جهانهای ممکن در سنگر کتاب/11
فاطمه اسکندرییگانه: فرزندانتان را در انتخاب کتاب شریک کنید/خرید مجازی کتاب و ساختن تجربهای خوشایند از کتابخوانی
فاطمه اسکندرییگانه، سردبیر بخش ارزیابی کتاب کدومو، بهترین راهکار برای خرید کتاب کودک و نوجوان از هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران را مشارکت دادن بچهها در انتخاب، توجه به کیفیت محتوا و تصویرگری و پرهیز از خرید صرفاً آموزشی دانست.
به گزارش ستاد خبری هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران، پرونده «جهانهای ممکن در سنگر کتاب» که با پرسش بنیادین «اکنون که کماکان در سایه جنگ قرار داریم، چه بخوانیم؟» آغاز شد، در یازدهمین شماره خود، پاسخ فاطمه اسکندرییگانه، سردبیر بخش ارزیابی کتاب «کدومو» (سرویس دستیار چندرسانهای خانواده و سامانه هدایت مصرف خانواده) به این پرسش را منتشر میکند.
اسکندرییگانه بحث خود را با اشاره به چالش خرید مجازی کتاب برای کودکان آغاز کرد و گفت: در نمایشگاه کتاب امسال کتابها بهجای قفسههای غرفههای سالن کودک و نوجوان نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران پشت صفحه موبایل و مانیتور کامپیوتر قرار گرفتهاند. در این شرایط انتخاب دقیقتر، نیاز به جستوجو و دقت بیشتری دارد. اولین و واضحترین ملاک برای انتخاب کتاب کودک، تناسب محتوا و تصویرگری با سن، دایره واژگان و درک کودک است. البته درک کودک همیشه دقیقاً مطابق سن شناسنامهای او نیست. بعضی بچهها به دلیل تجربه بیشتر در کتابخوانی، میتوانند کتابهایی کمی سنگینتر یا حجیمتر از گروه سنی خودشان بخوانند؛ با این حال حتی برای این کودکان هم مهم است که محتوا متناسب با سنشان باشد و کودک زودتر از زمان خودش وارد بعضی فضاها و موضوعات نشود.
او در ادامه بر اهمیت تصویرگری تأکید کرد و توضیح داد: در کتاب کودک، تصویرگری اهمیت بسیار زیادی دارد؛ چون بخشی از داستان را تصویرها روایت میکنند. کیفیت تصاویر، رنگهای استفادهشده، میزان جزئیات و حتی حسی که تصویر منتقل میکند مهم است. هرچه سن کودک کمتر باشد، معمولاً بهتر است رنگها شادتر، تصاویر سادهتر و فضای کلی کتاب امنتر و قابلفهمتر باشد. روانی متن، درجه سختی داستان و تعداد واژههای آشنا و تازه هم باید متناسب با توان کودک باشد.
این کارشناس کتاب کودک و نوجوان سپس به معیارهای محتوایی برای انتخاب کتاب کودک پرداخت و گفت: محتوای کتاب هم اهمیت زیادی دارد؛ اینکه چه نگاهی را منتقل میکند و چگونه به موضوعات میپردازد. خوب است کتاب تخیل، کنجکاوی، همدلی، حل مسئله، تفکر انتقادی و پرسشگری را تقویت کند. در عین حال باید مراقب بود کتاب امنیت روانی کودک را به خطر نیندازد؛ چه از طریق تصاویر آزاردهنده و چه از طریق محتوای بیش از حد ترسناک، خشن یا اضطرابآور. این موارد شاید در کتاب کودک خیلی پرتکرار نباشند، اما نمونههایش وجود دارد. همچنین بهتر است کتابها از کلیشهها فاصله بگیرند؛ مخصوصاً در موضوعاتی مثل جنسیت، قومیت یا شیوه مواجهه با مسائل مختلف. مهم است که کتاب چگونه به یک موضوع میپردازد، نه فقط اینکه موضوعش چیست. گاهی حتی کتابی که قصد آموزش یک مفهوم مثبت را دارد، به دلیل نوع پرداخت، میتواند نتیجه معکوس بدهد.
اسکندرییگانه با رد این باور که کتاب مناسب کودکان و نوجوانان حتماً باید پیام آموزشی داشته باشد، بیان کرد: بعضی کتابها صرفاً برای سرگرمیاند و همین هم کاملاً ارزشمند است. اگر کتابی فقط باعث خنده و لذت کودک شود و محتوای منفی نداشته باشد، باز هم میتواند انتخاب خوبی برای او باشد. خیلی از شعرها و کتابهای طنز کودک دقیقاً همین کارکرد را دارند.
