«خانه-ارواح»؛-روایتی-از-کودتا-و-میراث-استعمار-در-شیلی

«خانه ارواح»؛ روایتی از کودتا و میراث استعمار در شیلی

ایزابل آلنده در نخستین رمان خود تاریخ سیاسی شیلی را در قالب حماسه‌ای خانوادگی روایت کرده است.

به گزارش روابط عمومی خانه کتاب و ادبیات ایران، ایزابل آلنده؛ نویسنده شیلیایی و یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های ادبیات آمریکای لاتین، در سال ۱۹۴۲ در لیما پایتخت پرو به دنیا آمد. پدرش، پسرعموی سالوادور آلنده، رئیس‌جمهور مردمی شیلی بود که دولتش در ۱۱ سپتامبر ۱۹۷۳ با کودتای نظامی ژنرال آگوستو پینوشه با حمایت سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا (سیا) سرنگون و خودش نیز کشته شد.

این واقعه زندگی ایزابل آلنده را برای همیشه دگرگون ساخت. او به همراه خانواده‌اش به ونزوئلا تبعید شد و سال‌ها دور از وطن زیست. ضدیت آلنده با امپریالیسم ریشه در همین تجربه تلخ دارد، چرا که از نزدیک شاهد بود که چگونه یک قدرت خارجی برای حفظ منافع اقتصادی خود، دموکراسی منتخب یک کشور را با خشونت نظامی سرکوب می‌کند. آلنده در مصاحبه‌ای گفته بود: «شیلی به من آموخت که تاریخ می‌تواند در یک روز تغییر کند و دموکراسی چیزی است که هر لحظه امکان از دست دادنش وجود دارد.»

«خانه ارواح» که در سال ۱۹۸۲ منتشر شد، نخستین رمان آلنده و یکی از مهم‌ترین آثار ادبیات آمریکای لاتین پس از «صد سال تنهایی» است. آلنده این رمان را در تبعید و در حالی که خبر بیماری وخیم پدربزرگش را دریافت کرده بود، به صورت نامه‌ای برای او آغاز کرد. این رمان داستان چند نسل از خانواده تروئبا را در شیلی قرن بیستم روایت می‌کند. کلارا شخصیت اصلی رمان قدرت‌هایی فراطبیعی دارد؛ مانند پیش‌بینی آینده و حرکت دادن اشیا با ذهن.

رمان در سه بخش اصلی روایت می‌شود. بخش اول به زندگی پدربزرگ خانواده، استبان تروئبا و ازدواج او با کلارا می‌پردازد. استبان مردی خودساخته و سخت‌کوش است که با تلاش فراوان به مالکیت زمین‌های وسیع و املاک فراوان می‌رسد. او شخصیتی دوگانه دارد: در کنار عشق عمیق به خانواده، خشم و خشونتی در او هست که زندگی نزدیکانش را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بخش دوم رمان به دخترشان بلانکا و عشق ممنوعه او به پدرو؛ پسر کارگر املاک استبان، می‌پردازد. این عشق مرزهای طبقاتی را در هم می‌شکند و فرزندی از آن متولد می‌شود که بعدها نقشی کلیدی در تحولات سیاسی شیلی ایفا می‌کند.

بخش سوم رمان به عصر دگرگونی‌های سیاسی اختصاص دارد. آلنده در این بخش وقایع تاریخی شیلی را بازآفرینی می‌کند: پیروزی جبهه مردمی، تلاش برای اصلاحات اجتماعی، مقاومت نیروهای راستگرا و در نهایت کودتای نظامی که با حمایت سیا دموکراسی شیلی را در هم می‌کوبد. شخصیت «کاندیدای سوسیالیست» در رمان که با پیروزی در انتخابات، وعده شیر، نان و عدالت برای مردم می‌دهد، نمادی آشکار از سالوادور آلنده، رئیس‌جمهور منتخب شیلی است.

آلنده در این رمان به دو لایه از نفوذ امپریالیسم در آمریکای لاتین می‌پردازد. لایه نخست، استعمار اقتصادی است که در تاریخچه خانواده تروئبا بازتاب می‌یابد. استبان تروئبا ثروت خود را از زمین‌های کشاورزی و سپس از معادن نیترات به دست می‌آورد. نیترات شیلی در قرن نوزدهم و بیستم، کالایی راهبردی برای صنایع اروپا و آمریکا بود و شرکت‌های خارجی با پشتیبانی دولت‌های خود، نقشی تعیین‌ کننده در اقتصاد و سیاست شیلی داشتند.

لایه دوم مداخله سیاسی مستقیم است که در بخش پایانی رمان به تصویر کشیده می‌شود. آلنده نشان می‌دهد که چگونه یک قدرت خارجی (یعنی ایالات متحده آمریکا) با سازماندهی کودتا، دموکراسی منتخب یک کشور را سرنگون می‌کند. در رمان پس از کودتا «خانه ارواح» که نماد حافظه، تداوم و پیوند نسل‌هاست، به تصرف نیروهای نظامی درمی‌آید. اسناد و یادگاری‌های خانواده نابود و بازماندگان تبعید می‌شوند. آلنده در اصل تجربه خود و هزاران شیلیایی دیگر را روایت کرده که پس از کودتا خانه و کشور خود را از دست دادند.

منتقدان و محققان متعددی بر پیوند عمیق «خانه ارواح» با تاریخ سیاسی شیلی و نقش امپریالیسم در تحولات آمریکای لاتین تأکید کرده‌اند. حماسه‌ای شگفت‌انگیز از سه نسل که نشان می‌دهد مداخله امپریالیسم بجز در حوزه‌های اقتصاد و سیاست کشورها، حتی در عمیق‌ترین لایه‌های زندگی شخصی افراد نیز نفوذ می‌کند.

پایان رمان با بازگشت یکی از شخصیت‌ها از تبعید و تلاش برای بازسازی خانه ویران شده، استعاره‌ای است از تلاش جوامعی که پس از دهه‌ها استبداد و مداخله خارجی، همچنان برای بازپس‌گیری هویت خود می‌جنگند. «خانه ارواح» را حشمت‌الله کامرانی به فارسی ترجمه کرده است. این ترجمه را نشر قطره منتشر می‌کند.