بازخوانی دیدار رهبر شهید با شاعران 4 / اردیبهشت 98
شعر بهمثابه کنشگری هویتساز در عصر تهاجم روایتها
در نگاه رهبر شهید انقلاب، سرودن در عصر تهاجم و تزاحم روایتها از سطح یک بیان هنری فراتر رفته و به کنشگری فعال در میدان معنا تبدیل میشود؛ کنشی که با جهتدهی آگاهانه به معنا در حفظ و بازتولید هویت جمعی نقشآفرینی میکند.
به گزارش روابط عمومی و امور بینالملل خانه کتاب و ادبیات ایران، در بخشهای پیشین این پرونده شعر ابتدا بهمثابه رسانهای اثرگذار و سپس هنری مشروط به کیفیت فهم شد و در ادامه نسبت آن با کنش در میدان روایتها مورد توجه قرار گرفت؛ در این بخش یک گام اساسیتر برداشته میشود و شعر فراتر از اثرگذاری صرف درنظر گرفته میشود و آن «جهت اثرگذاری» است. در جهان معاصر مسئله اصلی این است که اثرگذاری در خدمت چه معنا و چه مسیری قرار میگیرد. روایتها میتوانند بسازند یا فروبریزند، امید بیافرینند یا تردید، هویت تثبیت کنند یا آن را فرسایش دهند؛ در چنین شرایطی شعر اگرچه همچنان یکی از ماندگارترین و نافذترین اشکال بیان است، اما این ماندگاری بدون «جهت» کافی نیست و میتواند به بیاثری یا حتی انحراف بینجامد.
بازخوانی دیدار رهبر شهید انقلاب با شاعران و اهالی فرهنگ و ادب در 30 اردیبهشت 1398(مصادف با 14 رمضان 1440)، دقیقاً در همین نقطه مداخله میکند. در این دیدار شعر از سطح یک ابزار اثرگذار فراتر میرود و بهمثابه پدیدهای «مسئول» تعریف میشود؛ نعمتی که بهواسطه قدرت تأثیرگذاریاش، ناگزیر در نسبت با دو جریان کلان تاریخ یعنی هدایت و اغوا قرار میگیرد. از این منظر تمایز میان شعر صرف و شعر متعهد یک ضرورت تاریخی است. این گزارش میکوشد نشان دهد که چگونه در این بیانات «تعهد» بهعنوان تعیینکننده جهت معنا در نهایت به «هویتسازی» منتهی میشود؛ جایی که شعر از سطح بیان و حتی اثرگذاری عبور کرده و به یکی از پایههای حفظ و بازتولید هویت یک ملت تبدیل میشود.
شعر؛ معجزه بیان و هنر زیبا
رهبر شهید انقلاب(قدس سره) در این دیدار با نگاهی ریشهای به ماهیت شعر آن را در امتداد یکی از بزرگترین مواهب الهی تعریف کرده و میفرمایند: «پدیده شعر یکی از معجزات آفرینش است، یکی از معجزات عالم خلقت همین پدیده شعر است؛ مثل خود بیان، بیان هم یکی از برترین معجزات پروردگار در عالم آفرینش است.» ایشان در ادامه وجه تمایز شعر را نسبت به دیگر اشکال بیان، چنین تبیین میکنند: «در اقسام بیان، شعر این خصوصیت را دارد که از جمال و زیبایی برخوردار است. هر بیانی زیبا نیست؛ معجزه است، مهم است امّا زیبایی در شعر است. در شعر، اینکه شما میتوانید یک مفهوم برجستهای را در قالب الفاظی که کنار هم میگذارید، به مخاطب منتقل کنید زیبا است.»
همین ویژگی است که شعر را به رسانهای ممتاز بدل میکند: «این امتیاز موجب شده است که یک رسانه اثرگذار باشد. شعر یک رسانه است؛ یک رسانه اثرگذار است و برای انتقال مفاهیم، کارآمدیِ مضاعف دارد.» این اثرگذاری آغاز یک مسئولیت است و نه نقطه پایان کار.
اثرگذاری و مسئولیت؛ چرا شعر بیطرف نیست؟
رهبر شهید انقلاب، بلافاصله پس از تبیین قدرت اثرگذاری شعر، به پیامد طبیعی آن اشاره میکنند: «این قدرت تأثیری که در شعر وجود دارد، مسئولیّتآور است... بنابراین شعر به مناسبت همین قدرت تأثیرگذاری، دارای مسئولیّت است، تعهّد دارد، تعهّدی بر دوش شعر هست.» این تعهد، از منظر ایشان، دارای جهتی روشن است: «مسئولیّتِ شعر این است که در خدمت جریان روشنگریِ الهی در طول تاریخ بشر قرار بگیرد.»
