- 1393/07/05 | بازدید 47

تحصیلات آکادمیک برای مترجم‌شدن کافی نیست / هادی حسینی‌نژاد

از قدیم‌الایام شنیده‌ایم که ترجمه، دریچه‌ای است رو به فرهنگ و تمدن‌های دیگر. از طرف دیگر یکی از زیرساخت‌های تعاملات فرهنگی بین ملت‌های گوناگون، ترجمه آثار مکتوب است. از این منظر، کشور ما هم در قرن معاصر از این قاعده مستثنی نبوده و مترجمان با ترجمه و انتشار کتاب‌های خارجی به زبان فارسی، سعی کرده‌اند این پل ارتباطی را به نوعی ایجاد کنند. چنان‌که سالانه رقم قابل‌توجهی از آمار نشر در کشور را کتاب‌های ترجمه‌ای به خود اختصاص می‌دهند اما باید در نظر داشت که رعایت استانداردهای لازم در ترجمه، بسیار ضروری است چرا که شیوع ترجمه‌های بی‌کیفیت می‌تواند تبعاتی سخت و گاه جبران‌ناپذیر را در اذهان مخاطبان و به‌تبع آن جامعه ایجاد کند. این ملاحظه با افزایش نرخ ترجمه و انتشار آثار خارجی به زبان فارسی، بیش از پیش نقش و لزوم کیفیت را در عرصه نشر آثار ترجمه‌ای پررنگ می‌کند. البته ترجمه در گرایش‌های گوناگونی اعم از علوم انسانی و اجتماعی و... کارکردهای خود را داشته و ضروریات خاصی را می‌طلبد. مثلا در حوزه آثار ادبی که طی سال‌های اخیر با افزایش چشمگیر ترجمه آثار خارجی روبه‌رو بوده‌ایم، رعایت نکردن کیفیت و اصول حرفه‌ای نزد مترجمان، تبعاتی نظیر ابتذال در ذائقه مخاطبان، بی‌اعتمادی در آنان و از سوی دیگر برداشت‌های غلط از جریان‌های ادبی توسط نویسندگان داخلی و... را به همراه داشته است. حالا پرسش اینجاست که استانداردهای ترجمه کدامند و مترجمان باید از چه اصول و قواعدی در کار خود تبعیت کنند تا حاصل کارشان، تاثیرات مثبتی بر جامعه داشته باشد، نه اینکه باعث سوءتفاهم و کج‌فهمی شود. در این راستا، این گزارش با طرح یک پرسش سعی در روشن کردن بخشی از بایدها و نبایدهای ترجمه دارد و آن پرسش، این است که آیا یک مترجم کاربلد به تحصیلات آکادمیک ترجمه نیاز دارد یا اینکه آموزش‌های غیرآکادمیک و دوره‌های فراگیری زبان‌های خارجی در آموزشگاه‌های گوناگون هم می‌توانند برای یک مترجم کارگشا باشند. با این رویکرد و به دلیل گستردگی حیطه ترجمه، سراغ یک مترجم و یک ناشر در حوزه انتشار آثار داستانی رفته‌ایم و پاسخ پرسشمان را در این گرایش خاص جست و جو کرده‌ایم.

بزرگ‌ترین مترجمان تحصیلات آکادمیک نداشتند

محمد جوادی، مترجم رسمی آثار جوزف بویدن(نویسنده موفق کانادایی) انتخاب مناسبی بود برای طرح پرسش موردنظر در این گزارش زیرا او فارغ‌التحصیل مترجمی زبان فرانسه است اما زبان انگلیسی را از طریق دوره‌های آموزشی آموخته و به ترجمه آثار ادبی از زبان انگلیسی می‌پردازد، نه زبان فرانسه.

جوادی در تشریح چند و چون آشنایی‌اش با زبان‌های فرانسه و انگلیسی و تجربیاتش در حوزه ترجمه آثار داستانی گفت: «رشته دانشگاهی من مترجمی زبان فرانسه بود اما از 10 سالگی به فراگیری زبان انگلیسی در قالب آموزشگاه‌ها و دوره‌های زبان انگلیسی مبادرت داشتم. در ادامه، اگرچه زبان فرانسه خواندم اما نخستین تجربیاتم که ترجمه داستان‌های کوتاه بودند، از زبان انگلیسی بودند و تاکنون هم از این زبان ترجمه می‌کنم.»

