صبح خونین الخلیل/ 3
یهودیها سه دهه پس از جنایت گلدشتاین مدیریت مسجد را در دست گرفتند
در ماه فوریه سال ۲۰۲۵، اداره غیرنظامی اسرائیل به ریاست یک وزیر اهل کریات اربع در کابینه تروریستی نتانیاهو، اختیارات اداری مسجد ابراهیمی را از شهرداری فلسطینی الخلیل و وزارت اوقاف فلسطین سلب و به شورای مذهبی شهرک کریات اربع واگذار کرد.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل خانه کتاب و ادبیات ایران، سی سال از صبح خونین 25 فوریه ۱۹۹۴ میگذشت. باروخ گلدشتاین سالها پیش کشته شده بود، اما میراث او از میان نرفت و در دل ساختار قدرت اسرائیل نهادینه شد. همان شهرک کریات اربع که زمانی پزشک افراطی را در خود پرورد، حالا به پایگاهی برای افراطیترین چهرههای سیاسی اسرائیل تبدیل شده بود. مسجد ابراهیمی که پس از قتلعام به دو بخش تقسیم شده بود، در آستانه تغییری اساسیتر قرار گرفت. این تغییر با قلمهای اداری و تصمیمات پشت درهای بسته رقم میخورد.
واگذاری مسجد به شورای مذهبی کریات اربع
در ماه فوریه سال ۲۰۲۵، اداره غیرنظامی اسرائیل تصمیمی گرفت که معادله قدرت در الخلیل را برای همیشه تغییر داد. بر اساس گزارش روزنامه اسرائیل هیوم، اختیارات اداری مسجد ابراهیمی از شهرداری فلسطینی الخلیل و وزارت اوقاف فلسطین سلب و به شورای مذهبی شهرک کریات اربع واگذار شد. روزنامه اسرائیل هیوم این اقدام را «تغییری تاریخی و بیسابقه» در کنترل بر مکان مقدس توصیف کرد.
این واگذاری شامل چه مواردی بود؟ بر اساس گزارشهای منتشر شده، شورای مذهبی کریات اربع اختیار مدیریت بخشهای فنی مسجد، از جمله سیستم برق و آب و همچنین اعمال تغییرات ساختاری در بنا را به دست آورد. این اولین تغییر اساسی در وضعیت مسجد از زمان تقسیم آن در سال ۱۹۹۴ بر اساس توصیههای کمیسیون شمگار بود.
در عمل نیروهای اسرائیلی کابینتهای کنترل برق اصلی را قفل زدند تا دسترسی فلسطینیان به آنها غیرممکن شود. تیمهای فلسطینی از ورود به اتاق اذان منع شدند. درب شرقی مسجد که محل دسترسی به چاههای آب بود، بسته شد و تیمهای تعمیراتی فلسطینی دیگر اجازه ورود به آن را نداشتند. یک اتاق مهار آتش که تیمهای فلسطینی ۹۵ درصد آن را تکمیل کرده بودند، توسط نیروهای اسرائیلی تصرف شد و با پایان دادن به آن پروژه را به نام خودشان ثبت کردند. موسی ابوسنینه؛ مدیر مسجد ابراهیمی، در گفتوگو با رسانهها تأکید کرد که این اقدامات «قصد اشغالگران برای اعمال کنترل کامل و سلب تمام اختیارات باقیمانده فلسطینیان را آشکار کرده است.»
تصرف حیاط مسجد و آغاز پروژه «حیاط یعقوب»
واگذاری اختیارات اداری به شورای مذهبی کریات اربع، آغاز ماجرا بود. در سپتامبر ۲۰۲۵، کمیته مقاومت مقابل دیوار تبعیض نژادی و شهرکسازی فلسطین فاش کرد که مقامات اشغالگر اسرائیلی تصمیم به تصرف بخشی از سقف حیاط داخلی مسجد ابراهیمی گرفتهاند. بر اساس دستور مصادرهای که روز دوشنبه صادر شده بود، مساحتی به اندازه ۲۸۸ متر از سقف مسجد ضبط میشد.
