- 1393/06/22 | بازدید 51

همیشه حق به جانب ما نیست / حمید حسین‌وند

علیرضا رییس‌دانا، مدیر موسسه انتشارات نگاه، سالیانی است در حوزه نشر فعالیت دارد. این روزها او فعالیت‌های زیادی در نشر کتاب دارد و به همین دلیل برای بررسی وضعیت ممیزی سراغش رفتیم. گفت‌وگوی زیر، حاصل تجربیات اخیر او از روند ممیزی است.

بسیاری معتقدند با روی کار آمدن دولت جدید، چگونگی بررسی و ممیزی بهتر شده است. نظر شما چیست؟

وضع بررسی‌ها و ممیزی بسیار بهتر شده که می‌توان در چند محور این تحول را دید؛ نخست اینکه کتاب‌های بلاتکلیف از دولت‌های قبلی، مجدداً در دایره بررسی قرار گرفته و از بسیاری از آنها رفع اشکال شده‌اند. دوم اینکه مدت بررسی‌ها بسیار کم شده، اگرچه به نظر می‌رسد باز هم طولانی است. سوم اینکه محل بحث و گفت‌وگو و انتقاد به برخی ممیزی‌ها فراهم آمده و امکان تعامل بیشتر وجود دارد و در نهایت فضای گذشته جای خود را به فضای مهر و دوستی داده که موضوعی میمون و مبارک است.

به امکان انتقاد و تعامل اشاره کردید. این تعامل چگونه است؟

تعامل را بیشتر موضوعی خویشتندارانه می‌دانم؛ اینکه در برابر مشکلات ممیزی و طولانی بودن مدت بررسی و رفع مشکلات کتاب‌ها صبور باشی، حرف‌های مسوولان را بشنوی و حل مسأله را در گرو گفتمان دوسویه بگذاری، موضوع را جنجالی نکنی و در فضای فرهنگی موجود تیترساز نشوی. آنچه در این مدت روش خود قرار داده‌ایم این است که حق کاملاً به جانب ما نیست و مسوولان فرهنگی هم محدودیت‌های خاص خود را دارند. درک این موضوع می‌تواند مشکلات بین دولت و ملت را به حداقل برساند.

در دوره‌های پیشین، به‌طور میانگین یک کتاب چقدر در صف انتظار بررسی می‌ماند؟

به این پرسش به طور دقیق نمی‌توان پاسخ داد زیرا نحوه بررسی کتاب‌ها متفاوت بود. به هر حال بین سه ماه تا حدود یک ‌سال در حوزه ادبیات، تاریخ و علوم اجتماعی معطلی وجود داشت.

امروز وضع چگونه است؟

این مدت به نصف یا شاید کمتر رسیده است.

در نشر نگاه، کتابی بوده که در دوره پیش مجوز انتشار نگرفته اما در دوره اخیر مجوز آن صادر شده باشد؟

بله چندین اثر بوده که خوشبختانه مجوز گرفته‌اند.

ممیزی را تا چه میزان اعمال محدودیت‌های مشخص و قانونی می‌دانید و تا چه میزان تابع سلیقه؟

ممیزی دو بخش دارد؛ نخست یک شیوه‌نامه از طرف شورای عالی انقلاب فرهنگی است که در دولت نهم با تلاشی که معاون فرهنگی وقت وزارت ارشاد داشت، ریزبینانه تصویب شد اما این آیین‌نامه هنوز کلی‌نگر است و در واقع همه چیز آن به رأی و تفسیر بررس بر‌می‌گردد؛ به همین دلیل در واقع آیین‌نامه‌ای صفر تا صدی است. اگر بررس سختگیرانه آن را تفسیر کند می‌توان 90 درصد کتاب‌ها را غیرقابل انتشار تشخیص داد و برعکس می‌توان 90 درصد آثار را بدون ایراد دانست.

بعضا نویسندگان و ناشرانی هستند که صلاحیت علمی بررسان را زیر سوال می‌برند. شما این ادعا را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

حقیقت این است که صلاحیت علمی بررسان بر ما مجهول است زیرا اصولاً با بررسی پیش از چاپ کتاب موافق نیستم و نمی‌توانم چیزی درباره صلاحیت علمی کسی که محصول کار علمی و ادبی دیگری را زیر سوال می‌برد بگویم، اما در مواردی از مجموعه ایرادهای برآمده از کتاب‌ها، نگرشی شاید سطحی و عوام‌گرایانه به چشم می‌آید که چندان نمی‌تواند ملاک صلاحیت علمی باشد.

اخیرا وزیر ارشاد از واگذاری ممیزی به خود ناشران سخن گفته است. به نظر شما این طرح می‌تواند مشکلاتی را که گریبان‌گیر ناشران است، کاهش دهد؟

نمی‌دانم این سخن تا چه حد مبنای کارشناسی داشته. به هر حال بعید می‌دانم بدون نهاد فرادستی مثل شورای عالی انقلاب فرهنگی بتوان ممیزی را حذف کرد؛ اما متأسفانه واکنش ناشران به این پیشنهاد بیش از آنکه کارشناسی‌شده باشد، احساسی و مبتنی بر نظرات فردی بود.اما باور من بر این است که ممیزی در این شرایط، چندان کارایی و تأثیری ندارد و ابزارهای اطلاع‌رسانی آنقدر گسترش یافته‌اند که ممیزی را تبدیل به موضوعی حاشیه‌ای کرده‌اند. بهترین راه، پذیرش مسوولیت مشترک پدیدآورنده اثر و ناشر است و بعید می‌دانم در فضای کنونی کشور، حذف ممیزی چندان تبعات مهمی در پی داشته باشد.

و سخن آخر؟

امیدوارم فضای نشاط فرهنگی به کشور بازگردد و رکودی که در گذشته بر نشر کشور تأثیر نهاده بود به پایان برسد.