وی درباره تحصیلات آکادمیک مترجمی افزود: «معمولا دانشجویان مترجمی زبان‌های خارجی، دو سال اول را به آموختن لغات و گرامر می‌پردازند و در دو سال بعدی، رفته‌رفته ترجمه متون خارجی را آغاز می‌کنند اما باید بگویم آموزش‌های آکادمیک نمی‌توانند به خودی خود ملزومات لازم برای ترجمه را برای فارغ‌التحصیلان رشته‌های مترجمی فراهم آورند.»

این مترجم ادامه داد: «دوستانی داشته‌ام که دانشنامه ارشد مترجمی زبان داشته‌اند اما حتی قادر به ترجمه یک بخش کوتاه از یک رمان هم نبوده‌اند. دلیلش این است که عمده تمرکز رشته‌های مترجمی در دانشگاه‌ها، پرداختن به تاریخچه زبان‌ها، مطالعات و نظریه‌های مربوط به زبان است اما گذراندن این واحدهای درسی به هیچ وجه نمی‌تواند ضامن فراگیری آموزش‌های لازم برای مترجمی باشد.»

ترجمه؛ نیازمند تجربه

وی گفت: «به نظر من تجربه، عامل مهم‌تری از فراگیری مبانی زبان در دانشگاه‌هاست. به عبارت دیگر برای اینکه یک فرد آشنا با زبان‌های خارجی بتواند پا در عرصه ترجمه بگذارد و مترجم خوبی باشد، نیازمند ممارست در ترجمه و کسب تجربه است. مضاف بر اینکه در حین این افزایش تجربه، دایره واژگان و اصول گرامری هم در مترجم تقویت می‌شوند.»

مترجم آثار جوزف بویدن درباره ترجمه آثار ادبی خاطرنشان کرد: «در ترجمه آثار ادبی، مترجم باید داستان را بشناسد، فراز و فرودهای داستانی را درک کند و بداند چطور باید حال و هوای آثار خارجی را در برگردان به زبان فارسی، حفظ و منعکس کند. اینها نکاتی نیستند که یک فارغ‌التحصیل رشته مترجمی در دانشگاه بیاموزد. با این همه، تحصیلات آکادمیک هم می‌تواند در مسیر افزایش دانش دانشجویان در کار ترجمه مفید باشد.» وی ادامه داد: «البته این مساله، به آن معنا نیست که اگر کسی مدرک دانشگاهی ترجمه نداشته باشد، نتواند مترجم خوب و مطرحی شود. این اصل، مثال‌های فراوانی دارد چراکه بسیاری از مترجمان بزرگ ما، تحصیلات مترجمی نداشته‌اند مانند نجف دریابندری.»

جوادی همچنین با اشاره به شیوع ترجمه‌های بی‌کیفیت و ورود افراد کم‌تجربه و ناآگاه به عرصه ترجمه آثار داستانی اظهار داشت: «در کشور ما بسیاری از امور در چارچوب مد به یکباره همه‌گیر می‌شوند. این اتفاق مانند تب نوشتن و سرودن در حوزه ترجمه هم پدیدار شده، چنان‌که هرکسی که فارغ‌التحصیل رشته مترجمی است یا تا حدودی با زبان‌های خارجی آشناست، فکر می‌کند حتما باید به عنوان مترجم، کتابی را ترجمه کرده و به انتشار برساند. این رویکرد باعث بروز آسیب‌هایی محسوس در حوزه نشر آثار ترجمه‌ای شده و متاسفانه برخی ناشران که آثار مترجمان را با متون اصلی تطبیق نمی‌دهند، طی سال‌های اخیر به شیوع این جریان غلط دامن زده‌اند.»

پروژه‌های دانشجویی، قابلیت انتشار ندارند

نشر افراز، یکی از ناشران پرکار و فعال در حوزه ادبیات داستانی است که حجم قابل‌توجهی از کتاب‌هایش، ترجمه‌ای‌اند. اعظم کیان‌افراز، مدیر این انتشارات هم اگرچه تحصیلات آکادمیک را، موضوعی مثبت و موثر در ارتقای کیفیت ترجمه می‌داند اما بر این باور است که هر فارغ‌التحصیل دانشگاهی، الزاما مترجم خوبی نیست.

وی گفت: «تقریبا مراجعاتی که برای انتشار ترجمه‌ها به دفتر نشر داریم، کمتر از مراجعات تالیفی‌ها نیستند. اکثر مترجمان هم تازه‌کارند و معمولا تحصیلات آکادمیک ندارند بلکه از طریق آموزشگاه‌ها با زبان‌های خارجی آشنا شده‌اند و رویای مترجمی در سرشان است.»