ایشان با ترسیم یک دوگانه بنیادین، جایگاه شعر را در متن تاریخ معنا میکنند: «دو جریان در طول تاریخ وجود داشته: جریان بیّنات و جریان اغوا؛ جریان هدایت و جریان ضلالت... مسئولیّتِ شعر این است که در خدمت آن جریان اوّل قرار بگیرد.» در این چارچوب شعر عنصری فعال در یکی از این دو مسیر است؛ انتخابی که ماهیت و کارکرد آن را تعیین میکند.
تعهد در برابر یک مغالطه
در ادامه این دیدار، قائد شهید امت به یکی از مغالطههای رایج در فهم شعر اشاره کرده و آن را بهصراحت رد میکنند: «یک مغالطه ناشیانهای هم در اینجا بعضی میکنند که جنبه زیباشناختی شعر و جنبه هنری شعر را از جنبه تعهّد شعر تفکیک میکنند و جدا میکنند؛ شعر را تقسیم میکنند به شعری که برای خودش رسالت قائل است، مسئولیّت قائل است، تعهّد قائل است و به شعری که شعر محض است. میگویند آن اوّلی شعر نیست، شعار است؛ این یک مغالطه واضحی است؛ حالا یا ناشی از غفلت است، یا ناشی از کمسوادی است.»
ایشان برای رد این تفکیک، به قلههای شعر فارسی ارجاع میدهند: «قلّههای شعر فارسی چه کسانی هستند؟ سعدی، حافظ، مولوی، فردوسی... شما ببینید شعر اینها... در چه جهتهایی به کار رفته!» و نتیجه میگیرند: «اگر... جنبه هنری و زیباییشناختی شعر از جنبه معنوی و رسالتی و پیامیِ او جدا است، باید همه اینها را از دایره شعر بیرون بریزیم.» در این نگاه ایشان تعهد یکی از مؤلفههای شکلدهنده به شعر فاخر است.
تعهد؛ عامل ارتقای شعر
امام شهید(قدس سره) در گامی فراتر، به رابطهای دوطرفه میان «محتوا» و «کیفیت هنری» اشاره میکنند: «این تعامل دوجانبه است... وقتی که شعرمان را در خدمت مفاهیم عالی... قرار میدهیم... به شعر خودمان هم خدمت کردهایم؛ شعر ارتقا پیدا میکند.» در این چارچوب تعهد عاملی درونی برای رشد و تعالی خود شعر است. بهعبارت دیگر، شعر متعهد هم کارکرد اجتماعی دارد و هم از حیث هنری به سطحی بالاتر دست مییابد.
شعر؛ از معنا تا هویت
نقطه اوج این بیانات، جایی است که شعر از سطح انتقال معنا به سطح ساخت هویت ارتقا پیدا میکند. رهبر شهید انقلاب با اشاره به ظرفیت شعر در بازنمایی ارزشها، معارف و تجربههای جمعی تصریح میکنند: «وقتی درباره اینها شعر میگویید، در واقع شعر شما میشود پرچم هویّت این ملّت.» در این نگاه تعهد شعری به انتقال پیام محدود نمیشود و در ادامه به تولید و تثبیت معنا در سطح جمعی میانجامد و این معنا همان چیزی است که هویت را شکل میدهد.
ایشان در ادامه، اهمیت این مسئله را چنین بیان میکنند: «هویّت برای یک ملّت خیلی مهم است... ملّتی که هویّت خودش را گم کرده باشد، خیلی راحت در مشت بیگانگان آب میشود و از بین میرود.» در نتیجه شعر در این دستگاه فکری به یکی از ابزارهای اصلی حفظ و بازتولید هویت تبدیل میشود؛ عنصری که میتواند در برابر فرسایش فرهنگی ایستادگی کند.
بنابر این بیانات قائد شهید امت میتوان چنین برداشت کرد که در نگاه ایشان شعر زمانی به جایگاه حقیقی خود میرسد که بجز اثرگذاری در مسیر هدایت هم قرار گیرد و به ابزاری برای حفظ و بازتولید هویت یک ملت تبدیل شود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
