07:51 - 1405/01/19 | بازدید 67

روایتی مستند از 6 دوره زندان و یک تبعید؛ زندگی مبارزاتی قائد شهید امت تا پیش از پیروزی انقلاب از دریچه «شرح اسم»

مخاطب در «شرح اسم» با ابعاد گوناگونی از شخصیت شهید آیت‌الله خامنه‌ای آشنا می‌شود: نخبگی علمی و رسیدن به درجه اجتهاد در شانزده‌ سالگی، شجاعت، چیرهدستی در عالم هنر و شعر، اشراف بر تاریخ و جریان‌های روشنفکری، آگاهی از اوضاع جهان، زندگی جهادی و تحمل انواع سختی‌های جسمی و روحی.

به گزارش روابط عمومی و امور بین‌الملل خانه کتاب و ادبیات ایران، در روز نهم اسفند 1404 و در حمله مشترک دولت تروریستی آمریکا و رژیم جنایتکار و ضدبشری صهیونیستی، رهبر معظم انقلاب حضرت آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای (قدس سره) به شهادت رسید.
اما پس از آنکه این عالم مجاهد و قائد امت به دیدار معبود شتافت، پرسشی (شاید تلخ) پیش روی جامعه مطرح شد: ما چه اندازه آن بزرگوار را می‌شناختیم؟ سال‌ها بود که بسیاری از مردم، ایشان را تنها از دریچه سخنرانی‌ها و پیام‌های رسمی می‌دیدند و کمتر کسی از اعماق آن زندگی پر برکت و پرماجرا آگاهی داشت.

کمتر کسی از شب‌های طولانی زندان، از سال‌های دور از وطن در تبعید، از روزهایی که در گمنامی به مبارزه مشغول بودند، از آن طلبه جوانی که در شانزده‌سالگی به درجه اجتهاد رسید، از آن مبارز خستگی‌ناپذیری که 6 دوره زندان را تحمل کرد، اطلاعات دقیقی داشت. همه این موارد در کنار تبلیغات سوء و دروغین رسانه‌های دشمنان باعث شده بود تا آگاهی از زندگی و طریق سیر و سلوک این بزرگوار که دلش برای میهن می‌تپید، کمتر به‌دست بیاید.

امروز پس از شهادت مظلومانه امام امت، این حقیقت روشن شده که ما آن طور که باید، مسیر زندگی و یک گام بالاتر هندسه فکری او را نشناخته‌ایم، هرچند که منابع مهمی در این موضوعات منتشر شده است که یکی از آنها کتاب «شرح اسم» است که به خوبی به بخشی از این نیازها پاسخ می‌دهد. این کتاب روایتی مستند از مسیری است که آن شهید والامقام و والاتبار از تولد تا پیروزی انقلاب طی کرد. «شرح اسم» قطعه‌ای از پازل بزرگ شناخت رهبر شهید است. قطعه‌ای که بدون آن، تصویر کامل نخواهد شد.

«شرح اسم» به زندگی آیت‌الله العظمی سیدعلی حسینی خامنه‌ای از لحظه تولد تا پیروزی انقلاب اسلامی می‌پردازد. این اثر که برای نخستین بار به سال ۱۳۹۰ توسط مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی در ۷۵۷ صفحه منتشر شد، روایتگر فراز و فرودهای حیات مبارزاتی شخصیتی است که پیش از رسیدن به رهبری امت و مقام ولایت فقیه، یکی از عالمان تأثیرگذار در تبیین اندیشه سیاسی اسلام و شکل‌گیری انقلاب اسلامی به شمار می‌رفت. به همین دلیل، روایت زندگی ایشان در این کتاب، در واقع بازخوانی بخش مهمی از تاریخ مبارزات ملت ایران است. «شرح اسم» در پنجمین دوره جایزه ادبی جلال آل‌احمد به عنوان اثر شایسته تقدیر در بخش مستندنگاری انتخاب شد.

اهتمام ویژه به مستندبودن روایت
به یقین نویسنده برای نگارش «شرح اسم» با دشواری‌های بسیاری همراه بوده است. جایگاه آن شهید در مقام رهبری امت و همچنین امساکی که معمولا علمای اسلام از شرح فعالیت‌های خود دارند (چرا که آنها این فعالیت‌ها را بخشی از وظایف خود می‌دانستند که در راه حق تبارک و تعالی ادا می‌شود) خود بر این راه دشوار می‌افزاید. به این موارد کمبود منابع و پراکندگی اسناد موجود را نیز باید افزود.

کتاب بر دو دسته منبع اصلی تکیه دارد: اسناد و خاطرات. اسناد از سه نهاد امنیتی، نظامی و انتظامی زمان پهلوی دوم یعنی ساواک، شهربانی و ارتش، گردآوری شده‌اند. با این حال این اسناد به دلیل تغییر رفتارهای مبارزاتی پس از سومین دوره زندانی شدن، تصویر کاملی از فعالیت‌ها و مناسبات سیاسی پس از آن دوران ارائه نمی‌دهند.

