بازخوانی دیدار رهبر شهید با شاعران 2/ فروردین 1403
شعر؛ سلاح روایت در میدان جنگ رسانهای
در نگاه رهبر شهید انقلاب، شعر بخشی از ابزار قدرت در جنگ رسانهای است؛ ابزاری که تنها با تحقق سهگانه هنر، معنا و پیام، به سطح اثرگذاری واقعی میرسد.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل خانه کتاب و ادبیات ایران، جهان امروز با تورم «بیان» روبهروست؛ انبوهی از متنها و روایتهایی که با سرعتی بیسابقه تولید و به همان سرعت فراموش میشوند. در چنین وضعیتی مسئله اصلی ماندن و اثر گذاشتن «بیان» است. اینجاست که تمایز میان تولید محتوا و خلق اثر به یکی از بنیادیترین مسائل فرهنگی زمانه تبدیل میشود. این میان شعر بهعنوان یکی از ماندگارترین قالبهای بیانی بار دیگر بهعنوان امکانی برای مقاومت در برابر فراموشی شتابزده در کانون توجه قرار میگیرد؛ با این حال یک پرسش تعیینکننده باقی است: آیا هر شعری میتواند چنین نقشی ایفا کند؟
بازخوانی دیدار رهبر شهید انقلاب با شاعران در ششم فروردین ۱۴۰۳(مصادف با 14 رمضان 1445)، پاسخی دقیق به این پرسش است. این گزارش میکوشد با اتکا به این بیانات، معیارهایی را بازخوانی کند که بر پایه آنها میتوان میان شعر صرف و شعر اثرگذار تمایز قائل شد؛ معیاری که کیفیت هنری، استحکام زبان، خلاقیت در مضمون و جهتمندی در پیام را بهعنوان شرط ورود شعر به میدان اثرگذاری تعریف میکند.
شعر در روزگار جنگ رسانهای
در این دیدار رهبر شهید انقلاب با اشاره به وضعیت جهان معاصر تأکید کردند که «امروز در دنیا چالشها و درگیریها، چالشهای رسانهای است» و در ادامه تصریح کردند: «جنگ، جنگ رسانهای است؛ هر کس رسانهی قویتر داشته باشد، در اهدافی که دارد ــ هر هدفی ــ موفّقتر خواهد بود.» در همین چارچوب، ایشان جایگاه شعر را نیز در این میدان تبیین کردند و فرمودند: «ما با این میراث ادبی و شعری، سلاح رسانهای شعریمان قدرتمند و قوی و اثرگذار و نافذ است.» این بیانات نشان میدهد که شعر از منظر ایشان به عنوان ابزاری فعال در شکلدهی به ذهن و احساس جمعی اثر دارد.
شرط اثرگذاری؛ شعر باید «هنر» باشد
قائد شهید امت در یکی از مهمترین بخشهای این دیدار فرمودند: «این اثرگذاری شرط دارد؛ شرطش این است که شعر، به معنای واقعی کلمه هنر باشد، هنری ساخته شده باشد.» ایشان در ادامه با صراحت میان شعر صرف و شعر اثرگذار تمایز قائل شدند و افزودند: «شعرهایی داریم که اسمشان «شعر» است، لکن در آنها مایه هنر یا نیست یا خیلی کم است؛ اینها اثرگذار نیستند.» در این نگاه همه آنچه «شعر» نامیده میشود الزاما وارد میدان اثرگذاری نمیشود. اثرگذاری، نتیجه تحقق کیفیتی است که شعر را به یک اثر هنری بدل میکند.
لفظ و مضمون؛ دو پایه شعر اثرگذار
در ادامه این دیدار امام شهید (رضوان الله تعالی علیه) برای تبیین عناصر این کیفیت هنری بر دو رکن اساسی تأکید کردند: زبان و معنا. ایشان فرمودند: «با الفاظ سست، با الفاظ نه چندان محکم و استوار و پُرمعنا، نمیشود اثر هنری ساخت.» در ادامه نیز درباره مضمون توضیح دادند: «مضمون؛ مضمون، هم از موضوع برمیخیزد، هم از کیفیّت بیان موضوع برمیخیزد. شما اگر چنانچه یک موضوعی را ــ که یک موضوع قابل توجّهی نیست ــ در شعر بیاورید امّا با نوع بیان بدیع و اثرگذاری آن را ذکر نکنید، این، شعر را اعتلا نمیبخشد.» بر این اساس شعر اثرگذار حاصل پیوند این دو عنصر است، زبانی استوار و بیانی خلاق که بتواند معنا را به شکلی تازه و مؤثر صورتبندی کند. انتخاب موضوع یا بازی زبانی محتوا هیچکدام به تنهایی کافی نیست و کیفیت ترکیب این دو اهمیت دارد.
یکی از صریحترین بخشهای این دیدار نقد شعرهای فاقد کیفیت بود. امام قائد شهید در اینباره فرمودند: «بنده گاهی در بعضی از روزنامهها شعرهایی را میخوانم که اگر انسان همه آن قطعه شعر را بخواند ــ که مثلاً غزل است یا هرچه هست ــ آخرش واقعا عصبانی میشود؛ یعنی اثرش فقط عصبانی شدن و اوقاتتلخی آدم است، هیچ جنبه هنریای الفاظ ندارد.» از این بیان میتوان دریافت که شعر ضعیف میتواند اثر معکوس بر مخاطب بگذارد. در چنین حالتی کلمه بهجای آنکه حامل معنا باشد به عاملی برای دلزدگی تبدیل میشود.
مسئله پیام؛ شعر چه میگوید؟
در ادامه، رهبر شهید انقلاب به عنصر «پیام» در شعر پرداختند و این پرسش را مطرح کردند:«یک نکته دیگر در مورد پیام است. خب حالا ما مضمون را انتخاب کردیم و الفاظ خوبی هم برایش انتخاب کردیم؛ ما چه پیامی میخواهیم به مخاطبمان بدهیم؟» ایشان در توضیح این نکته، میان پیامهای کماثر و پیامهای معنادار تمایز گذاشتند و درباره برخی مضامین رایج فرمودند: «این پیامی نیست که برای مخاطب، یک معنای معتنابه و فایده قابل قبولی داشته باشد.» در مقابل ایشان بر ظرفیتهای گسترده شعر برای انتقال مفاهیم بنیادین تأکید کردند و افزودند: «ما پیامهای تمدّنی بیشماری داریم... معارف دینی ما، معارف اخلاقی ما، معارف ایرانی ما، پیام ایستادگی شجاعانه ملّت ایران، اینها همه چیزهایی است که قابل انتقال است؛ اینها را بایستی در پیام [شعر بیاوریم].»
از مجموع این بیانات چنین برمیآید که شعر از منظر رهبر شهید انقلاب در نسبتی سهگانه تعریف میشود: هنر، معنا و پیام. به این معنا، شعر زمانی به اثرگذاری واقعی میرسد که هم ساخته و پرداخته باشد، هم واجد مضمون قوی باشد و هم حامل پیامی شود که بتواند بر ذهن و جان مخاطب اثر بگذارد. در این نگاه شاعر در موقعیتی قرار میگیرد که میتواند در شکلدهی به ادراک جمعی نقش ایفا کند.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