کودک را در انتخاب کتابش شریک کنید
اسکندرییگانه با بیان اینکه خرید مجازی کتاب فرصتی برای والدین فراهم میکند، تا کودک را بیش از همیشه در انتخاب کتابش شریک کنند، توضیح داد: حالا که خریدها مجازی شده، میشود کنار هم در سایتها جستوجو کرد، جلد کتابها را دید، خلاصه داستانها را خواند و اجازه داد کودک از بین گزینههای تأییدشده چند کتاب را انتخاب کند. این کار حتی از بعضی جهات میتواند از خرید در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران هم آرامتر و کمتنشتر باشد؛ چون کودک در میان حجم عظیم کتابها و درخواستهای لحظهای قرار نمیگیرد.
وی سپس چند گام عملی برای یک خرید دقیقتر از هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران برای کودکان را اینگونه برشمرد: اول از همه خوب است مشخص کنیم دقیقاً دنبال چه هستیم؛ مثلاً کتابی درباره اضطراب، دوستی، مدرسه یا صرفاً چند کتاب سرگرمکننده برای یک گروه سنی خاص. بعد میتوان سراغ سایتها و منابع مختلف رفت. اگر نسخه نمونه، فایل چند صفحهای یا ویدئوی ورقزدن کتاب در دسترس بود، حتماً باید از آن استفاده کرد. خواندن حتی چند صفحه از کتاب کمک میکند روانی متن، کیفیت ترجمه و نوع روایت را بهتر بسنجیم. در خرید مجازی، شناخت ناشر هم اهمیت بیشتری پیدا میکند. معمولاً والدین بعد از مدتی میدانند کدام ناشرها با سلیقه و نیاز کودکشان هماهنگترند یا کیفیت محتوای قابلاعتمادتری دارند. بهتر است برای انتخاب هر کتاب، فقط به توضیحات یک سایت یا حتی سایت خود ناشر اکتفا نکنیم و نظر مخاطبان را در چند سایت مختلف بخوانیم تا تصویر کاملتری از کتاب به دست بیاوریم. فراموش نکنیم که هدف فقط خریدن یک کتاب برای بچهها نیست؛ ساختن تجربهای خوشایند از کتابخوانی برای آنهاست؛ تجربهای که باعث شود کودک دوباره دلش بخواهد سراغ کتاب برود.
کودکان چه کتابی بخوانند؟
فاطمه اسکندرییگانه در پاسخ به این پرسش که در این برهه از زمان چه عناوینی را برای تهیه و مطالعه از هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران برای کودکان پیشنهاد میکند، گفت: کتابهای حالخوبکن و امیدبخش، کتابهایی برای شناخت احساسات، کتابهایی برای شناخت ایران که ایران چیزی نیست جز فرهنگ، جغرافیا، تاریخ، اقوام، مشاهیر و اسطورهها و کتابهایی با پایان خوش مناسب است. همچنین کتابهایی متناسب با نیاز کودک اگر استرس، سوگ یا اضطراب جدایی را تجربه میکند، میتواند مفید باشد.
او برای حال خوب و امید، کتابهای «هروقت احساس تنهایی کردی یادت باشه» و «هروقت احساس نگرانی کردی یادت باشه» از نشر مهرسا را پیشنهاد کرد. برای کودکانی که درگیر اضطراب جدایی هستند، کتابهایی مثل «طناب نامرئی» از نشر مهرسا و «با عشق از طرف مامان» از انتشارات پرتقال را مناسب دانست.
سردبیر بخش ارزیابی کتاب «کدومو» برای شناخت احساسات و هیجانات، «وقتی اندوه به دیدارم میآید» و «آنجا که شادی آغاز میشود» از انتشارات موسسه پژوهشی تاریخ ادبیات کودکان و «هیولای رنگها» از انتشارات فاطمی (کتابهای طوطی) را معرفی کرد. برای تنوع موضوعات از قبیل مهارتهای ارتباطی، شناخت هیجانات، سوگ و... نیز «مجموعه چی شبیه چیه؟» از نشر مهرسا و «مجموعه دایره کوچک» از نشر آب را پیشنهاد داد.
اسکندرییگانه برای مواجهه با سوگ، کتابهای «جزیره پدربزرگ»، «جعبه خاطرات» و «مسافر دریا» از نشر مهرسا و «گلدان نامهرسان» از نشر میچکا را توصیه کرد. در کنار اینها، کتابهای طنز مثل مجموعه «چستر» و «بازگشت چستر» از نشر کتاب چ و «روزی که مدادشمعیها دست از کار کشیدند» و «روزی که مدادشمعیها به خانه برگشتند» از انتشارات زعفران را برای ساختن فضای شادی برای کودکان معرفی کرد.
