شاعران علیه امپریالیسم/ 4
اعلام موضع شاعرانه و سیاسی پابلو نرودا در برابر فاشیسم/ او طرف مردم ایستاد
نرودا با آغاز جنگ داخلی اسپانیا و دیدن بمبارانها و مرگ مردم و دوستانش، تغزل را رها کرد تا با کلمات علیه فاشیسم و استبداد اعلام جنگ کند.
به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، جنگ داخلی اسپانیا (۱۹۳۶–۱۹۳۹) یک بزنگاه مهم در تاریخ معاصر جهان است. این رویاروییِ میان نیروهای جمهوریخواه اسپانیا و فاشیستهای این کشور بهفرماندهی ژنرال فرانکو، با کودتای نظامی آغاز و در ادامه به جنگی تمامعیار و نماد تقابل فاشیسم با نیروهای ضد فاشیست در اروپا تبدیل شد.
در این جنگ اهالی قلم بسیاری از خود اسپانیا و کشورهای دیگر حضور داشتند؛ از ارنست همینگوی و خوآن رامون خیمنس گرفته تا آنتوان دو سنت اگزوپری، جیمز نوگاس و جورج اورول. پابلو نرودا، شاعر شیلیایی نیز در آن سالها بهعنوان کنسول شیلی در مادرید حضور داشت. با آغاز جنگ او مستقیما شاهد بمباران شهرها و رنج مردم بود و این تجربهها او را به یکی از صداهای تأثیرگذار در حمایت از جمهوریخواهان تبدیل کرد. نرودا با سرودن مجموعه «اسپانیا در قلب ما» و برگزاری جلسات شعرخوانی، علاوه بر ثبت تراژدی جنگ، بهطور عملی در جذب افکار عمومی و کمکهای بینالمللی به جمهوریخواهان نقش ایفا کرد. فارغ از وظیفه دیپلماتیکش حضور او در جنگ اعلام موضعی شاعرانه و سیاسی در برابر فاشیسم بود.
«اسپانیا در قلب ما» اثر پابلو نرودا سندی شاعرانه از لحظهای تاریخی است؛ لحظهای که شعر دیگر نمیتوانست بیطرف بماند. این کتاب در بستر جنگ داخلی اسپانیا شکل گرفت؛ جایی که خشونت فاشیسم و مقاومت مردمی، زبان شاعر را دگرگون کرد.
نرودا با آغاز جنگ و کشتهشدن مردم و دوستانش (از جمله فدریکو گارسیا لورکا) از تغزل فاصله گرفت و به سوی شعری رفت که مستقیما درگیر واقعیت سیاسی بود. «اسپانیا در قلب ما» حاصل همین گسست است: عبور از شعر شخصی به شعر تاریخی.
در این مجموعه جنگ به نیرویی تبدیل میشود که ساختار زبان و تصویر را دگرگون میکند، چرا که نرودا طبیعت و عشق به معنای کلاسیکش را کناری گذاشت و عناصری چون خیابان، خون، کارگر و ویرانی را وارد شعرش کرد. خودش در جایی گفته بود که «خون ریخته شده در اسپانیا» همچون نیرویی مغناطیسی شعر را به لرزه درآورد. این نگاه نشان میدهد که شعر نرودا از بازنمایی رخدادها فراتر رفته و بدل به واکنشی علیه فاجعه میشود.
«اسپانیا در قلب ما» نقطه عطفی در کارنامه نروداست؛ جایی که او آگاهانه «طرف» را انتخاب میکند. در اینجا بیطرفی ناممکن است و شعر به شکلی صریح در کنار مردم و علیه فاشیسم میایستد.
این تغییر بجز مضمون حتی در فرمش نیز دیده میشود؛ چرا که اینجا نرودا هم «زبانش مستقیمتر و خطابیتر» شده و هم «تصاویرش خشنتر و عینیتر» شده و هم در آن «ما» جای «من» را گرفته است. به همین دلیل «اسپانیا در قلب ما» را میتوان آغاز دورهای تحول در زبان و ساختار شعری نرودا دانست که بعدها در آثار بزرگترش مثل «سرود همگانی» به اوج رسید.
در تاریخ ثبت است که نسخههای نخستین کتاب در دل جنگ و با امکانات محدود چاپ شد و به دست رزمندگان رسید. به همین دلیل این کتاب خود بخشی از جنگ اسپانیا هم بود. با این اوصاف اگرچه کتاب درباره جنگ داخلی اسپانیاست، اما افق آن بسیار گستردهتر است. نرودا از خلال این تجربه به مسئلهای جهانی میرسد: تقابل میان قدرت و انسان، سرکوب و مقاومت، مرگ و امید.
به همین دلیل است که «اسپانیا در قلب ما» را نمونهای از «شعر متعهد» خواندهاند، یعنی شعری که خود را در برابر جهان مسئول میداند. از همین رهگذر این کتاب فرازمان هم شده است و مواجهه امروزی با آن این پرسش را به ذهنها متبادر میکند که «آیا شعر میتواند در برابر خشونت تاریخی کاری انجام دهد؟» پاسخ نرودا چنین است: «شعر اگرچه نمیتواند جنگ را متوقف کند، اما میتواند «حافظه» و «موضع» بسازد و همین یعنی نقطه آغاز مقاومت.»
«اسپانیا در قلب ما» با ترجمه احمد کریمی حکاک و فرامرز سلیمانی، توسط نشر گویا در اختیار مخاطبان فارسی زبان قرار گرفته است.
شعری از این مجموعه را بخوانید:
در آغاز بر گل سرخ درنگ کن، ناب و دریده!
بر منشأ آسمان و هوا و زمین درنگ کن!
آهنگ سرودن، با انفجارها
آرزوی آوازی سترگ
و فلزی که فراهم میآورد
جنگ را و خونی برهنه را
اسپانیا، جامی بلور و نه دیهیم
سنگی شکسته، نرمای ستیزنده گندم
پوست و جانوران سوخته.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
