نوجوان فعالیت می‌کند. او در حوزه ادبیات کودک تاکنون بیش از 10 عنوان کتاب ترجمه، تالیف کرده و به چاپ رسانده ‌است.

درباره نقش و اهمیت ادبیات کودک و نوجوان در جامعه برایمان بگویید.

این پرسش خیلی کلی است. اجازه بدهید اینجا به یکی از نقش‌های مهم ادبیات کودک اشاره کنم که جامعه آموزشی ما به آن توجه ندارد. ادبیات کودکان با توجه به تنوع و غنایی که دارد می‌تواند در فرایند تعلیم و تربیت نقش جدی داشته باشد. کودکان به بازی و قصه و سرگرمی نیاز دارند و ادبیات می‌تواند نیاز آنان را به قصه و سرگرمی پاسخ دهد و در عین حال به شکلی غیرمستقیم و هنرمندانه فرایند یادگیری را برای آنها درونی و لذت‌بخش کند اما متاسفانه تفکری بر نظام آموزش رسمی کشور ما حاکم است که ادبیات را صرفا سرگرمی می‌داند و سرگرمی را هم وقت تلف کردن و مزاحم پیشرفت تحصیلی بچه‌ها! به همین دلیل امروز درهای مدارس به روی ادبیات کودک بسته است و تمام وقت و انرژی بچه‌ها صرف خواندن و حفظ کردن متون کتاب‌های درسی و کمک‌درسی می‌شود. در برخی مدارس غیرانتفاعی حتی روزهای تعطیل هم بچه‌ها را به مدرسه و کلاس‌های درس می‌کشانند. نمایشگاه بین‌المللی کتاب هم که ضرورتا باید فرصتی برای عرضه تولیدات ادبیات کودک و نوجوان به مخاطبان باشد ، به دلیل حضور پررنگ موسسات تولید کتاب‌های کمک‌آموزشی چنین نمی‌شود. معمولا بچه‌هایی که با هماهنگی مدارس و همراه آموزگاران خود به نمایشگاه می‌آیند به سالن کتاب‌های کمک‌آموزشی هدایت می‌شوند. نظام آموزش و پرورش طوری است که هم بچه‌ها را از ادبیاتی که برایشان تولید می‌شود محروم می‌کند و هم نویسندگان را از پیوند و ارتباط با بچه‌ها بازمی‌دارد. حال آنکه ادبیات کودک، هم سرگرم‌کننده و لذت‌بخش است و هم آموزنده. همزمان دو کار را با هم و به بهترین شکل انجام می‌دهد. لذتبخش بودن و سرگرم‌کنندگی و داشتن فکر و اندیشه در ادبیات کودک از هم جدا نیستند. وقتی کودک کتابی را با لذت می‌خواند و از خواندن آن خشنود می‌شود، اتفاقا آنچه از این مسیر یاد بگیرد، درونی‌تر و عمیق‌تر خواهد بود.

انجمن برای رفع این مشکل اقدامی کرده است؟

«میز آموزش و پرورش» یکی از فعالیت‌های انجمن است. انجمن آمادگی دارد با حضور در مدارس کتاب‌های تولید شده برای کودکان و نوجوانان را به آنان معرفی و برای دیدار و گفت‌وگوی نویسندگان با مخاطبان برنامه‌ریزی کند. ارتباط نویسندگان و مخاطبان از چند جهت مفید است. از یک سو به نویسندگان فرصت می‌دهد درباره نوشته‌هایشان با مخاطبان صحبت کنند، نظر و نقد آنها را بشنوند و با دیدگاه‌های آنها آشنا شوند. هرچه این ارتباط گسترده‌تر و جدی‌تر دنبال شود به رشد و پیشرفت ادبیات کمک بیشتری می‌شود.

با توجه به میزان آثار ترجمه‌ای در حوزه کودک و نوجوان، تصور نمی‌کنید این گونه ادبی به لحاظ خلاقیت ضعیف است؟