معیار انتخاب کتاب برای نوجوانان
اسکندرییگانه در بخش دیگری از سخنان خود درباره گروه سنی نوجوان نیز به استقلال آنها در کتابخوانی اشاره کرد و گفت: در سنین نوجوانی معمولاً اگر نوجوان اهل کتاب باشد، خودش برای انتخاب و خرید کتاب پیشقدم میشود و کمتر منتظر میماند که والدین برایش کتاب انتخاب کنند. با این حال، گاهی نوجوان سن کمتری دارد یا والدین میخواهند برای تشویق، هدیه یا همراهی بیشتر برای او کتاب بخرند.
او نخستین معیار برای انتخاب کتاب نوجوان را کیفیت کتاب دانست و افزود: روان بودن متن، کیفیت ترجمه در کتابهای ترجمهشده و قوت ادبی اثر از چیزهایی است که نباید نادیده گرفته شود. بعضی کتابها ممکن است موضوع جذابی داشته باشند اما به دلیل ترجمه ضعیف یا متن سنگین و ناهماهنگ، نوجوان نتواند با آن ارتباط بگیرد.
این کارشناس کتاب کودک و نوجوان سپس بر ضرورت هماهنگی کتاب با دغدغههای این گروه سنی تأکید کرد و گفت: نوجوانها معمولاً درگیر موضوعاتی مثل هویت، دوستی، استقلال، آینده، اضطراب، روابط، موفقیت، شکست یا پذیرفته شدن هستند. والدی که نوجوانش را میشناسد، معمولاً بهتر میتواند حدس بزند چه موضوع یا چه مدل کتابی ممکن است برای او جذابتر یا کمککنندهتر باشد.
از خرید کتابهای دستوری و شعاری برای نوجوانان پرهیز کنید!
اسکندرییگانه با هشدار نسبت به خرید کتابهای نصیحتگر برای گروه سنی نوجوان اشاره کرد: مهم است که کتاب نوجوانان شعاری و نصیحتگر نباشد و یا بیش از حد مستقیمگویی نداشته باشد. نوجوانها معمولاً خیلی سریع متوجه لحن دستوری یا آموزشیِ تحمیلی میشوند و همین موضوع میتواند آنها را از کتاب دور کند. حتی یک موضوع ارزشمند هم اگر در قالب نامناسب ارائه شود، ممکن است نتیجه معکوس داشته باشد؛ نوجوان کتاب را کنار بگذارد یا اصلاً سراغ خواندنش نرود. در مقابل، کتابی که داستان، شخصیتها و موقعیتهای قابل لمسی داشته باشد، معمولاً اثر عمیقتری بر روی او میگذارد؛ چون نوجوان بدون احساس اجبار، خودش با مسئله درگیر میشود و درباره آن فکر میکند.
او با اشاره به اهمیت علاقه شخصی نوجوان در انتخاب کتاب، تأکید کرد: گاهی والدین فقط سراغ کتابهایی میروند که «مفید» به نظر میرسند، در حالی که ممکن است نوجوان واقعاً به ژانر دیگری علاقه داشته باشد؛ مثلاً فانتزی، علمیتخیلی، معمایی، زندگینامه، کمیک یا حتی کتابهای طنز. علاقه، یکی از مهمترین عوامل ادامهدار شدن کتابخوانی در این سن است. همچنین خوب است به فضای کلی کتاب هم توجه شود؛ اینکه کتاب بیش از حد ناامیدکننده، خشن یا اضطرابآور نباشد، مخصوصاً اگر نوجوان درگیر فشارهای روحی یا استرسهای این دوره سنی باشد.
اسکندرییگانه با یادآوری اینکه روشهای انتخاب کتاب نوجوان در فضای مجازی مشابه همان نکاتی است که برای کتاب کودک گفته شد، افزود: خواندن نمونه چند صفحهای کتاب، بررسی نظرات مخاطبان در چند سایت مختلف، دیدن معرفیها و جستوجو در منابع مختلف بهجای اکتفا به توضیحات یک سایت یا یک ناشر، کمک میکند تصویر دقیقتری از فضای کتاب به دست بیاوریم و انتخاب مطمئنتری داشته باشیم.
نوجوانان را حتی بیشتر از کودکان در انتخاب کتاب شریک کنید
او مهمترین توصیه خود را مشارکت دادن نوجوان در فرایند انتخاب دانست و گفت: شاید مهمترین نکته این باشد که نوجوان را حتماً در فرایند انتخاب شریک کنیم؛ حتی بیشتر از کودک. بهتر است بهجای انتخاب کامل از طرف والد، گزینههای مناسب بررسی شوند و در نهایت خود نوجوان حق انتخاب داشته باشد. همین احساس استقلال و مشارکت، احتمال ارتباط گرفتن او با کتاب را خیلی بیشتر میکند.