در بخش خاطرات نیز دو منبع اصلی وجود دارد. نخست، خاطرات مفصلی که رهبر شهید در زمان حیات در گفت‌وگو با مرکز اسناد انقلاب اسلامی بازگو کرده‌ بودند و فاصله تولد تا سال 1342 را پوشش می‌دهد. دوم، خاطراتی که پیشتر به زبان عربی تدوین و منتشر شده بود. افزون بر این دو، بخش قابل توجهی از کتاب از گفته‌ها و نوشته‌های همدرسان، شاگردان، مبارزان همرزم و دوستان بهره می‌برد که در طول سالیان پیش از تدوین «شرح اسم» در منابع پرشماری پراکنده بودند. این دسته آخر کمتر مستند و بیشتر توصیفی به شمار می‌روند.

در این اثر پای قلم از محدوده اسناد و خاطرات فراتر نرفته و ذهنیت و خیال جایگاهی در آن ندارد. اگر در برخی صفحات ارجاعات و پاورقی‌ها دیده نمی‌شود، به این دلیل است که حجم پانوشت‌ها چهره صفحات را آزرده می‌کرد و شمار برگ‌های کتاب را بی‌جهت بالا می‌برد. اما هر آنچه در این کتاب آمده، ریشه در اسناد و خاطرات دارد.

ساختار و سبک روایت
فصل‌بندی کتاب متناسب با مقاطع مهم زندگی قائد شهید امت تنظیم شده است. روایت از «خاندان» آغاز می‌شود، سپس «تولد» و «کودکی» را پشت سر می‌گذارد و وارد مقاطع حوزوی «مشهد» و «قم» می‌شود. «آشنایی با امام خمینی» دریچه‌ای تازه در زندگی می‌گشاید و به «آغاز مبارزه» می‌انجامد. پس از این مرحله، کتاب 6 دوره زندان پیاپی را روایت می‌کند که با فاصله‌هایی از «بازگشت به قم» و «بازگشت به مشهد» از هم جدا شده‌اند. «تنگنای زیستن، نوشتن و گفتن» فضای خفقان آن دوران را به تصویر می‌کشد و «جَست سیاسی» و «فلاتی میان دو زندان» و «فلاتی میان زندان و تبعید» دوره‌های انتظار میان وقایع بزرگ را روایت می‌کنند. کتاب در نهایت با «تبعید» به پایان می‌رسد.

سبک نگارش کتاب، روایت مستند است. داستان اصلی را راوی می‌گوید و هرجا لازم باشد، اصل سند آورده می‌شود. کلامی که از شخصیت اصلی صادر شده یا نوشته شده، به صورت پررنگ در متن آمده و اسناد ساواک و صحبت‌های دیگران داخل گیومه قرار گرفته است. این شیوه چنان به کار رفته که روایت راوی با اصل سندها درآمیخته و متنی یکدست پدید آورده است. میان‌تیترهای بجا نیز ذهن خواننده را سازماندهی کرده و از یکدست شدن مطلب جلوگیری می‌کنند.
دقت تاریخی در این کتاب بسیار بالاست. خط سیر زندگی با وسواس فراوان ترسیم شده و این دقت تا سطح روزها و حتی ساعت‌ها و دقیقه‌ها نیز لحاظ شده است.

دستاوردهای کتاب برای خواننده
کتاب «شرح اسم» برای عموم مردم که ممکن است شنیده‌های پراکنده‌ای از دوران قبل از انقلاب داشته باشند، همچون نخی عمل می‌کند که این دانسته‌های متفرق را ساماندهی کرده و در جای خود قرار می‌دهد. خاطره‌هایی که پیشتر به صورت مقطع در کتاب‌ها و نقل‌قول‌ها آمده بودند، وقتی در فضای زمانی متعلق به خود و اقتضائات آن دوره قرار می‌گیرند، نسبتشان با رشته پیوسته این زندگی روشن می‌شود.
مخاطب در این کتاب با ابعاد گوناگونی از شخصیت شهید آیت‌الله خامنه‌ای آشنا می‌شود: نخبگی علمی و رسیدن به درجه اجتهاد در شانزده‌ سالگی، شجاعت، چیرهدستی در عالم هنر و شعر، اشراف بر تاریخ و جریان‌های روشنفکری، آگاهی از اوضاع جهان، زندگی جهادی و تحمل انواع سختی‌های جسمی و روحی.

همچنین مشی مبارزاتی منطبق بر نگاه امام خمینی(ره)، عمق بینش‌های اعتقادی برخاسته از قرآن، سعه صدر و جذب حداکثری، خدمت به محرومین و مستضعفین، حرکت در سایه و گمنامی و انسان‌سازی و تربیت نیرو از دیگر وجوهی است که در این کتاب روایت شده است. نقش همسر در زندگی مبارزاتی نیز در این کتاب مستند شده؛ موضوعی که معمولاً در زندگی مجاهدان کمتر به آن پرداخته می‌شود.