ترجمه و تالیفی‌بودن فرقی ندارد. مهم این است که کتاب، خوش‌ساخت باشد، نگاهش تازه باشد، در زبان نوآور و خلاق باشد و مهمتر اینکه حرفی برای گفتن داشته باشد. فراموش نکنید که آثار ترجمه گلچینی‌اند از ادبیات کودک و نوجوان جهان و مقایسه آن با ادبیات کودک و نوجوان کشورمان چندان منصفانه نیست. ادبیات کودک را نباید جدا و مستقل از شرایط و عوامل پیرامونی تاثیرگذار بر روند تولیدش ارزیابی کنیم. ممیزی نامطلوب کتاب، نبود ارتباط با مخاطبان، نبود سیستم نقد روشمند، کمبود کاغذ و تاثیر آن بر انتشار و حق‌التالیف کم، همه و همه از عواملی‌اند که اجازه نمی‌دهند ادبیات کودک درخشانی داشته باشیم. پروژه «رمان نوجوان امروز» کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان نشان داد اگر برای تولید برنامه‌ریزی شود، از نویسنده حمایت شود ـ به گونه‌ای که به لحاظ مالی خیالش راحت باشد ـ فضایی فراهم شود تا نوشته‌هایش قبل از چاپ نقد و بررسی شود، آن وقت می‌توانیم انتظار داشته باشیم تالیف، رشد داشته باشد. تولید بیش از پنجاه جلد رمان نوجوان در مدت سه سال به لحاظ کمّی اتفاق قابل‌توجهی است. این پروژه، حمایتی تاثیرگذار بوده، نویسندگان حرفه‌ای جدی‌تر شدند و آنها هم که در خود مایه‌هایی سراغ داشتند دست به تجربه زدند. این پروژه تا امروز توانسته چند اثر کیفی و چند نویسنده جدید به ادبیات کودک و نوجوان کشورمان معرفی کند.

یکی از آسیب‌های ادبیات کودک و نوجوان، نبود رابطه میان نویسندگان و کودکان است. آیا انجمن در این باره چاره‌ای اندیشیده است؟

انجمن در بیانیه‌ای که به مناسبت روز ادبیات کودک انتشار داد از اینکه درهای مدارس به روی پدیدآورندگان ادبیات کودک و نوجوان بسته است ابراز ناخرسندی و از طرف اعضای خود برای حضور در مدارس و هر محفلی که کودکان و نوجوانان در آن حضور داشته باشند اعلام آمادگی کرد. تقریبا تمام نویسندگان، شاعران و پژوهشگران و مترجمان و روزنامه‌نگاران حوزه کودک و نوجوان عضو انجمن هستند. انجمن با تمام ظرفیتش آمادگی دارد با کودکان و نوجوانان دیدار داشته باشد و آثار خودش را به آنها عرضه کند. جلسات کتابخوانی، گفت‌وگو و نقد کتاب برگزار کند و حرف‌های آنان را بشنود.

انجمن خود را به عنوان نهادی مستقل معرفی کرده‌ است. رابطه انجمن با نهادهای دولتی مانند وزارت ارشاد چگونه است؟

بله، همین‌طور است. انجمن در شانزده سال فعالیت خود تلاش کرده هویت صنفی و استقلال خود را حفظ کند. سعی کرده امور مالی خود را از محل حق عضویت‌ و کمک مالی اعضا رتق و فتق کند. انجمن با بیش از 400 عضو نویسنده، شاعر، مترجم، پژوهشگر و روزنامه‌نگار ظرفیتی بسیار بالا و آمادگی دارد با نهادهای دولتی در چارچوب اساسنامه‌اش همکاری کند و تاکنون همکاری‌هایی هم با وزارت ارشاد و نهادهای دیگر داشته است.

می‌توانید نمونه‌ای بگویید؟

برای مثال دو جشنواره کتاب‌های خانگی با همکاری وزارت فرهنگ و ارشاد برگزار کرده، یکی سال 1381 و دیگری سال 1386. برگزاری میزگردهای تخصصی در چندین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب از دیگر همکاری‌هایی است که با وزارت ارشاد داشته‌ایم. با بنیاد سینمایی فارابی در داوری فیلم در جشنواره‌های متعدد فیلم کودک همکاری داشته‌ایم. امسال برای نخستین بار وزارت ارشاد برای معرفی نماینده ادبیات کودک به نمایشگاه بین‌المللی فرانکفورت و همچنین تهیه فهرستی از کتاب‌های منتخب ادبیات کودک به این نمایشگاه از انجمن دعوت به همکاری کرده است.

به نظر شما ممیزی ادبیات کودک تا چه میزان مطلوب است و ممیزی موجود را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

کلا ممیزی برای نویسندگان مطلوب نیست. به‌ویژه ممیزی که اکنون دارد اعمال می‌شود. از آنجا که ممیزی ملاک و معیار مشخص و اعلام شده‌ای ندارد، برخی کتاب‌های خوب از چرخه انتشار بازمی‌مانند. واقعیت این است که برخی برداشت‌ها، فردی و سلیقه‌ای‌اند. هر بررس با توجه به ذهنیت، تجربه و سلیقه خود داوری می‌کند. بررسان متعددند و برداشتشان هم متفاوت است. می‌شود گفت به تعداد بررس‌، سلیقه بر ممیزی حاکم است.

یعنی شما مخالف هرگونه نظارت بر انتشار کتاب هستید؟

من نمی‌گویم هیچ نظارتی نباشد؛ اما نظارت در چارچوب معیارهای مشخص و مدون اعلام شده خیلی فرق دارد با واگذاری ممیزی به سلیقه‌های فردی.