مدیر نشر افراز ادامه داد: «در گذشته رویکرد ما، حمایت از جوانان؛ چه در حوزه تالیف و چه در حوزه ترجمه بود اما خیلی وقت است به این نتیجه رسیده‌ام که انتشار ترجمه‌های ضعیف از سوی مترجمان تازه‌کار، آسیب‌های فراوانی را به همراه دارد. نخست اینکه این اتفاق به ضرر مترجم است، زیرا وقتی ببیند ترجمه‌های ضعیفش بدون مشکل منتشر می‌شوند، فکر می‌کند مترجم خوبی است و دیگر در کارش پیشرفت نمی‌کند.» وی افزود: «آسیب دوم که تاثیرات سوء بیشتری دارد، پر شدن بازارهای کتاب از ترجمه‌های بی‌کیفیت و ضعیف است که تبعات منفی فراوانی مانند افت ذائقه مخاطبان، بی‌اعتمادی‌شان به آثار ترجمه‌ای، گسترش ترجمه‌های موازی و بی‌کیفیت، سردرگمی مخاطبان و رکود بازارهای کتاب را در پی خواهد داشت.»

کیان‌افراز ضمن بیان اینکه تحصیلات آکادمیک و مطالعات ترجمه می‌تواند نقش بسزایی در تربیت مترجمان کاربلد داشته باشد، اظهار داشت: «ترجمه آثار ادبیات داستانی، علاوه بر دانش عمومی از ترجمه، به تخصص بیشتری نیاز دارد چنان‌که یک مترجم باید داستان، لحن، ویژگی‌های زبان مبدأ و مقصد و رویکردها و تکنیک‌های داستان‌نویسی را بشناسد بنابراین فارغ‌التحصیل شدن از رشته‌های مترجمی به هیچ وجه شرط کافی برای ترجمه خوب به حساب نمی‌آید.»

آموزش مبانی در کنار کارگاه ترجمه

وی تربیت و پرورش مترجمان زبده در فضاهای دانشگاهی را، امکانی بزرگ دانست و خاطرنشان کرد: «به اعتقاد من، تلفیق تحصیل آکادمیک و کسب تجربه‌ عملی در حیطه ترجمه، تقویت ترجمه و تربیت مترجمان زبده در کشور را به دنبال دارد یعنی استادان باید در کنار آموزش مبانی ترجمه، دانشجویان را به شکل کارگاهی با ترجمه آشنا کنند.»

کیان‌افراز ادامه داد: «اگر می‌بینیم بزرگان ترجمه در ادوار گذشته، با وجود اینکه تحصیلات آکادمیک نداشتند، اما آثار ماندگاری از خود بر جای گذاشتند، دلیلش این است که آنان علاوه بر آشنایی با زبان‌های خارجی، پشتوانه ادبی قابل‌توجهی داشته‌اند یعنی ادبیات و آثار ادبی جهان را می‌شناختند و حتی در این زمینه صاحب‌نظر بوده‌اند.» این ناشر در انتقاد به برخی مترجمان جوان و تازه‌کار، خاطرنشان کرد: «یک مترجم باید با تاریخ فرهنگی ـ ادبی زبان مبداء آشنا باشد، حتی جریان‌های ادبی آن کشور را بشناسد و این مستلزم مطالعات فراوان است. متاسفانه بسیاری از مترجمان نه تنها چنین شناختی ندارند، بلکه هنگام ترجمه، بدون اینکه کتاب را پیش‌تر خوانده باشند، اقدام به ترجمه سطر به سطر آن می‌کنند. در این صورت، شکی نیست که حاصل کار، ترجمه قابل‌قبولی نخواهد بود.»

کیان‌افراز در پایان سخنانش سرازیر شدن پروژه‌های دانشجویان مقاطع مترجمی در بازار نشر را یک آسیب جدی خواند و گفت: «به نظر من یک مترجم باید چند سال نخست را درصدد افزایش تجربیات و کیفیت ترجمه‌هایش باشد بنابراین قرار نیست پروژه‌های دانشجویی آنان که عمدتا تجربه‌هایی ابتدایی و پرایرادند، به بازار نشر راه پیدا کنند البته در این زمینه هم گاهی استثناءهایی وجود دارند.»