اسکندرییگانه چند توصیه مستقیم هم برای خرید کتاب مناسب به نوجوانان داشت و گفت: اگر تازه ابتدای مسیر کتابخوانی هستید، کاملاً طبیعی است که هنوز دقیق ندانید چه مدل کتابی را بیشتر دوست دارید. برای همین بهتر است خود را محدود نکنید و ژانرهای مختلف را امتحان کنید؛ رمان، فانتزی، علمیتخیلی، تاریخی، معمایی، زندگینامه، کمیک، شعر یا هر موضوع دیگری که ممکن است برایتان جذاب باشد. خیلی وقتها علاقه واقعی آدم دقیقاً در ژانری پیدا میشود که هنوز تجربهاش نکرده است.
او همچنین به نوجوانان یادآور شد: هر کتاب ترندی، لزوماً کتاب مناسبی برای همه نیست. ممکن است دوستان یا اطرافیان درباره یک کتاب زیاد صحبت کنند و طبیعی است که شما هم بخواهید از جمع عقب نمانید، اما معروف بودن یک کتاب همیشه به این معنا نیست که آن کتاب با سلیقه، دغدغه یا حالوهوای شما هم هماهنگ است. قبل از خرید، کمی درباره کتاب تحقیق کنید؛ بخشی از متن کتاب را بخوانید، نظرات مختلف را بررسی کنید و کتاب را با سلیقه و علاقه شخصیتان مقایسه کنید.
اسکندرییگانه با اشاره به اهمیت کیفیت ترجمه و نشر تصریح کرد: بعضی ترجمهها آنقدر سخت یا نامناسباند که ممکن است فکر کنید مشکل از خود کتاب است، در حالی که مسئله از ترجمه یا کیفیت متن است. خواندن چند صفحه اول کتاب معمولاً خیلی کمک میکند تا مشخص شود ارتباط گرفتن با لحن و فضای کتاب برایتان راحت هست یا نه. اگر بعد از چند صفحه ارتباطی با کتاب شکل نگرفت، ادامه ندادن آن هم کاملاً طبیعی است. کتابخوانی مسابقه نیست. مهم این است که کتابی پیدا شود که واقعاً با شما ارتباط برقرار کند و باعث شود دوباره دلتان بخواهد سراغ کتاب بروید.
نوجوانان چه کتابی بخوانند؟
فاطمه اسکندرییگانه در پاسخ به این پرسش که در این برهه مطالعه چه کتابهایی را برای نوجوانان مناسب میبیند، گفت: در روزهایی که میگذرانیم کتابهای حالخوبکن و امیدبخش و کتابهایی با پایان خوش مناسب است. همچنین کتابهایی برای شناخت ایران که ایران چیزی نیست جز فرهنگ، جغرافیا، تاریخ، اقوام، مشاهیر و اسطورهها.
او برای آشنایی نوجوانان با سواد رسانه، کتاب «۱۰ راز آشباریا» نوشته محمدرضا نیرومند از نشر قندیل نور را پیشنهاد کرد. برای مطالعه تاریخچه ایران و اسرائیل و روابط این دو، کتاب «پرونده زمینگیر» نوشته امید نصراللهی از نشر قندیل نور را مناسب دانست. برای تقویت تفکر انتقادی نیز کتاب «انجمن سهنقطه» نوشته محمدرضا نیرومند از نشر قندیل را معرفی کرد.
این سردبیر ارزیابی کتاب کودک و نوجوان برای علاقهمندان به موضوعات متنوع فلسفی، مجموعه کتابهای نشر هوپا شامل «من زندگی هستم»، «من مرگ هستم»، «پرسشها»، «من اینجا هستم»، «چرا من اینجا هستم؟» و «آنتون و یوناتان» نوشته الیزابت هلاند لارسن با ترجمه الهه قوامیمقدم را پیشنهاد کرد. همچنین برای ایرانشناسی و آشنایی با اماکن، مشاهیر و دستاوردهای کشور، «مجموعه کی؟ چی؟ کجا؟» از نشر نردبان و «مجموعه چراهای شگفتانگیز (ایرانشناسی)» از نشر محراب قلم را مناسب دانست.
هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب تهران از بیستوششم اردیبهشت تا دوم خرداد (۱۴۰۵) با شعار «بخوانیم برای ایران» در نشانی book.icfi.ir برگزار میشود.
دوست دارم برای شرکت در نمایشگاه کتاب به تهران بیایم/ تجربه مسحورکننده هزارویکشب
اگر ما راوی نباشیم نیویورک تایمز روایتش از «وضعیت فرهنگ در جنگ خاورمیانه» را مسلط میکند
بینهایت علاقه به حضور در نمایشگاه بینالمللی کتاب تهران را دارم/ شخصیت افسانهای حسن صباح و ضرورت درک بیشتر از فرهنگ ایرانی
