از تقریظ تا ویترین/ خوانش ششم
«روحالله»؛ روایتی برای نزدیکتر دیدن ابرمردی تاریخساز
بعضی نامها آنقدر بزرگ هستند که گاهی زندگی پشتشان از نظر پنهان میماند. همه او را میشناسند، اما کمتر به این فکر میکنند که این شخصیت تاریخی چگونه در متن حوادث شکل گرفت، چگونه تصمیم گرفت، چگونه ایستاد و چگونه بر زمانه خود اثر گذاشت. «روحالله» از همین نقطه آغاز میشود.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل خانه کتاب و ادبیات ایران، نوشتن درباره شخصیتهای بزرگ تاریخ معاصر همیشه با یک دشواری مهم فاصله میان «نام» و «شناخت» همراه است. بسیاری از چهرهها در سطح شعار، خاطره یا روایتهای کلی باقی میمانند در حالی که نسلهای تازه برای فهم آنها به متنی نیاز دارند که هم مستند باشد و هم بتواند از خشکی تاریخنگاری فاصله بگیرد. تقریظهای رهبر شهید انقلاب اسلامی بر برخی آثار، نشانه توجه به همین ضرورت است؛ به کتابهایی که میکوشند از ورای اطلاعات پراکنده و روایتهای رسمی تصویری زندهتر، دقیقتر و انسانیتر از یک شخصیت ارائه کنند.
این گزارش که به مناسبت اربعین شهادت قائد امت نگاشته شده، ششمین بخش از پروندهای است درباره کتابهایی که مورد تقریظ قرار گرفتهاند. آثاری که هرکدام از زاویهای متفاوت، امکان بازخوانی چهرهها، تجربهها و مسیرهای اثرگذار تاریخ معاصر ایران را فراهم میکنند. این پرونده جستوجویی است برای این نکته که چرا برخی آثار میتوانند میان نسل امروز و شخصیتهای بزرگ تاریخی رابطه برقرار کنند.
در این خوانش سراغ کتاب «روحالله» میرویم؛ اثری نوشته هادی حکیمیان که با روایتی مستند و در عین حال داستانواره به زندگی امام خمینی (ره) میپردازد. کتابی که تلاش میکند بهجای یک بازگویی صرف تاریخی از دل رخدادهای مهم، سیمای رهبری را ترسیم کند که هم در شکلگیری انقلاب اسلامی و هم در سالهای پس از آن نقشی تعیینکننده داشته است.
یکی از ویژگیهای مهم کتاب «روحالله» این است که نویسنده بهجای حرکت بر مدار یک زندگینامه کلاسیک و خطی، بر برخی نقاط عطف تاریخی تمرکز کرده است؛ نقاطی که در آنها شخصیت امام خمینی(ره) در جایگاه یک رهبر دوراندیش و اثرگذار آشکار میشود.
کتاب از سخنرانی عاشورای سال ۱۳۴۲ آغاز میشود و تا مراسم تشییع پیکر امام در خرداد ۱۳۶۸ پیش میرود. این مسیر به مخاطب امکان میدهد که سیر یک زندگی را در پیوند با مهمترین لحظات تاریخ معاصر دنبال کند؛ از مبارزه با رژیم پهلوی و تبعید تا بازگشت به ایران، پیروزی انقلاب، مدیریت بحرانها، جنگ و سالهای رهبری.
از مبارزه تا رهبری؛ یک تصویر کامل
نویسنده در این کتاب کوشیده است با بهرهگیری از تکنیکهای داستاننویسی از دل تاریخ، روایتی بسازد که خواننده را درگیر کند. همین مسئله باعث شده کتاب، بهویژه برای نسل جوان از حالت متن خشک تاریخی فاصله بگیرد و به متنی خواندنی و همراهکننده تبدیل شود.
این انتخاب اهمیت زیادی دارد؛ زیرا شخصیت امام خمینی(ره) را نمیتوان فقط با فهرستی از وقایع شناخت. برای نزدیکشدن به او باید فضای زمانه، جنس تصمیمها، نوع مواجهه با بحرانها و عمق باورهایش را نیز درک کرد؛ کاری که این کتاب میکوشد انجام دهد.