هدف از این تصرف، ساخت یک سقف یا سایبان بر روی منطقهای به نام «حیاط یعقوب» بود. این حیاط در بخش یهودینشین مسجد قرار دارد و بیشتر روزهای سال در اختیار شهرکنشینان است. با ساخت این سقف، تقریبا ۱۰ درصد از کل مساحت مسجد (حدود ۲۰۰ تا ۲۸۸ متر مربع) برای همیشه تحت تصرف فیزیکی شهرکنشینان درمیآمد.
معایاد شعبان؛ رئیس کمیته مقاومت، این اقدام را «ورود تدریجی و رو به افزایش در هدف قرار دادن اماکن مذهبی» توصیف و تأکید کرد که این سیاست «همه هنجارها را نقض میکند.»
حفاریهای زیرزمینی در گوشه العشراف
در کنار تصرف سقف و حیاط مسجد، حفاریهای زیرزمینی نیز در جریان بود. منطقه «العیون» یا «گوشه العشراف» در مجاورت مسجد ابراهیمی قرار دارد و از نظر تاریخی وقف اسلامی محسوب میشود. نزدیک به ۱۵ سال است که فلسطینیان به این منطقه دسترسی ندارند.
حفاریهای اسرائیلی در این نقطه همچنان ادامه دارد و هیچکس از ماهیت دقیق این پروژههای زیرزمینی اطلاعی ندارد. دیوارهایی در اطراف منطقه ساخته و درهای جدیدی نصب شده تا فلسطینیان از آنچه پشت این موانع در حال رخ دادن است، آگاه نشوند. این حفاریها نگرانیهای جدی درباره تضعیف شالوده مسجد تاریخی و تغییر هویت زیرزمینی آن ایجاد کرده است.
واکنشها به تصرف مسجد مقدس
واکنش نهادهای فلسطینی به این تحولات، قاطع و یکپارچه بود. وزارت اوقاف و امور دینی فلسطین در اعلامیهای تأکید کرد که مسجد ابراهیمی «وقف خالص اسلامی» است و هرگونه دخالت در مدیریت آن یا تغییر در ویژگیهای آن را قویا محکوم میشود. محمد مصطفی نجم؛ وزیر اوقاف هشدار داد که این اقدامات نقض آشکار قوانین بینالمللی، به ویژه کنوانسیون چهارم ژنو است که بر اساس آن قدرت اشغالگر حق انجام تغییرات اداری یا حقوقی در سرزمینهای اشغالی را ندارد.
شورای عالی فتاوای فلسطین نیز این تصمیم را «تشویش خطرناک در اعمال حاکمیت یهودی بر یک مکان کاملا اسلامی» و «تجاوز آشکار به تمدن این مکان و نمادهای دینی و تاریخی آن» توصیف کرد. این شورا هشدار داد که هدف از این اقدامات «یهودیسازی برجستهترین نشانههای فلسطینی و تحمیل اشغال نامشروع اماکن مقدس اسلامی» است.
موسی ابوسنینه؛ مدیر مسجد نیز اعلام کرد که وزارت اوقاف و شهرداری الخلیل همچنان خود را «مراجع قانونی دینی و اداری» مسجد میدانند و در حال مستندسازی تخلفات و آمادهسازی شکایتهای حقوقی برای پیگیری در محاکم بینالمللی هستند.
سازمان همکاری اسلامی (OIC) در بیانیهای این اقدام اسرائیل را «نقض آشکار قطعنامههای بینالمللی، از جمله قطعنامههای یونسکو» خواند و نسبت به تلاشهای اسرائیل برای تغییر وضعیت تاریخی، قانونی و دینی اماکن مقدس اسلامی هشدار داد. این سازمان تأکید کرد که تمام تصمیمات و اقدامات اسرائیل در سرزمینهای اشغالی «غیرقانونی و باطل» است و خواستار اقدام فوری جامعه جهانی برای حفاظت از مسجد ابراهیمی شد.
اسمتریچ و کابینه نتانیاهو: چهره واقعی پشت پرده
پشت تمام این تغییرات اداری و فیزیکی، یک چهره کلیدی قرار دارد: بتسالئیل اسمتریچ؛ وزیر دارایی افراطی دولت نتانیاهو. اسمتریچ مسئولیت اداره غیرنظامی اسرائیل در سرزمینهای اشغالی را نیز بر عهده دارد. این نهاد است که تصمیم به انتقال اختیارات مسجد به شورای مذهبی کریات اربع گرفته است.