بسیاری از آثاری که درباره امام خمینی(ره) نوشته شدهاند بر سالهای پیش از انقلاب تمرکز دارند و با پیروزی انقلاب، روایت را به پایان میبرند. یکی از امتیازهای «روحالله» این است که به این نقطه بسنده نمیکند و در فصلهای پایانی به سالهای رهبری پس از انقلاب نیز میپردازد. این امتداد اهمیت زیادی دارد؛ زیرا مخاطب بجز آشنایی با رهبر یک نهضت، با مدیری روبهروست که در میانه بحرانها، جنگ، فشارهای خارجی و چالشهای داخلی باید کشور را هدایت کند. درواقع کتاب تصویری یکبعدی ارائه نمیدهد و میکوشد امام خمینی(ره) را در نسبت با مراحل مختلف زندگی و مسئولیتهای تاریخیاش بازخوانی کند.
پیوند میان استناد تاریخی و روایتپردازی
آنچه «روحالله» را در میان آثار متعدد مربوط به امام خمینی (ره) برجسته کرده پیش از هر چیز موفقیت آن در پیوند میان استناد تاریخی و روایتپردازی است. کتاب میکوشد بدون افتادن به دام نثر سنگین و پژوهشی، تصویری نزدیک به واقع از شخصیت امام ارائه دهد؛ تصویری که هم به خردمندی و دوراندیشی او توجه دارد و هم به ایمان، اخلاص، شجاعت و اعتمادش به مردم.
نکته مهم دیگر، تمرکز کتاب بر ریشههای شکلگیری حرکت سیاسی امام(ره) است. نویسنده در پی آن نبوده که همه ابعاد زندگی او را پوشش دهد، اما کوشیده نقاطی را انتخاب کند که در آنها میتوان سرچشمههای فکری و عملی این رهبری تاریخی را بهتر دید. همین انتخاب هوشمندانه، باعث شده اثر از پراکندگی دور بماند و انسجام روایی خود را حفظ کند.
از سوی دیگر پرداختن به نگاه مردم و درباریان در برخی بخشها، روایت را از یک تکصدایی صرف بیرون میآورد و به آن بُعد بیشتری میبخشد. در نتیجه مخاطب با کتابی که بازتاب بخشی از تاریخ معاصر از خلال زندگی این شخصیت است، روبهرو میشود.
به طور کل میتوان گفت که «روحالله» تلاشی موفق برای بازخوانی زندگی امام خمینی (ره) در قالبی مستند و روایی است؛ اثری که میکوشد از سطح آگاهیهای عمومی فراتر برود و مخاطب را به فهمی نزدیکتر از این چهره تاریخی برساند. توجه به چنین کتابی، یادآور این نکته است که شناخت شخصیتهای بزرگ فقط با دانستن چند تاریخ و واقعه ممکن نیست؛ باید روایت آنها را خواند، درنگ کرد و دوباره به نسبت آنها با تاریخ و امروز اندیشید.
این کتاب توانسته است چهرهایی نزدیک به واقع ترسیم کند
متن تقریظ رهبر شهید انقلاب اسلامی بر این کتاب به شرح زیر است:
«بسمه تعالی
این کتاب توانسته است چهرهئی نزدیک به واقع از امام خمینی ترسیم کند؛ خردمندی، دوراندیشی، ایمان ناب، اخلاص در عمل، ارادهی پولادین، باور ژرف به گفته و عمل و هدف خود، شجاعت بینظیر، دانش گسترده، روح لطیف و زلال، امید و اعتماد به خدا... و البته ویژگیهای دیگری هم هست که این نویسنده به آن دست نیافته است. امام خمینی در این کتاب ــ بحقّ ــ رهبری بزرگ و بینظیر است که باور او به مردمش، نیمی از محصول کار او را تشکیل میدهد.
من هم مانند نویسنده میگویم: خدا خمینی را تا ظهور حضرت مهدی ارواحنا فداه برای اسلام و مسلمین نگهدارد.
مطالعه این کتاب برای نسل جوان ما بسیار سودمند است.
مرداد ۱۴۰۳»
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