نقش اسمتریچ فقط محدود به تصمیمات اداری نیست. در ماه مه ۲۰۲۵، خود او به همراه هزاران شهرکنشین، وارد بخش یهودینشین مسجد ابراهیمی شد. در این مراسم که در ساعات اولیه بامداد برگزار شد، شهرکنشینان ضمن پخش موسیقی با صدای بلند و برافراشتن پرچمهای اسرائیل، تصاویری از پرچم فلسطین، فتح و حماس را به آتش کشیدند. تمام درهای مسجد بر روی نمازگزاران مسلمان بسته شد و آنها مجبور شدند نماز صبح خود را بیرون از مسجد اقامه کنند. جمال ابوعرام؛ مدیر اوقاف الخلیل، تأکید کرد که این رویداد «سابقه جدیدی در مجموعه تخلفات اسرائیل» ایجاد کرده است، زیرا هیچ مناسبت مذهبی یهودی در آن روز وجود نداشت و هماهنگی امنیتی معمول نیز انجام نشده بود.
ایتامار بنگویر؛ وزیر امنیت ملی اسرائیل، نیز از دیگر چهرههای افراطی است که بخشی از همان جریان سیاسی تغییر هویت مسجد ابراهیمی را دنبال میکند.
مسیر سی ساله از صبح خونین ۱۹۹۴ تا کودتای اداری ۲۰۲۵، خط سیر مشخصی را نشان میدهد. قاتل تبرئه و تقدیس و مسجد قربانیان تقسیم شد. حالا نوبت به تغییر حاکمیت رسیده است. با واگذاری اختیارات مسجد به شورای مذهبی همان شهرکی که قاتل در آن زندگی میکرد، فصل جدیدی در تاریخ این مکان مقدس گشوده شده است. فصلی که در آن شهرکنشینان افراطی بجز زمین بر حاکمیت و حافظه تاریخی فلسطینیان نیز چنگ میاندازند.
معرفی کتاب
کتاب Lords of the Land: The War Over Israel’s Settlements in the Occupied Territories, 1967 – 2007 (خداوندگان سرزمین: نبرد بر سر شهرکهای اسرائیل در سرزمینهای اشغالی، ۲۰۰۷-۱۹۶۷) نوشته ایدیت زرتال (Idith Zertal) و آکیوا الدر (Akiva Eldar)که به سال 2007 در 531 صفحه توسط انتشارات Nation Books منتشر شده است.
موضوع این کتاب تاریخ و سیاست شهرکسازی اسرائیل در اراضی اشغالی کرانه باختری و غزه، و تأثیرات سیاسی، اجتماعی و حقوقی آن بر جامعه فلسطینی است. این کتاب یک تحلیل تاریخی و سیاسی جامع درباره شهرکسازی اسرائیل است که بهطور مشخص شامل بررسی مناطق حساس مانند الخلیل و تأثیرات آن بر زندگی فلسطینیان میشود. زرتال و الدر توضیح میدهند که چگونه حضور شهرکنشینان مذهبی در کریات اربع و سیاستهای دولتی اسرائیل به تثبیت حضور یهودیان در قلب یک شهر فلسطینی منجر شد.
کتاب به کشتار مسجد ابراهیمی (۱۹۹۴) توسط باروخ گلدشتاین اشاره میکند و نشان میدهد این حادثه نه یک اتفاق منفرد، بلکه نتیجه یک روند ایدئولوژیک و سیاسی طولانیمدت است. پس از کشتار، کتاب روند تقسیم فضا و مدیریت مسجد ابراهیمی میان مسلمانان و یهودیان را تحلیل میکند، جایی که بخشهایی از کنترل به شهرکنشینان کریات اربع منتقل شد و دسترسی و زمانبندی عبادت تحت نظارت امنیتی و سیاسی قرار گرفت. همچنین رابطه میان ارتش، دولت، شهرکنشینان مذهبی و سیاستهای حقوقی بررسی شده تا نشان داده شود چگونه مسجد ابراهیمی به نمونهای از تقاطع دین، قدرت و منازعه شهری تبدیل شده است. با توجه به اینکه اکنون صرفا یکسال است که از اداره کامل مسجد به شورای مذهبی کریات اربع میگذرد، هنوز کتابی در تحلیل این موضوع نوشته نشده است.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
